విముక్తౌ శరబన్ధేన దృశ్యేతే తౌ రణాజిరే। పాశానివ గజౌ ఛిత్త్వా గజేన్ద్రసమవిక్రమౌ
ఇప్పుడు ఆ బాణబంధం నుంచి విడుదలై, ఆ ఇద్దరూ యుద్ధరంగంలో కనిపిస్తున్నారు. వారు గొప్ప గజరాజుల్లా బంధాలను తెంచుకుని నిలబడ్డారు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తేషాం రాక్షసేన్ద్రో మహాబలః। చిన్తాశోకసమాక్రాన్తో వివర్ణవదనోఽభవత్
వారు చెప్పిన మాటలు విని, శక్తివంతుడైన రావణుడు ఆందోళన, దుఃఖంతో పట్టుబడి, ముఖం వాడిపోయింది.
ఘోరైర్దత్తవరైర్బద్ధౌ శరైరాశీవిషోపమైః। అమోఘైః సూర్యసంకాశైః ప్రమథ్యేన్ద్రజితా యుధి
భయంకరమైన, విషసర్పాలవంటి, తప్పకుండా గమ్యాన్ని తాకే, సూర్యునిలా ప్రకాశించే బాణాలతో ఇంద్రజిత్ యుద్ధంలో వారిని బంధించాడు.
తదస్త్రబన్ధమాసాద్య యది ముక్తౌ రిపూ మమ। సంశయస్థమిదం సర్వమనుపశ్యామ్యహం బలమ్
ఆ ఆయుధబంధాన్ని ఎదుర్కొని నా శత్రువులు ఇప్పుడు విడిపోతే, నా సైన్యం మొత్తం అనిశ్చితిలో ఉందని నేను చూస్తున్నాను.
నిష్ఫలాః ఖలు సంవృత్తాః శరాః పావకతేజసః। ఆదత్తం యైస్తు సంగ్రామే రిపూణాం జీవితం మమ
పోరులో నా శత్రువుల ప్రాణాలు తీసిన ఆ అగ్నిలా మండే బాణాలు ఇప్పుడు వ్యర్థమయ్యాయని నిజమే.
ఏవముక్త్వా తు సంక్రుద్ధో నిఃశ్వసన్నురగో యథా। అబ్రవీద్ రక్షసాం మధ్యే ధూమ్రాక్షం నామ రాక్షసమ్
ఇలా చెప్పి, కోపంతో ఊపిరి పీల్చుతూ పాము లా ఉన్న అతడు, రాక్షసుల మధ్యలో ధూమ్రాక్ష అనే రాక్షసునితో మాట్లాడాడు.
బలేన మహతా యుక్తో రక్షసాం భీమవిక్రమ। త్వం వధాయాశు నిర్యాహి రామస్య సహ వానరైః
నీవు గొప్ప బలంతో, భయంకరమైన పరాక్రమంతో ఉన్నవాడవు. వెంటనే వెళ్లి రాముడిని వానరులతో కలిసి సంహరించు.
ఏవముక్తస్తు ధూమ్రాక్షో రాక్షసేన్ద్రేణ ధీమతా। పరిక్రమ్య తతః శీఘ్రం నిర్జగామ నృపాలయాత్
రాక్షసుల రాజు తెలివిగలవాడు ఇలా చెప్పగానే, ధూమ్రాక్షుడు అతన్ని ప్రదక్షిణగా చేసి వెంటనే రాజప్రాసాదం నుంచి బయలుదేరాడు.
అభినిష్క్రమ్య తద్ ద్వారం బలాధ్యక్షమువాచ హ। త్వరయస్వ బలం శీఘ్రం కిం చిరేణ యుయుత్సతః
అతడు ద్వారం వద్దకు వచ్చి సైన్యాధిపతిని ఇలా అన్నాడు: 'పోరుకు ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పుడు ఆలస్యం ఎందుకు? వెంటనే సైన్యాన్ని త్వరగా కదిలించు.'
ధూమ్రాక్షవచనం శ్రుత్వా బలాధ్యక్షో బలానుగః। బలముద్యోజయామాస రావణస్యాజ్ఞయా భృశమ్
ధూమ్రాక్షుని ఆజ్ఞ విని, సైన్యాధిపతి అతని మాటలు పాటిస్తూ, రావణుని ఆజ్ఞతో సైన్యాన్ని బలంగా కదిలించాడు.
