సంరక్తనయనో యత్నాన్ముష్టిమావృత్య దక్షిణమ్। పాతయామాస వేగేన వానరోరసి వీర్యవాన్
కళ్లలో క్రోధంతో ఎర్రగా మారి, తన కుడి చేతిని బలంగా ముడుచుకుని, ఆ వానర వీరుడి ఛాతిపై గొప్ప బలంతో గట్టిగా కొట్టాడు.
హనూమాన్ వక్షసి వ్యూఢే సంచచాల పునః పునః। విహ్వలం తు తదా దృష్ట్వా హనూమన్తం మహాబలమ్
హనుమంతుడు తన విస్తారమైన ఛాతిపై ఆ దెబ్బ తగిలి, మళ్లీ మళ్లీ తూలాడు. మహాబలుడు హనుమంతుడు అలా తడబడుతూ ఉండటం చూసి—
రథేనాతిరథః శీఘ్రం నీలం ప్రతి సమభ్యగాత్। రాక్షసానామధిపతిర్దశగ్రీవః ప్రతాపవాన్
రాక్షసుల అధిపతి, దశముఖుడు రావణుడు, గొప్ప యోధుడు, తన రథంలో వేగంగా నీలుడి వైపు దూసుకెళ్లాడు.
పన్నగప్రతిమైర్భీమైః పరమర్మాభిభేదనైః। శరైరాదీపయామాస నీలం హరిచమూపతిమ్
పాముల్లా భయంకరంగా, లోపలికి బలంగా చొచ్చుకుపోయే బాణాలతో, వానర సేనాధిపతి నీలుని రావణుడు ఎగిసిపడేలా చేశాడు.
స శరౌఘసమాయస్తో నీలో హరిచమూపతిః। కరేణైకేన శైలాగ్రం రక్షోధిపతయేఽసృజత్
బాణాల వర్షం మీద పడుతున్నా, వానర సేనాధిపతి నీలుడు ఒక చేతితోనే ఒక కొండ శిఖరాన్ని రాక్షసాధిపతి రావణుడి మీద విసిరాడు.
హనూమానపి తేజస్వీ సమాశ్వస్తో మహామనాః। విప్రేక్షమాణో యుద్ధేప్సుః సరోషమిదమబ్రవీత్
హనుమంతుడు కూడా తేజస్సుతో, ధైర్యంగా, మనస్సు స్థిరపర్చుకుని, యుద్ధానికి సిద్ధంగా, కోపంతో చూస్తూ ఇలా అన్నాడు—
నీలేన సహ సంయుక్తం రావణం రాక్షసేశ్వరమ్। అన్యేన యుధ్యమానస్య న యుక్తమభిధావనమ్
"నీలుడితో పాటు ఇంకొకరితో యుద్ధంలో ఉన్న రాక్షసుల అధిపతి రావణుడిపై ఇప్పుడు దాడి చేయడం సమంజసం కాదు."
రావణోఽథ మహాతేజాస్తం శృఙ్గం సప్తభిః శరైః। ఆజఘాన సుతీక్ష్ణాగ్రైస్తద్ వికీర్ణం పపాత హ
తర్వాత మహాతేజస్వి రావణుడు, ఆ శిఖరాన్ని ఏడుగురు పదునైన బాణాలతో కొట్టి, దాన్ని విరగదీసి కింద పడేసాడు.
తద్ వికీర్ణం గిరేః శృఙ్గం దృష్ట్వా హరిచమూపతిః। కాలాగ్నిరివ జజ్వాల కోపేన పరవీరహా
ఆ కొండ శిఖరం విరిగిపడినదాన్ని చూసి, వానర సేనాధిపతి నీలుడు శత్రువులను సంహరించే కాలాగ్ని లా కోపంతో మండిపోయాడు.
సోఽశ్వకర్ణద్రుమాన్ శాలాంశ్చూతాంశ్చాపి సుపుష్పితాన్। అన్యాంశ్చ వివిధాన్ వృక్షాన్ నీలశ్చిక్షేప సంయుగే
ఆ యుద్ధంలో నీలుడు అశ్వకర్ణ, శాల, పుష్పభరిత మామిడి చెట్లు, ఇంకా ఎన్నో రకాల చెట్లను విసిరాడు.
