విస్వరం చోత్సృజన్నాదాన్ ధూమ్రాక్షస్య నిపాతితః। వవర్ష రుధిరం దేవః సంచచాల చ మేదినీ
అసహ్యమైన అరుపులు చేస్తూ, అది ధూమ్రాక్షుని మీద పడింది. ఆకాశం నుంచి రక్తం వర్షంలా కురిసింది. భూమి కంపించింది.
ప్రతిలోమం వవౌ వాయుర్నిర్ఘాతసమనిఃస్వనః। తిమిరౌఘావృతాస్తత్ర దిశశ్చ న చకాశిరే
ప్రమాదకరంగా గాలి తప్పుడు దిశగా, మేఘగర్జనలా గట్టిగా వీయసాగింది. చుట్టూ చీకటి కమ్ముకుంది, దిక్కులు కనబడలేదు.
స తూత్పాతాంస్తతో దృష్ట్వా రాక్షసానాం భయావహాన్। ప్రాదుర్భూతాన్ సుఘోరాంశ్చ ధూమ్రాక్షో వ్యథితోఽభవత్। ముముహూ రాక్షసాః సర్వే ధూమ్రాక్షస్య పురఃసరాః
ఆ భయంకరమైన, రాక్షసులకు భయాన్ని సూచించే అపశకునాలు చూసి, ధూమ్రాక్షుడు గుండె దడదడలాడాడు. అతని వెంట ఉన్న రాక్షసులందరూ అయోమయంలో పడిపోయారు.
తతః సుభీమో బహుభిర్నిశాచరై- ర్వృతోఽభినిష్క్రమ్య రణోత్సుకో బలీ। దదర్శ తాం రాఘవబాహుపాలితాం మహౌఘకల్పాం బహు వానరీం చమూమ్
అతడు, అనేక రాత్రిపూట తిరిగే రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా, పరాక్రమంతో బయటకు వచ్చాడు. ఆ సమయంలో రాఘవుని చేతుల ద్వారా రక్షించబడుతున్న, పెద్ద ప్రవాహంలా ఉన్న వానరసైన్యాన్ని చూశాడు.
thumb|ద్విపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో యాభై రెండవ సర్గను వినండి.
ధూమ్రాక్షం ప్రేక్ష్య నిర్యాన్తం రాక్షసం భీమవిక్రమమ్। వినేదుర్వానరాః సర్వే ప్రహృష్టా యుద్ధకాఙ్క్షిణః
భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగిన రాక్షసుడు ధూమ్రాక్షుడు ముందుకు వస్తున్నాడని చూసి, యుద్ధానికి ఆసక్తిగా ఉన్న అందరు వానరులు ఆనందంతో గర్జించారు.
తేషాం సుతుములం యుద్ధం సంజజ్ఞే కపిరక్షసామ్। అన్యోన్యం పాదపైర్ఘోరైర్నిఘ్నతాం శూలముద్గరైః
వానరులు, రాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం మొదలైంది. వారు ఒకరినొకరు భయంకరమైన చెట్లు, కటారులు, ముళ్లకఱ్ఱలు, గదలతో కొట్టుకున్నారు.
రాక్షసైర్వానరా ఘోరా వినికృత్తాః సమన్తతః। వానరై రాక్షసాశ్చాపి ద్రుమైర్భూమిసమీకృతాః
రాక్షసులు చుట్టూ ఉన్న వానరులను నరికి పడేశారు. వానరులు కూడా చెట్లతో రాక్షసులను నేలమీదకు పడేసారు.
రాక్షసాస్త్వభిసంక్రుద్ధా వానరాన్ నిశితైః శరైః। వివ్యధుర్ఘోరసంకాశైః కఙ్కపత్రైరజిహ్మగైః
కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు, నేరుగా వెళ్తున్న, పక్షిరాజు పక్షాల్లాంటి అంచులు ఉన్న పదునైన బాణాలతో వానరులను గాయపరిచారు.
తే గదాభిశ్చ భీమాభిః పట్టిశైః కూటముద్గరైః। ఘోరైశ్చ పరిఘైశ్చిత్రైస్త్రిశూలైశ్చాపి సంశ్రితైః
అతికఠినమైన గదలు, కత్తులు, ముళ్లకఱ్ఱలు, భయంకరమైన ఇనుపకఱ్ఱలు, అలంకరించిన త్రిశూలాలతో కూడా వారు కొట్టుకున్నారు.