తే బద్ధఘణ్టా బలినో ఘోరరూపా నిశాచరాః। వినద్యమానాః సంహృష్టా ధూమ్రాక్షం పర్యవారయన్
బలమైన, భయంకరమైన రూపాలతో, గంటలు కట్టుకున్న రాత్రిపూట సంచరించే వారు, ఆనందంగా గర్జిస్తూ ధూమ్రాక్షుని చుట్టుముట్టారు.
వివిధాయుధహస్తాశ్చ శూలముద్గరపాణయః। గదాభిః పట్టిశైర్దణ్డైరాయసైర్ముసలైరపి
వివిధ ఆయుధాలు చేతుల్లో పట్టుకుని, కటారులు, గదలు, దండాలు, ఇనుప దండాలు, ముసలులతో వారు ముందుకు సాగారు.
పరిఘైర్భిన్దిపాలైశ్చ భల్లైః పాశైః పరశ్వధైః। నిర్యయూ రాక్షసా ఘోరా నర్దన్తో జలదా యథా
పరఘాలు, బిందిపాలాలు, బాణాలు, కట్టెలు, పరశువులతో భయంకరమైన రాక్షసులు మేఘాలు గర్జించినట్లుగా గర్జిస్తూ బయలుదేరారు.
రథైః కవచినస్త్వన్యే ధ్వజైశ్చ సమలంకృతైః। సువర్ణజాలవిహితైః ఖరైశ్చ వివిధాననైః
ఇంకొంత మంది కవచాలు ధరించి, పతాకాలతో అలంకరించబడిన రథాలలో, బంగారు జాలితో అలంకరించిన వివిధ ముఖాల గల ఖరాలపై ప్రయాణించారు.
హయైః పరమశీఘ్రైశ్చ గజైశ్చైవ మదోత్కటైః। నిర్యయుర్నైర్ఋతవ్యాఘ్రా వ్యాఘ్రా ఇవ దురాసదాః
అత్యంత వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలు, మదంతో ఉప్పొంగిన ఏనుగులతో, రాత్రిపూట సంచరించే పులుల్లాంటి భయంకరులు, పులుల్లా ఎదురయ్యే వారు బయలుదేరారు.
వృకసింహముఖైర్యుక్తం ఖరైః కనకభూషితైః। ఆరురోహ రథం దివ్యం ధూమ్రాక్షః ఖరనిఃస్వనః
వృకముఖాలు, సింహముఖాలున్న బంగారు అలంకారాలున్న ఖరాలతో కలిపిన దివ్యరథాన్ని, ఖరాల గర్జనతో ధూమ్రాక్షుడు ఎక్కాడు.
స నిర్యాతో మహావీర్యో ధూమ్రాక్షో రాక్షసైర్వృతః। హసన్ వై పశ్చిమద్వారాద్ధనూమాన్ యత్ర తిష్ఠతి
అతని చుట్టూ రాక్షసులు ఉండగా, మహాబలశాలి ధూమ్రాక్షుడు నవ్వుతూ పశ్చిమ ద్వారం నుంచి, అక్కడ హనుమంతుడు ఉన్న చోట బయలుదేరాడు.
రథప్రవరమాస్థాయ ఖరయుక్తం ఖరస్వనమ్। ప్రయాన్తం తు మహాఘోరం రాక్షసం భీమదర్శనమ్
ఖరాలతో కలిపి, ఖరాల గర్జనతో కూడిన తన ఉత్తమ రథాన్ని ఎక్కి, ఆ భయంకరమైన రూపం గల రాక్షసుడు ముందుకు సాగాడు.
అన్తరిక్షగతాః క్రూరాః శకునాః ప్రత్యషేధయన్। రథశీర్షే మహాభీమో గృధ్రశ్చ నిపపాత హ
ఆకాశంలో సంచరించే క్రూరమైన పక్షులు అతడిని అడ్డగించాయి. అతని రథం మీదకు ఒక పెద్ద, భయంకరమైన గద్ద పడిపోయింది.
ధ్వజాగ్రే గ్రథితాశ్చైవ నిపేతుః కుణపాశనాః। రుధిరార్ద్రో మహాన్ శ్వేతః కబన్ధః పతితో భువి
పతాకా అగ్రభాగంలో మాంసపు ముక్కలు, రాళ్లు కట్టిపడిపోయాయి. రక్తంతో తడిసిన ఒక పెద్ద తెల్లని శిరచ్ఛిన్న శరీరం భూమిపై పడిపోయింది.
