హతే తస్మింశ్చమూముఖ్యే రాక్షసాస్తే నిరుద్యమాః। రక్షఃపతిగృహం గత్వా ధ్యానమూకత్వమాగతాః
ఆ సేనాధిపతి చనిపోయిన తర్వాత, రాక్షసులు శక్తి కోల్పోయి, రాక్షసాధిపతి ఇంటికి వెళ్లి, మౌనంగా ధ్యానంలో మునిగిపోయారు.
ప్రాప్తాః శోకార్ణవం తీవ్రం విసంజ్ఞా ఇవ తేఽభవన్
వారు తీవ్రమైన శోక సముద్రంలో మునిగి, చైతన్యం కోల్పోయినవారిలా అయ్యారు.
తతస్తు నీలో విజయీ మహాబలః ప్రశస్యమానః సుకృతేన కర్మణా। సమేత్య రామేణ సలక్ష్మణేన ప్రహృష్టరూపస్తు బభూవ యూథపః
తర్వాత, విజయవంతుడైన, మహాబలశాలి అయిన నీలుడు, తన మంచి కార్యానికి ప్రశంసలు పొందుతూ, రాముడు, లక్ష్మణుడు దగ్గరకు చేరి, ఆనందంతో ప్రకాశించాడు.
thumb|ఏకోనషష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకోనషష్టితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో ఇక్కడ యాభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
తస్మిన్ హతే రాక్షససైన్యపాలే ప్లవంగమానామృషభేణ యుద్ధే। భీమాయుధం సాగరవేగతుల్యం విదుద్రువే రాక్షసరాజసైన్యమ్
ఆ యుద్ధంలో రాక్షస సేనాధిపతి ప్రహస్తుడు వానరులలో శ్రేష్ఠుడిచేత చంపబడినప్పుడు, భయంకర ఆయుధాలతో, సముద్రపు అలల వేగంతో ఉన్న రాక్షసరాజు సైన్యం పారిపోయింది.
గత్వా తు రక్షోధిపతేః శశంసుః సేనాపతిం పావకసూనుశస్తమ్। తచ్చాపి తేషాం వచనం నిశమ్య రక్షోధిపః క్రోధవశం జగామ
వారు రాక్షసాధిపతి వద్దకు వెళ్లి, సేనాధిపతి అగ్నిపుత్రుడిచేత చంపబడ్డాడని చెప్పారు. వారి మాటలు విని రాక్షసాధిపతి కోపంతో నిండిపోయాడు.
సంఖ్యే ప్రహస్తం నిహతం నిశమ్య క్రోధార్దితః శోకపరీతచేతాః। ఉవాచ తాన్ రాక్షసయూథముఖ్యా- నిన్ద్రో యథా నిర్జరయూథముఖ్యాన్
సమరంలో ప్రహస్తుడు చనిపోయాడని విని, కోపంతో, శోకంతో బాధపడుతూ, రాక్షస సేనాధిపతులను ఇంద్రుడు దేవతల నాయకులతో మాట్లాడినట్టు మాట్లాడాడు.
నావజ్ఞా రిపవే కార్యా యైరిన్ద్రబలసాదనః। సూదితః సైన్యపాలో మే సానుయాత్రః సకుఞ్జరః
శత్రువును ఎప్పుడూ తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. ఎందుకంటే, ఇంద్రుని సైన్యాన్ని నాశనం చేసినవాడు, నా సేనాధిపతిని, అతని అనుచరులతో, ఏనుగులతో సహా చంపేశాడు.
సోఽహం రిపువినాశాయ విజయాయావిచారయన్। స్వయమేవ గమిష్యామి రణశీర్షం తదద్భుతమ్
కాబట్టి, శత్రువు నాశనం కోసం, విజయాన్ని సాధించేందుకు, నేను స్వయంగా ఎలాంటి సందేహం లేకుండా యుద్ధరంగానికి ముందుకు వెళ్తాను.
