ఋషయో వానరాశ్చైవ నేదుర్దేవాశ్చ సాసురాః। హనూమానథ తేజస్వీ లక్ష్మణం రావణార్దితమ్
ఆ సమయంలో ఋషులు, వానరులు, దేవతలు, అసురులతో కలసి ఆనందంగా అరవసాగారు. అప్పుడు తేజస్సుతో కూడిన హనుమంతుడు, రావణుని చేతిలో లక్ష్మణుడు గాయపడ్డాడని చూసి—
ఆనయద్ రాఘవాభ్యాశం బాహుభ్యాం పరిగృహ్య తమ్। వాయుసూనోః సుహృత్త్వేన భక్త్యా పరమయా చ సః। శత్రూణామప్యకమ్ప్యోఽపి లఘుత్వమగమత్ కపేః
ఆపుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు, పరమ భక్తితో, మిత్రభావంతో లక్ష్మణుని తన చేతులలో ఎత్తుకుని రాఘవుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లాడు. శత్రువులు కూడా కదిలించలేని లక్ష్మణుడు, ఆ వానరుని కోసం తేలికగా మారాడు.
తం సముత్సృజ్య సా శక్తిః సౌమిత్రిం యుధి నిర్జితమ్। రావణస్య రథే తస్మిన్ స్థానం పునరుపాగమత్
ఆ శక్తి, యుద్ధంలో సమిత్రిని గాయపరిచి, మళ్లీ రావణుని రథంలో తన స్థానానికి చేరింది.
రావణోఽపి మహాతేజాః ప్రాప్య సంజ్ఞాం మహాహవే। ఆదదే నిశితాన్ బాణాఞ్జగ్రాహ చ మహద్ధనుః
మహాతేజస్సుతో కూడిన రావణుడు, మహాయుద్ధంలో మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు. పదునైన బాణాలను తీసుకుని, గొప్ప విల్లు పట్టుకున్నాడు.
ఆశ్వస్తశ్చ విశల్యశ్చ లక్ష్మణః శత్రుసూదనః। విష్ణోర్భాగమమీమాంస్యమాత్మానం ప్రత్యనుస్మరన్
శత్రువులను సంహరించే లక్ష్మణుడు, ధైర్యంగా, ఆయుధ బాణం ప్రభావం నుండి విముక్తుడై, తనలోని విష్ణువు భాగాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, మళ్ళీ చైతన్యంతో నిండిపోయాడు.
నిపాతితమహావీరాం వానరాణాం మహాచమూమ్। రాఘవస్తు రణే దృష్ట్వా రావణం సమభిద్రవత్
రాముడు యుద్ధంలో పడిపోయిన మహా వీరులైన వానర సైన్యాన్ని చూసి, రావణుడిపై దూకాడు.
అథైనమనుసంక్రమ్య హనూమాన్ వాక్యమబ్రవీత్। మమ పృష్ఠం సమారుహ్య రాక్షసం శాస్తుమర్హసి
ఆ సమయంలో హనుమంతుడు దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: "నా వెనుకకెక్కి, ఆ రాక్షసుడిని జయించాలి."
విష్ణుర్యథా గరుత్మన్తమారుహ్యామరవైరిణమ్। తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవో వాక్యం వాయుపుత్రేణ భాషితమ్
"విష్ణువు గరుత్మంతుడిని ఎక్కి, దేవతలకు శత్రువైనవాడిని ఎలా జయించాడో అలాగే," అని వాయుపుత్రుడు అన్న మాటలు రాఘవుడు వినాడు.
అథారురోహ సహసా హనూమన్తం మహాకపిమ్। రథస్థం రావణం సంఖ్యే దదర్శ మనుజాధిపః
అప్పుడు రాఘవుడు వెంటనే మహాకపిగా ఉన్న హనుమంతుని ఎక్కి, యుద్ధరంగంలో రథంపై ఉన్న రావణుడిని చూశాడు.
తమాలోక్య మహాతేజాః ప్రదుద్రావ స రావణమ్। వైరోచనమివ క్రుద్ధో విష్ణురభ్యుద్యతాయుధః
ఆ మహాతేజస్సుతో కూడిన రాముడు, రావణుడిని చూసి, కోపంతో ఆయుధాలు ఎత్తి, విష్ణువు వైరోచనుడిపై దూకినట్టు రావణుడిపై దూకాడు.
జ్యాశబ్దమకరోత్ తీవ్రం వజ్రనిష్పేషనిష్ఠురమ్। గిరా గమ్భీరయా రామో రాక్షసేన్ద్రమువాచ హ
రాముడు తన విల్లుతో ఉగ్రమైన ధ్వని చేసి, అది వజ్రపు ముద్దు లా గట్టిగా వినిపించింది. ఆ గంభీరమైన స్వరంతో రాక్షసేంద్రుడిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు:
తిష్ఠ తిష్ఠ మమ త్వం హి కృత్వా విప్రియమీదృశమ్। క్వ ను రాక్షసశార్దూల గత్వా మోక్షమవాప్స్యసి
"నిలువు, నిలువు! నాతో ఇలాంటి దుర్మార్గాన్ని చేసి, రాక్షసులలో సింహమా, ఎక్కడికి వెళ్లినా విముక్తిని పొందగలవు?"