స తాన్ వృక్షాన్ సమాసాద్య ప్రతిచిచ్ఛేద రావణః। అభ్యవర్షచ్చ ఘోరేణ శరవర్షేణ పావకిమ్
వాటిని రావణుడు ఎదుర్కొని, అన్నింటినీ కోసేసి, భయంకరంగా, అగ్నిలా మండే బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు.
అభివృష్టః శరౌఘేణ మేఘేనేవ మహాచలః। హ్రస్వం కృత్వా తతో రూపం ధ్వజాగ్రే నిపపాత హ
బాణాల వర్షం మీద పడిన వాడిలా, మేఘం వర్షం కురిపించిన పెద్ద కొండలా, అతడు తన రూపాన్ని చిన్నదిగా మార్చుకుని, ధ్వజం పైభాగంపై పడిపోయాడు.
పావకాత్మజమాలోక్య ధ్వజాగ్రే సమవస్థితమ్। జజ్వాల రావణః క్రోధాత్ తతో నీలో ననాద చ
పావకుని కుమారుడు ధ్వజం పైభాగంలో నిలబడి ఉండటం చూసి, రావణుడు కోపంతో మండిపోయాడు. వెంటనే నీలుడు గర్జించాడు.
ధ్వజాగ్రే ధనుషశ్చాగ్రే కిరీటాగ్రే చ తం హరిమ్। లక్ష్మణోఽథ హనూమాంశ్చ రామశ్చాపి సువిస్మితాః
ధ్వజం పైభాగంలో, విల్లు చివరలో, కిరీటంపై ఆ వానరుణ్ని చూసి లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, రాముడు కూడా ఆశ్చర్యపోయారు.
రావణోఽపి మహాతేజాః కపిలాఘవవిస్మితః। అస్త్రమాహారయామాస దీప్తమాగ్నేయమద్భుతమ్
మహాతేజస్వి రావణుడు, ఆ వానరుని చపలత చూసి ఆశ్చర్యపడి, అద్భుతంగా మండే అగ్నాస్త్రాన్ని సంధించాడు.
తతస్తే చుక్రుశుర్హృష్టా లబ్ధలక్షాః ప్లవంగమాః। నీలలాఘవసమ్భ్రాన్తం దృష్ట్వా రావణమాహవే
తర్వాత వానరులు తమ లక్ష్యాన్ని చేరుకున్న ఆనందంతో హర్షధ్వానాలు చేశారు. యుద్ధంలో నీలుని చపలతతో రావణుడు అయోమయంగా ఉండటం చూసి వారు ఉత్సాహపడ్డారు.
వానరాణాం చ నాదేన సంరబ్ధో రావణస్తదా। సమ్భ్రమావిష్టహృదయో న కించిత్ ప్రత్యపద్యత
ఆ సమయంలో వానరుల గర్జనతో రావణుడు మరింత కోపంతో, అయోమయంతో మనసు కలవరపడి, ఏమీ చేయలేకపోయాడు.
ఆగ్నేయేనాపి సంయుక్తం గృహీత్వా రావణః శరమ్। ధ్వజశీర్షస్థితం నీలముదైక్షత నిశాచరః
అప్పుడు రావణుడు అగ్నియస్త్రంతో కూడిన బాణాన్ని తీసుకుని, ధ్వజం పైభాగంలో నిలబడి ఉన్న నీలుని చూశాడు.
తతోఽబ్రవీన్మహాతేజా రావణో రాక్షసేశ్వరః। కపే లాఘవయుక్తోఽసి మాయయా పరయా సహ
అప్పుడు మహా తేజస్సుతో కూడిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ కోపినీ, నీవు చాలా చురుకైనవాడవు, గొప్ప మాయలు చేయగలవాడవు."
జీవితం ఖలు రక్షస్వ యది శక్తోఽసి వానర। తాని తాన్యాత్మరూపాణి సృజసి త్వమనేకశః
ఓ వానరా, నీవు శక్తివంతుడివైతే నీ ప్రాణాన్ని కాపాడుకో. ఎందుకంటే నువ్వు ఎన్నో రూపాలు సృష్టిస్తూ ఉంటావు.
తథాపి త్వాం మయా ముక్తః సాయకోఽస్త్రప్రయోజితః। జీవితం పరిరక్షన్తం జీవితాద్ భ్రంశయిష్యతి
అయినా నా చేత విడుదలైన అస్త్రబలంతో కూడిన ఈ బాణం, నువ్వు ఎంత ప్రయత్నించినా, నీ ప్రాణాన్ని తీసేస్తుంది.