అద్య తద్ వానరానీకం రామం చ సహలక్ష్మణమ్। నిర్దహిష్యామి బాణౌఘైర్వనం దీప్తైరివాగ్నిభిః। అద్య సంతర్పయిష్యామి పృథివీం కపిశోణితైః
ఈ రోజు ఆ వానర సేనను, రాముడిని, లక్ష్మణుడితో సహా, అగ్నిలా మండే బాణాల వర్షంతో అడవి కాలిపోతున్నట్టు కాల్చేస్తాను. ఈ రోజు నేనే భూమిని వానరుల రక్తంతో తృప్తిపరుస్తాను.
స ఏవముక్త్వా జ్వలనప్రకాశం రథం తురంగోత్తమరాజియుక్తమ్। ప్రకాశమానం వపుషా జ్వలన్తం సమారురోహామరరాజశత్రుః
అలా చెప్పి, దేవేంద్రునికి శత్రువైన వాడు, అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, ఉత్తమమైన గుర్రాలు జోడించిన తన రథంపై ఎక్కాడు. అతని రూపం ప్రకాశంగా, మంటలు చిమ్ముతున్నట్టు కనిపించింది.
స శఙ్ఖభేరీపణవప్రణాదై- రాస్ఫోటితక్ష్వేడితసింహనాదైః । పుణ్యైః స్తవైశ్చాపి సుపూజ్యమాన- స్తదా యయౌ రాక్షసరాజముఖ్యః
అప్పుడు ఆ రాక్షసరాజు, శంఖాలు, బేరీలు, పణవాలు మోగుతూ, అరుపులు, చప్పట్లు, ఊదరింపులు, సింహగర్జనలు వినిపించగా, శుభప్రదమైన స్తోత్రాలతో సత్కరింపబడుతూ బయలుదేరాడు.
స శైలజీమూతనికాశరూపై- ర్మాంసాశనైః పావకదీప్తనేత్రైః। బభౌ వృతో రాక్షసరాజముఖ్యో భూతైర్వృతో రుద్ర ఇవామరేశః
ఆ రాక్షసరాజు, కొండలు, మేఘాల్లాంటి రూపాలున్న, మాంసాన్ని తినే, అగ్నిలా కళ్ళు మండుతున్న భూతాలతో చుట్టుముట్టబడి, అమరేశుడైన రుద్రుడు భూతగణాలతో ఉన్నట్టు ప్రకాశించాడు.
తతో నగర్యాః సహసా మహౌజా నిష్క్రమ్య తద్ వానరసైన్యముగ్రమ్। మహార్ణవాభ్రస్తనితం దదర్శ సముద్యతం పాదపశైలహస్తమ్
తర్వాత, ఆ మహాబలుడు నగరం నుండి అకస్మాత్తుగా బయటికి వచ్చి, చెట్లు, కొండలు చేతబట్టి ఉన్న, మహాసముద్రపు మేఘం మోగినట్టు గర్జిస్తున్న ఉగ్రమైన వానర సైన్యాన్ని చూశాడు.
తద్ రాక్షసానీకమతిప్రచణ్డ- మాలోక్య రామో భుజగేన్ద్రబాహుః। విభీషణం శస్త్రభృతాం వరిష్ఠ- మువాచ సేనానుగతః పృథుశ్రీః
ఆ రాక్షస సేన అత్యంత భయంకరంగా ఉండటాన్ని చూసి, నాగేంద్రుని వంటి బాహువులు కలిగిన రాముడు, తన సేనతో పాటు ఉన్న, ఆయుధాలలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడిని చూచి ఇలా అన్నాడు.
నానాపతాకాధ్వజఛత్రజుష్టం ప్రాసాసిశూలాయుధశస్త్రజుష్టమ్। కస్యేదమక్షోభ్యమభీరుజుష్టం సైన్యం మహేన్ద్రోపమనాగజుష్టమ్
色色 పతాకలు, జెండాలు, గొడుగులు అలంకరించిన, కత్తులు, కటారాలు, శూలాలు, ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న, కదలని, భయమేమీ లేని, మహేంద్రుని సైన్యంలా ఉన్న ఈ సైన్యం ఎవరిది?
