ఇదం తు సుమహచ్చిత్రం శరైః పశ్యస్వ మైథిలి। విసంజ్ఞౌ పతితావేతౌ నైవ లక్ష్మీర్విముఞ్చతి
మైతిలీ! ఈ అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని చూడు. వీరిద్దరూ బాణాల తాకిడికి స్పృహ కోల్పోయి పడిపోయినా, వారి తేజస్సు మాత్రం తగ్గలేదు.
ప్రాయేణ గతసత్త్వానాం పురుషాణాం గతాయుషామ్। దృశ్యమానేషు వక్త్రేషు పరం భవతి వైకృతమ్
సాధారణంగా ప్రాణం పోయినవారి ముఖాల్లో తీవ్రమైన వికారాలు కనిపిస్తాయి.
త్యజ శోకం చ దుఃఖం చ మోహం చ జనకాత్మజే। రామలక్ష్మణయోరర్థే నాద్య శక్యమజీవితుమ్
జనకుని కుమార్తె! నీవు శోకాన్ని, బాధను, మోహాన్ని వదిలిపెట్టు. రాముడు, లక్ష్మణుని కోసం ఈ రోజు ప్రాణాలతో ఉండడం సాధ్యం కాదు.
శ్రుత్వా తు వచనం తస్యాః సీతా సురసుతోపమా। కృతాఞ్జలిరువాచేమామేవమస్త్వితి మైథిలీ
ఆమె మాటలు విని, దేవకన్యతో సమానమైన సీతా, చేతులు జోడించి, 'అలా జరగాలి' అని మైతిలీ సమాధానం చెప్పింది.
విమానం పుష్పకం తత్తు సంనివర్త్య మనోజవమ్। దీనా త్రిజటయా సీతా లఙ్కామేవ ప్రవేశితా
తర్వాత మనోజవంతో ఉన్న పుష్పక విమానాన్ని వెనక్కు తిప్పి, దుఃఖంతో ఉన్న సీతను త్రిజటా లంకలోకి తీసుకెళ్లింది.
తతస్త్రిజటయా సార్ధం పుష్పకాదవరుహ్య సా। అశోకవనికామేవ రాక్షసీభిః ప్రవేశితా
అనంతరం త్రిజటతో కలిసి సీత పుష్పక విమానం నుండి దిగింది. రాక్షసీసులు ఆమెను అశోకవనంలోకి తీసుకెళ్లారు.
ప్రవిశ్య సీతా బహువృక్షఖణ్డాం తాం రాక్షసేన్ద్రస్య విహారభూమిమ్। సమ్ప్రేక్ష్య సంచిన్త్య చ రాజపుత్రౌ పరం విషాదం సముపాజగామ
అనేక వృక్షాలతో నిండిన, రాక్షసుల రాజు విహారస్థలమైన ఆ వనంలోకి ప్రవేశించిన సీత, ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులను తలచుకుంటూ, తీవ్ర నిరాశకు లోనైంది.
thumb|నవచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకోనపఞ్చాశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణంలో యుద్ధకాండలో నలభై తొమ్మిదవ సర్గ ప్రారంభమవుతోంది.
ఘోరేణ శరబన్ధేన బద్ధౌ దశరథాత్మజౌ। నిఃశ్వసన్తౌ యథా నాగౌ శయానౌ రుధిరోక్షితౌ
భయంకరమైన బాణాల బంధంలో చిక్కుకున్న దశరథుని కుమారులు, గాయాలతో రక్తంలో మునిగిపోయి, గాఢంగా ఊపిరాడుతూ, పడిపోయిన ఏనుగుల్లా ఉన్నారు.
సర్వే తే వానరశ్రేష్ఠాః ససుగ్రీవమహాబలాః। పరివార్య మహాత్మానౌ తస్థుః శోకపరిప్లుతాః
అందులో సుగ్రీవుడు సహా, మహాబలశాలి వానరులందరూ, ఆ మహాత్ములైన అన్నదమ్ములను చుట్టుముట్టి, దుఃఖంతో నిలబడ్డారు.
ఏతస్మిన్నన్తరే రామః ప్రత్యబుధ్యత వీర్యవాన్। స్థిరత్వాత్ సత్త్వయోగాచ్చ శరైః సందానితోఽపి సన్
అప్పట్లోనే ధైర్యవంతుడైన రాముడు, బాణాలతో బంధించబడ్డా, తన స్థిరత్వం, బలంతో మళ్లీ స్పృహకు వచ్చాడు.
తతో దృష్ట్వా సరుధిరం నిషణ్ణం గాఢమర్పితమ్। భ్రాతరం దీనవదనం పర్యదేవయదాతురః
తర్వాత రాముడు, రక్తంతో నిండిపోయి, బాగా గాయపడిన తన అన్నను, దుఃఖంతో ఉన్న ముఖంతో కూర్చున్నాడని చూసి, మనస్సు బాధతో విలపించాడు.
కిం ను మే సీతయా కార్యం లబ్ధయా జీవితేన వా। శయానం యోఽద్య పశ్యామి భ్రాతరం యుధి నిర్జితమ్
ఇప్పుడు నాకు సీతను పొందినా, ప్రాణం ఉన్నా ఏమి లాభం? నేడు యుద్ధంలో ఓడిపోయిన నా అన్నను చూస్తున్నాను కదా!