ఏవముక్త్వా మహాబాహూ రావణో రాక్షసేశ్వరః। సంధాయ బాణమస్త్రేణ చమూపతిమతాడయత్
ఇలా చెప్పిన వెంటనే, మహాబాహువైన రావణుడు తన అస్త్రంతో బాణాన్ని సిద్ధం చేసి, సేనాధిపతిని గట్టిగా వదిలాడు.
సోఽస్త్రముక్తేన బాణేన నీలో వక్షసి తాడితః। నిర్దహ్యమానః సహసా స పపాత మహీతలే
ఆ అస్త్రబలంతో కూడిన బాణం నీలుడి ఛాతీపై తగిలింది. వెంటనే అతడు కాలిపోతూ భూమిపై పడిపోయాడు.
పితృమాహాత్మ్యసంయోగాదాత్మనశ్చాపి తేజసా। జానుభ్యామపతద్ భూమౌ న తు ప్రాణైర్వియుజ్యత
తండ్రి మహిమతో, తన స్వంత తేజస్సుతో కూడి, నీలుడు మోకాళ్లపై భూమికి పడిపోయాడు. కానీ అతని ప్రాణం పోయలేదు.
విసంజ్ఞం వానరం దృష్ట్వా దశగ్రీవో రణోత్సుకః। రథేనామ్బుదనాదేన సౌమిత్రిమభిదుద్రువే
వానరుడు స్పృహ తప్పినదాన్ని చూసి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న దశముఖుడు, మేఘంలా గర్జించే రథంలో సౌమిత్రిని వైపు దూసుకొచ్చాడు.
ఆసాద్య రణమధ్యే తం వారయిత్వా స్థితో జ్వలన్। ధనుర్విస్ఫారయామాస రాక్షసేన్ద్రః ప్రతాపవాన్
యుద్ధమధ్యంలో అతని వద్దకు చేరి, అగ్నివంటివాడైన సౌమిత్రిని ఎదుర్కొని నిలబడి, రాక్షసరాజు తన ధనుస్సును బలంగా ఎడురుగా లాగాడు.
తమాహ సౌమిత్రిరదీనసత్త్వో విస్ఫారయన్తం ధనురప్రమేయమ్। అవేహి మామద్య నిశాచరేన్ద్ర న వానరాంస్త్వం ప్రతియోద్ధుమర్హసి
అప్పుడు ధైర్యంగా ఉన్న సౌమిత్రి అతనితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ నిశాచరాధిపతీ, నన్ను గుర్తుపెట్టుకో. నీవు వానరులతో యుద్ధం చేయడం సరైంది కాదు."
స తస్య వాక్యం ప్రతిపూర్ణఘోషం జ్యాశబ్దముగ్రం చ నిశమ్య రాజా। ఆసాద్య సౌమిత్రిముపస్థితం తం రోషాన్వితం వాచమువాచ రక్షః
సౌమిత్రి మాటలు, ధ్వనితో నిండినవి, ధనుస్సు తంతి ఘోషతో కూడినవి విని, రాజు కోపంతో అతని దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు.
దిష్ట్యాసి మే రాఘవ దృష్టిమార్గం ప్రాప్తోఽన్తగామీ విపరీతబుద్ధిః। అస్మిన్ క్షణే యాస్యసి మృత్యులోకం సంసాద్యమానో మమ బాణజాలైః
"ఓ రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నువ్వు నా కంటపడావు. నీకు అంతం దగ్గరగా ఉంది, నీ మనస్సు తప్పుదారి పట్టింది. ఈ క్షణంలోనే నా బాణవర్షంతో నీవు మరణ లోకానికి వెళ్ళిపోతావు."
తమాహ సౌమిత్రిరవిస్మయానో గర్జన్తముద్వృత్తశితాగ్రదంష్ట్రమ్। రాజన్ న గర్జన్తి మహాప్రభావా వికత్థసే పాపకృతాం వరిష్ఠ
అతడు గర్జిస్తూ, పదునైన పళ్లను చూపిస్తూ మాట్లాడినప్పుడు, సౌమిత్రి ఏమాత్రం భయపడకుండా ఇలా అన్నాడు: "ఓ రాజా, గొప్ప శక్తివంతులు ఎప్పుడూ గొప్పలు చెప్పరు. నీవు పాపులలో శ్రేష్ఠుడవు, వృధాగా డబ్బు చెప్పుకుంటున్నావు."