విస్వరం చోత్సృజన్నాదాన్ ధూమ్రాక్షస్య నిపాతితః। వవర్ష రుధిరం దేవః సంచచాల చ మేదినీ
అసహ్యమైన అరుపులు చేస్తూ, అది ధూమ్రాక్షుని మీద పడింది. ఆకాశం నుంచి రక్తం వర్షంలా కురిసింది. భూమి కంపించింది.
ప్రతిలోమం వవౌ వాయుర్నిర్ఘాతసమనిఃస్వనః। తిమిరౌఘావృతాస్తత్ర దిశశ్చ న చకాశిరే
ప్రమాదకరంగా గాలి తప్పుడు దిశగా, మేఘగర్జనలా గట్టిగా వీయసాగింది. చుట్టూ చీకటి కమ్ముకుంది, దిక్కులు కనబడలేదు.
స తూత్పాతాంస్తతో దృష్ట్వా రాక్షసానాం భయావహాన్। ప్రాదుర్భూతాన్ సుఘోరాంశ్చ ధూమ్రాక్షో వ్యథితోఽభవత్। ముముహూ రాక్షసాః సర్వే ధూమ్రాక్షస్య పురఃసరాః
ఆ భయంకరమైన, రాక్షసులకు భయాన్ని సూచించే అపశకునాలు చూసి, ధూమ్రాక్షుడు గుండె దడదడలాడాడు. అతని వెంట ఉన్న రాక్షసులందరూ అయోమయంలో పడిపోయారు.
తతః సుభీమో బహుభిర్నిశాచరై- ర్వృతోఽభినిష్క్రమ్య రణోత్సుకో బలీ। దదర్శ తాం రాఘవబాహుపాలితాం మహౌఘకల్పాం బహు వానరీం చమూమ్
అతడు, అనేక రాత్రిపూట తిరిగే రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా, పరాక్రమంతో బయటకు వచ్చాడు. ఆ సమయంలో రాఘవుని చేతుల ద్వారా రక్షించబడుతున్న, పెద్ద ప్రవాహంలా ఉన్న వానరసైన్యాన్ని చూశాడు.
thumb|ద్విపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో యాభై రెండవ సర్గను వినండి.
ధూమ్రాక్షం ప్రేక్ష్య నిర్యాన్తం రాక్షసం భీమవిక్రమమ్। వినేదుర్వానరాః సర్వే ప్రహృష్టా యుద్ధకాఙ్క్షిణః
భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగిన రాక్షసుడు ధూమ్రాక్షుడు ముందుకు వస్తున్నాడని చూసి, యుద్ధానికి ఆసక్తిగా ఉన్న అందరు వానరులు ఆనందంతో గర్జించారు.
తేషాం సుతుములం యుద్ధం సంజజ్ఞే కపిరక్షసామ్। అన్యోన్యం పాదపైర్ఘోరైర్నిఘ్నతాం శూలముద్గరైః
వానరులు, రాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం మొదలైంది. వారు ఒకరినొకరు భయంకరమైన చెట్లు, కటారులు, ముళ్లకఱ్ఱలు, గదలతో కొట్టుకున్నారు.
రాక్షసైర్వానరా ఘోరా వినికృత్తాః సమన్తతః। వానరై రాక్షసాశ్చాపి ద్రుమైర్భూమిసమీకృతాః
రాక్షసులు చుట్టూ ఉన్న వానరులను నరికి పడేశారు. వానరులు కూడా చెట్లతో రాక్షసులను నేలమీదకు పడేసారు.
రాక్షసాస్త్వభిసంక్రుద్ధా వానరాన్ నిశితైః శరైః। వివ్యధుర్ఘోరసంకాశైః కఙ్కపత్రైరజిహ్మగైః
కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు, నేరుగా వెళ్తున్న, పక్షిరాజు పక్షాల్లాంటి అంచులు ఉన్న పదునైన బాణాలతో వానరులను గాయపరిచారు.
తే గదాభిశ్చ భీమాభిః పట్టిశైః కూటముద్గరైః। ఘోరైశ్చ పరిఘైశ్చిత్రైస్త్రిశూలైశ్చాపి సంశ్రితైః
అతికఠినమైన గదలు, కత్తులు, ముళ్లకఱ్ఱలు, భయంకరమైన ఇనుపకఱ్ఱలు, అలంకరించిన త్రిశూలాలతో కూడా వారు కొట్టుకున్నారు.