తతస్తు రామస్య నిశమ్య వాక్యం విభీషణః శక్రసమానవీర్యః। శశంస రామస్య బలప్రవేకం మహాత్మనాం రాక్షసపుంగవానామ్
రాముని మాటలు విని, ఇంద్రునికీ సమానమైన బలముగల విభీషణుడు, మహాబలులు, రాక్షసులలో అగ్రగణ్యులైన యోధులను రామునికి వివరించాడు.
యోఽసౌ గజస్కన్ధగతో మహాత్మా నవోదితార్కోపమతామ్రవక్త్రః। సంకమ్పయన్నాగశిరోఽభ్యుపైతి హ్యకమ్పనం త్వేనమవేహి రాజన్
ఏనుగుపై కూర్చున్న ఆ మహాత్ముడు, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుడివలె తామ్రవదనముతో, తన రాకతో ఆ ఏనుగు తలను కంపింపజేస్తున్న వాడిని, రాజా! అతడే అకంపనుడు అని తెలుసుకో.
యోఽసౌ రథస్థో మృగరాజకేతు- ర్ధున్వన్ ధనుః శక్రధనుఃప్రకాశమ్। కరీవ భాత్యుగ్రవివృత్తదంష్ట్రః స ఇన్ద్రజిన్నామ వరప్రధానః
రథంపై నిలబడి, సింహధ్వజాన్ని ధరించి, ఇంద్రధనస్సు లాంటి మెరుస్తున్న విల్లు పట్టుకుని, భయంకరమైన వంకర దంతాలతో ఏనుగువలె కనిపిస్తున్న వాడే, వరప్రధానులలో అగ్రగణ్యుడైన ఇంద్రజిత్.
యశ్చైష విన్ధ్యాస్తమహేన్ద్రకల్పో ధన్వీ రథస్థోఽతిరథోఽతివీరః। విస్ఫారయంశ్చాపమతుల్యమానం నామ్నాతికాయోఽతివివృద్ధకాయః
వింధ్యపర్వతమో మహేంద్రుడో లాంటి రూపంతో, రథంపై నిలబడి, అపారమైన బలముగల విల్లు ఎడమ చేత్తో లాగుతూ, అతికాయుడు అనే పేరుగల, మహా శరీరధారుడు వాడు.
యోఽసౌ నవార్కోదితతామ్రచక్షు- రారుహ్య ఘణ్టానినదప్రణాదమ్। గజం ఖరం గర్జతి వై మహాత్మా మహోదరో నామ స ఏష వీరః
కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుని వలె తామ్రమైన కళ్లుగల వాడు, ఘంటారవంతో గర్జించే ఖర అనే ఏనుగుపై కూర్చుని, గర్జిస్తున్న ఆ మహాత్ముడు మహోదరుడు అనే వీరుడు.
యోఽసౌ హయం కాఞ్చనచిత్రభాణ్డ- మారుహ్య సంధ్యాభ్రగిరిప్రకాశమ్। ప్రాసం సముద్యమ్య మరీచినద్ధం పిశాచ ఏషోఽశనితుల్యవేగః
బంగారు అలంకారాలతో అలంకరించిన గుర్రంపై కూర్చుని, సంధ్యాకాల మేఘపర్వతంలా మెరిసిపోతూ, బంగారు పట్టు చుట్టిన కటారను పైకి ఎత్తి పట్టుకున్న వాడు, మెరుపువేగంతో పరిగెత్తే పిశాచుడు.
యశ్చైష శూలం నిశితం ప్రగృహ్య విద్యుత్ప్రభం కింకరవజ్రవేగమ్। వృషేన్ద్రమాస్థాయ శశిప్రకాశ- మాయాతి యోఽసౌ త్రిశిరా యశస్వీ
పిడుగులా మెరుస్తున్న, కింకరుని వజ్రవేగంతో ఉన్న పదునైన శూలాన్ని పట్టుకుని, వృషభరాజుపై కూర్చుని, చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తూ వస్తున్న వాడు, త్రిశిరుడు అనే ప్రసిద్ధుడు.