యదీన్ద్రవైవస్వతభాస్కరాన్ వా స్వయంభువైశ్వానరశంకరాన్ వా। గమిష్యసి త్వం దశధా దిశో వా తథాపి మే నాద్య గతో విమోక్ష్యసే
"ఇంద్రుని దగ్గరకి అయినా, యముని దగ్గరకి అయినా, సూర్యుని దగ్గరకి అయినా, బ్రహ్మదేవుని దగ్గరకి అయినా, అగ్నిదేవుని దగ్గరకి అయినా, శివుని దగ్గరకి అయినా, లేకపోతే పదిదిక్కులలో ఎక్కడికైనా పారిపోయినా, నేడు నన్నుంచి తప్పించుకోలేవు."
యశ్చైష శక్త్యా నిహతస్త్వయాద్య గచ్ఛన్ విషాదం సహసాభ్యుపేత్య। స ఏష రక్షోగణరాజ మృత్యుః సపుత్రపౌత్రస్య తవాద్య యుద్ధే
"నీవు ఈ రోజు ఆయుధంతో గాయపరిచిన వాడే, ఆకస్మికంగా నిరాశతో నిండిపోయి, ఇప్పుడు యుద్ధంలో నీకు, నీ కుమారులకు, మనవళ్లకు మరణంగా మారాడు, రాక్షస గణాధిపతీ!"
ఏతేన చాత్యద్భుతదర్శనాని శరైర్జనస్థానకృతాలయాని। చతుర్దశాన్యాత్తవరాయుధాని రక్షఃసహస్రాణి నిషూదితాని
"ఇతడే, అద్భుతమైన రూపాలతో, జనస్థానంలో బాణాలతో నీ కోటలను ధ్వంసం చేసి, ఉత్తమ ఆయుధాలతో ఉన్న పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను సంహరించాడు."
రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రో మహాబలః। వాయుపుత్రం మహావేగం వహన్తం రాఘవం రణే
రాఘవుని మాటలు విని, మహాబలశాలి అయిన రాక్షసేంద్రుడు, యుద్ధంలో వేగంగా వహిస్తున్న వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని మీద రాఘవుడు ఉన్నదాన్ని చూశాడు.
రోషేణ మహతాఽఽవిష్టః పూర్వవైరమనుస్మరన్। ఆజఘాన శరైర్దీప్తైః కాలానలశిఖోపమైః
భారీ కోపంతో పూర్వ వైరం గుర్తు చేసుకుంటూ, రాక్షసేంద్రుడు మరణాగ్ని జ్వాలలవంటి ప్రకాశవంతమైన బాణాలతో దాడి చేశాడు.
రాక్షసేనాహవే తస్య తాడితస్యాపి సాయకైః। స్వభావతేజోయుక్తస్య భూయస్తేజోఽభ్యవర్ధత
యుద్ధంలో రాక్షసుడు బాణాలతో హనుమంతుని గాయపరిచినా, అతని సహజమైన తేజస్సు మరింత పెరిగింది.
తతో రామో మహాతేజా రావణేన కృతవ్రణమ్। దృష్ట్వా ప్లవగశార్దూలం క్రోధస్య వశమేయివాన్
అప్పుడు మహాతేజస్సుతో ఉన్న రాముడు, రావణుడు గాయపరిచిన దృష్టితో, వానరులలో శ్రేష్ఠుడిని చూసి, కోపానికి లోనయ్యాడు.
తస్యాభిసంక్రమ్య రథం సచక్రం సాశ్వధ్వజచ్ఛత్రమహాపతాకమ్। ససారథిం సాశనిశూలఖడ్గం రామః ప్రచిచ్ఛేద శితైః శరాగ్రైః
అతని రథాన్ని—చక్రాలు, గుర్రాలు, ధ్వజం, ఛత్రం, పెద్ద జెండా, సారథి, వజ్రం, శూలం, ఖడ్గం—అన్నిటిని రాముడు పదునైన బాణాలతో నశింపజేశాడు.
అథేన్ద్రశత్రుం తరసా జఘాన బాణేన వజ్రాశనిసంనిభేన। భుజాన్తరే వ్యూఢసుజాతరూపే వజ్రేణ మేరుం భగవానివేన్ద్రః
తర్వాత రాముడు వేగంగా, వజ్రపు ముద్దులాంటి బాణంతో, రెండు భుజాల మధ్య అందంగా ఉన్న రావణుడిని గట్టిగా కొట్టాడు. అది ఇంద్రుడు వజ్రంతో మెరుపు పర్వతాన్ని చీల్చినట్టు ఉండింది.