విదార్యమాణా రక్షోభిర్వానరాస్తే మహాబలాః। అమర్షజనితోద్ధర్షాశ్చక్రుః కర్మాణ్యభీతవత్
రాక్షసులు వారిని చీల్చి వేస్తున్నా, ఆ మహాబలశాలులు అయిన వానరులు కోపంతో ధైర్యంగా, భయపడకుండా పరాక్రమాలు చేశారు.
శరనిర్భిన్నగాత్రాస్తే శూలనిర్భిన్నదేహినః। జగృహుస్తే ద్రుమాంస్తత్ర శిలాశ్చ హరియూథపాః
బాణాలతో శరీరాలు, శూలాలతో అవయవాలు చీల్చబడిన వానరసేనాధిపతులు అక్కడ చెట్లు, రాళ్లు పట్టుకున్నారు.
తే భీమవేగా హరయో నర్దమానాస్తతస్తతః। మమన్థూ రాక్షసాన్ వీరాన్ నామాని చ బభాషిరే
అతిభయంకరమైన వేగంతో, గర్జిస్తూ తిరిగిన వానరులు, రాక్షస వీరులను నుజ్జునుజ్జు చేసి, వారి పేర్లు పిలిచారు.
తద్ బభూవాద్భుతం ఘోరం యుద్ధం వానరరక్షసామ్। శిలాభిర్వివిధాభిశ్చ బహుశాఖైశ్చ పాదపైః
అప్పుడు వానరులు, రాక్షసుల మధ్య రాళ్లు, అనేక కొమ్మలతో ఉన్న చెట్లతో, అద్భుతమైన ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది.
రాక్షసా మథితాః కేచిద్ వానరైర్జితకాశిభిః। ప్రవేమూ రుధిరం కేచిన్ముఖై రుధిరభోజనాః
విజయవంతమైన వానరులు కొట్టిన కొందరు రాక్షసులు రక్తం వాంతి చేశారు. మరికొందరు రక్తాన్ని తినే వారు, నోటిలోంచి రక్తాన్ని ఉమ్మారు.
పార్శ్వేషు దారితాః కేచిత్ కేచిద్ రాశీకృతా ద్రుమైః। శిలాభిశ్చూర్ణితాః కేచిత్ కేచిద్ దన్తైర్విదారితాః
కొంతమందిని పక్కలలో చీల్చారు, మరికొందరిని చెట్లతో గుట్టలుగా చేశారు, మరికొందరిని రాళ్లతో పొడిచారు, ఇంకొందరిని పళ్లతో చింపారు.
ధ్వజైర్విమథితైర్భగ్నైః ఖడ్గైశ్చ వినిపాతితైః। రథైర్విధ్వంసితైః కేచిద్ వ్యథితా రజనీచరాః
పగిలిన, విరిగిన జెండాలతో, నేలకుపడిన కత్తులతో, ధ్వంసమైన రథాలతో కొంతమంది రాత్రిపూట తిరిగే రాక్షసులు బాధపడ్డారు.
గజేన్ద్రైః పర్వతాకారైః పర్వతాగ్రైర్వనౌకసామ్। మథితైర్వాజిభిః కీర్ణం సారోహైర్వసుధాతలమ్
పర్వతాల్లాంటి గజేంద్రులు, అడవిలో నివసించే వారు విసిరిన పర్వతశిఖరాలు, తొక్కిన గుర్రాలతో భూమి నిండిపోయింది.
వానరైర్భీమవిక్రాన్తైరాప్లుత్యోత్ప్లుత్య వేగితైః। రాక్షసాః కరజైస్తీక్ష్ణైర్ముఖేషు వినిదారితాః
భయంకరమైన పరాక్రమంతో ఉన్న వానరులు వేగంగా ఎగిరిపడి, రాక్షసులను పదే పదే మొహాల్లో గాటుద్దరాలితో చీల్చారు.
విషణ్ణవదనా భూయో విప్రకీర్ణశిరోరుహాః। మూఢాః శోణితగన్ధేన నిపేతుర్ధరణీతలే
వాళ్ల ముఖాలు మాడిపోయి, జుట్టు చెల్లాచెదురుగా, రక్తపు వాసనతో మూర్ఛించి, భూమిపై పడిపోయారు.