అసౌ చ జీమూతనికాశరూపః కుమ్భః పృథువ్యూఢసుజాతవక్షాః। సమాహితః పన్నగరాజకేతు- ర్విస్ఫారయన్ యాతి ధనుర్విధున్వన్
మేఘమండలంలా నలుపుగా కనిపిస్తూ, విస్తారమైన, బలమైన ఛాతి గల వాడు, పన్నగరాజు ధ్వజాన్ని ధరించి, విల్లు లాగుతూ, ధైర్యంగా ముందుకు వస్తున్న వాడు కుంభుడు.
యశ్చైష జామ్బూనదవజ్రజుష్టం దీప్తం సధూమం పరిఘం ప్రగృహ్య। ఆయాతి రక్షోబలకేతుభూతో యోఽసౌ నికుమ్భోఽద్భుతఘోరకర్మా
బంగారు, వజ్రాలతో అలంకరించిన, మంటలు పొగలు పొగలుతో మండుతున్న గొప్ప గదను పట్టుకుని, రాక్షస సైన్యానికి ధ్వజంగా ముందుకు వస్తున్న వాడు, అద్భుతమైన భయంకర కార్యాలు చేసే నికుంభుడు.
యశ్చైష చాపాసిశరౌఘజుష్టం పతాకినం పావకదీప్తరూపమ్। రథం సమాస్థాయ విభాత్యుదగ్రో నరాన్తకోఽసౌ నగశృఙ్గయోధీ
విల్లు, ఖడ్గం, అనేక బాణాలతో, జెండాలతో అలంకరించిన, అగ్నిలా ప్రకాశించే రథంపై కూర్చుని, ఉగ్రంగా కనిపిస్తున్న వాడు, పర్వతశిఖరాలతో యుద్ధం చేసే నరాంతకుడు.
యశ్చైష నానావిధఘోరరూపై- ర్వ్యాఘ్రోష్ట్రనాగేన్ద్రమృగాశ్వవక్త్రైః । భూతైర్వృతో భాతి వివృత్తనేత్రై- ర్యోఽసౌ సురాణామపి దర్పహన్తా
వెర్రితనమైన పులి, ఒంటె, ఏనుగు, జింక, గుర్రపు ముఖాలైన భయంకర రూపాల కలిగిన ప్రాణులతో చుట్టుముట్టబడి, పెద్ద పెద్ద కళ్లతో మెరిసిపోతున్న వాడు, దేవతల గర్వాన్ని కూడా నశింపజేసే వాడు.
యత్రైతదిన్దుప్రతిమం విభాతి ఛత్రం సితం సూక్ష్మశలాకమగ్ర్యమ్। అత్రైష రక్షోధిపతిర్మహాత్మా భూతైర్వృతో రుద్ర ఇవావభాతి
చంద్రుడిలా మెరిసే, తెల్లని, సున్నితమైన గొప్ప ఛత్రం ఉన్న చోట, ఆ మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి, అనేక భూతాలతో చుట్టుముట్టబడి, రుద్రుడిలా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాడు.
అసౌ కిరీటీ చలకుణ్డలాస్యో నగేన్ద్రవిన్ధ్యోపమభీమకాయః। మహేన్ద్రవైవస్వతదర్పహన్తా రక్షోధిపః సూర్య ఇవావభాతి
కిరీటాన్ని ధరించి, ఊగే కుండలాలు ఉన్న ముఖంతో, హిమాలయాలు, వింధ్య పర్వతాల్లా భయంకరమైన శరీరంతో, ఇంద్రుడు, యముని గర్వాన్ని నశింపజేసే రాక్షసాధిపతి, సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.
ప్రత్యువాచ తతో రామో విభీషణమరిందమః। అహో దీప్తమహాతేజా రావణో రాక్షసేశ్వరః
తర్వాత శత్రువులను సంహరించే రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు: 'అయ్యో! రాక్షసుల అధిపతి రావణుడు ఎంత గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్నాడో చూడు.'