యో వజ్రపాతాశనిసంనిపాతా- న్న చుక్షుభే నాపి చచాల రాజా। స రామబాణాభిహతో భృశార్త- శ్చచాల చాపం చ ముమోచ వీరః
వజ్రపు ముద్దులు, మెరుపులు తగిలినా కదలని ఆ రాజు, ఇప్పుడు రాముని బాణాల దెబ్బతో తీవ్రమైన బాధతో తడబడిపోయి, తన విల్లు వదిలేశాడు.
తం విహ్వలన్తం ప్రసమీక్ష్య రామః సమాదదే దీప్తమథార్ధచన్ద్రమ్। తేనార్కవర్ణం సహసా కిరీటం చిచ్ఛేద రక్షోధిపతేర్మహాత్మా
అతడు అయోమయంగా ఉన్న రాక్షసరాజును చూసి, రాముడు మెరుపులా వెలిగే అర్ధచంద్రాకార బాణాన్ని తీసుకొని, ఆ బాణంతో సూర్యుడిలా ప్రకాశించే అతని కిరీటాన్ని ఒక్కసారిగా కోసివేశాడు.
తం నిర్విషాశీవిషసంనికాశం శాన్తార్చిషం సూర్యమివాప్రకాశమ్। గతశ్రియం కృత్తకిరీటకూట- మువాచ రామో యుధి రాక్షసేన్ద్రమ్
ఆ కిరీటంలేని, మహిమ కోల్పోయిన రాక్షసరాజు, విషం లేని పాము లాగా, వెలుగు లేకుండా పోయిన సూర్యుడిలా నిస్సత్తువగా ఉండగా, యుద్ధంలో రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
కృతం త్వయా కర్మ మహత్ సుభీమం హతప్రవీరశ్చ కృతస్త్వయాహమ్। తస్మాత్ పరిశ్రాన్త ఇతి వ్యవస్య న త్వాం శరైర్మృత్యువశం నయామి
నీవు గొప్పదైన, భయంకరమైన కార్యాన్ని చేశావు; నీ వీరులను నన్ను చేతిలో పడేసేలా చేసావు. అందుకే నీవు అలసిపోయావు. అందువల్ల ఈసారి నేను బాణాలతో నిన్ను మరణానికి పంపను.
ప్రయాహి జానామి రణార్దితస్త్వం ప్రవిశ్య రాత్రించరరాజ లఙ్కామ్। ఆశ్వస్య నిర్యాహి రథీ చ ధన్వీ తదా బలం ప్రేక్ష్యసి మే రథస్థః
పో, నీవు యుద్ధంలో గాయపడి అలసిపోయినవాడివని నాకు తెలుసు. రాత్రిపూట సంచరించే రాక్షసుల రాజా, లంకలోకి వెళ్ళి విశ్రాంతి తీసుకో. తర్వాత యుద్ధానికి సిద్ధమై, రథంపై ఆయుధాలతో వచ్చి నా శక్తిని చూడు.
స ఏవముక్తో హతదర్పహర్షో నికృత్తచాపః స హతాశ్వసూతః। శరార్దితో భగ్నమహాకిరీటో వివేశ లఙ్కాం సహసా స్మ రాజా
అలా రాముడు చెప్పిన తర్వాత, గర్వం, ఆనందం పోయిన, విల్లు తెగిపోయిన, గుర్రాలు, రథసారథి చనిపోయిన, బాణాలతో గాయపడ్డ, గొప్ప కిరీటము విరిగిపోయిన ఆ రాజు వెంటనే లంకలోకి ప్రవేశించాడు.
తస్మిన్ ప్రవిష్టే రజనీచరేన్ద్రే మహాబలే దానవదేవశత్రౌ। హరీన్ విశల్యాన్ సహ లక్ష్మణేన చకార రామః పరమాహవాగ్రే
ఆ రాత్రిపూట సంచరించే మహాబలశాలి, దేవతలు, దానవులకు శత్రువైన రాజు లోపలికి వెళ్లిన తరువాత, రాముడు యుద్ధమధ్యంలో హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు మరియు వానరసైన్యంలో గాయపడిన వారందరినీ మళ్లీ ఆరోగ్యంగా చేశాడు.
తస్మిన్ ప్రభగ్నే త్రిదశేన్ద్రశత్రౌ సురాసురా భూతగణా దిశశ్చ। ససాగరాః సర్షిమహోరగాశ్చ తథైవ భూమ్యమ్బుచరాః ప్రహృష్టాః
దేవేంద్రునికి శత్రువైన వాడు ఓడిపోయినప్పుడు, దేవతలు, అసురులు, భూతగణాలు, దిక్కులు, సముద్రాలు, ఋషులు, మహానాగులు, భూమి, నీటిలో ఉన్న ప్రాణులు అందరూ ఆనందంతో ఉల్లాసించారు.
thumb|షష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షష్టితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవయ్యవ సర్గను వినండి.