అన్యే తు పరమక్రుద్ధా రాక్షసా భీమవిక్రమాః। తలైరేవాభిధావన్తి వజ్రస్పర్శసమైర్హరీన్
ఇంకొంత మంది రాక్షసులు తీవ్రమైన కోపంతో, భయంకరమైన శక్తితో, వజ్రంలా గట్టిగా ఉన్న చేతులతో వానరుల మీద దూకారు.
వానరైః పాతయన్తస్తే వేగితా వేగవత్తరైః। ముష్టిభిశ్చరణైర్దన్తైః పాదపైశ్చావపోథితాః
వేగంగా ఉన్న ఆ రాక్షసులను, ఇంకా వేగంగా ఉన్న వానరులు గుద్దులతో, కాళ్లతో, పళ్లతో, చెట్లతో కొట్టి నేలమీద పడేశారు.
సైన్యం తు విద్రుతం దృష్ట్వా ధూమ్రాక్షో రాక్షసర్షభః। రోషేణ కదనం చక్రే వానరాణాం యుయుత్సతామ్
తన సైన్యం పారిపోతున్నదాన్ని చూసి, రాక్షసులలో అగ్రగణ్యుడైన ధూమ్రాక్షుడు కోపంతో యుద్ధానికి సిద్ధమైన వానరులను చంపడం ప్రారంభించాడు.
ప్రాసైః ప్రమథితాః కేచిద్ వానరాః శోణితస్రవాః। ముద్గరైరాహతాః కేచిత్ పతితా ధరణీతలే
కొంత మంది వానరులు కత్తులతో గాయపడి, రక్తం కారుతూ, ముద్గరాలతో కొట్టబడి భూమిపై పడిపోయారు.
పరిఘైర్మథితాః కేచిద్ భిన్దిపాలైశ్చ దారితాః। పట్టిశైర్మథితాః కేచిద్ విహ్వలన్తో గతాసవః
కొంత మంది ఇనుపగదులతో నలిపివేయబడి, మరికొందరు బండరాళ్లతో చీల్చబడి, ఇంకొందరు కత్తులతో నలిపివేయబడి, తూలుతూ ప్రాణాలు విడిచారు.
కేచిద్ వినిహతా భూమౌ రుధిరార్ద్రా వనౌకసః। కేచిద్ విద్రావితా నష్టాః సంక్రుద్ధై రాక్షసైర్యుధి
కొంత మంది అడవివాసులు చంపబడి, రక్తంతో తడిగా భూమిపై పడి ఉన్నారు; మరికొందరు కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు తరిమేసి, యుద్ధంలో పారిపోయారు.
విభిన్నహృదయాః కేచిదేకపార్శ్వేన శాయితాః। విదారితాస్త్రిశూలైశ్చ కేచిదాన్త్రైర్వినిఃసృతాః
కొంత మంది హృదయాలు చీలిపోయి, ఒక వైపుగా పడుకుని ఉన్నారు; మరికొందరు త్రిశూలాలతో పొడవబడి, వారి ప్రాణాలు బయటకు వచ్చాయి.
తత్ సుభీమం మహద్యుద్ధం హరిరాక్షససంకులమ్। ప్రబభౌ శస్త్రబహులం శిలాపాదపసంకులమ్
ఆ మహాయుద్ధం వానరులు, రాక్షసులతో నిండి, ఆయుధాలు, బండరాళ్లు, చెట్లతో భయంకరంగా మెరిసిపోయింది.
ధనుర్జ్యాతన్త్రిమధురం హిక్కాతాలసమన్వితమ్। మన్దస్తనితగీతం తద్ యుద్ధగాన్ధర్వమాబభౌ
ధనుస్సుల మోగింపు, మృదంగాల మధురమైన ధ్వని, హిక్కా లయ, మృదువైన మేఘగర్జనల వంటి పాటలు ఆ యుద్ధాన్ని గంధర్వ సంగీతంలా చేశాయి.
ధూమ్రాక్షస్తు ధనుష్పాణిర్వానరాన్ రణమూర్ధని। హసన్ విద్రావయామాస దిశస్తాఞ్ఛరవృష్టిభిః
ధూమ్రాక్షుడు ధనుస్సుతో చేతిలో, నవ్వుతూ, బాణాల వర్షంతో యుద్ధరంగంలో వానరులను అన్ని దిశలకు తరిమాడు.