శక్యా సీతాసమా నారీ మర్త్యలోకే విచిన్వతా। న లక్ష్మణసమో భ్రాతా సచివః సామ్పరాయికః
ఈ లోకంలో సీతతో సమానమైన స్త్రీని వెతికినా దొరకదు. అలాగే లక్ష్మణుడితో సమానమైన అన్న లేదా మిత్రుడు, సహాయకుడు ఎవ్వరూ ఉండరు.
పరిత్యక్ష్యామ్యహం ప్రాణాన్ వానరాణాం తు పశ్యతామ్। యది పఞ్చత్వమాపన్నః సుమిత్రానన్దవర్ధనః
వానరులు చూస్తుండగానే, సుమిత్రమ్మకు ఆనందాన్ని ఇచ్చిన లక్ష్మణుడు మరణిస్తే, నేను ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను.
కిం ను వక్ష్యామి కౌసల్యాం మాతరం కిం ను కైకయీమ్। కథమమ్బాం సుమిత్రాం చ పుత్రదర్శనలాలసామ్
నేను కౌసల్యమ్మకు ఏమంటాను? కైకేయి తల్లికి ఏమని చెప్పగలను? తన కుమారుడిని చూడాలని తహతహలాడుతున్న సుమిత్రమ్మను ఎలా ఓదార్చగలను?
వివత్సాం వేపమానాం చ వేపన్తీం కురరీమివ। కథమాశ్వాసయిష్యామి యది యాస్యామి తం వినా
తన పిల్లను కోల్పోయిన ఆవు లా వణికిపోతున్న సుమిత్రమ్మను, నేను అతడిని లేకుండా వెళ్ళితే, ఎలా ఓదార్చగలను?
కథం వక్ష్యామి శత్రుఘ్నం భరతం చ యశస్వినమ్। మయా సహ వనం యాతో వినా తేనాహమాగతః
నా వెంట అడవికి వచ్చిన శత్రుఘ్నుడు, భరతుడు వంటి మహాత్ములకు, నేను అతడిని లేకుండా తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఏమని చెప్పగలను?
ఉపాలమ్భం న శక్ష్యామి సోఢుమమ్బాసుమిత్రయా। ఇహైవ దేహం త్యక్ష్యామి నహి జీవితుముత్సహే
సుమిత్రమ్మ మందలింపును నేను భరించలేను. ఇక్కడే నా శరీరాన్ని వదిలేస్తాను. ఇక జీవించడాన్ని నేను తట్టుకోలేను.
ధిఙ్మాం దుష్కృతకర్మాణమనార్యం యత్కృతే హ్యసౌ। లక్ష్మణః పతితః శేతే శరతల్పే గతాసువత్
నన్ను, చెడు పనులు చేసిన అర్హత లేని వాడిని, తిడతాను. నా వల్ల లక్ష్మణుడు ప్రాణాలు కోల్పోయి, ఈ బాణాల మంచంపై పడుకున్నాడు.
త్వం నిత్యం సువిషణ్ణం మామాశ్వాసయసి లక్ష్మణ। గతాసుర్నాద్య శక్తోఽసి మామార్తమభిభాషితుమ్
లక్ష్మణా, నేను దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు నువ్వు ఎప్పుడూ నన్ను ఓదార్చేవాడివి. ఇప్పుడు నీవు ప్రాణాలు కోల్పోయి, నీ బాధిత అన్నతో మాట్లాడలేకపోతున్నావు.
యేనాద్య బహవో యుద్ధే నిహతా రాక్షసాః క్షితౌ। తస్యామేవాద్య శూరస్త్వం శేషే వినిహతః శనైః
నీవు ఈరోజు యుద్ధంలో అనేక రాక్షసులను సంహరించావు. ఇప్పుడు నీవే వీరుడవై, నెమ్మదిగా భూమిపై పడివున్నావు.
శయానః శరతల్పేఽస్మిన్ సశోణితపరిస్రుతః। శరభూతస్తతో భాసి భాస్కరోఽస్తమివ వ్రజన్
ఈ బాణాల మంచంపై, రక్తం కారుతున్న నీవు, బాణాల వల్ల మారిపోయినట్లు, పడమరలోకి అస్తమించిపోతున్న సూర్యుడిలా కనిపిస్తున్నావు.
బాణాభిహతమర్మత్వాన్న శక్నోషీహ భాషితుమ్। రుజా చాబ్రువతో యస్య దృష్టిరాగేణ సూచ్యతే
బాణాలు ప్రాణస్థానాల్లో తగిలి నీవు మాట్లాడలేకపోతున్నావు. మాట్లాడే ప్రయత్నంలో నీ కళ్లలో నొప్పి స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
యథైవ మాం వనం యాన్తమనుయాతో మహాద్యుతిః। అహమప్యనుయాస్యామి తథైవైనం యమక్షయమ్
నీవు అప్పట్లో నేను అడవికి వెళ్ళినప్పుడు నా వెంట వచ్చినట్లే, ఇప్పుడు నేనూ నీ వెంట యమలోకానికి వెళ్తాను.
ఇష్టబన్ధుజనో నిత్యం మాం చ నిత్యమనువ్రతః। ఇమామద్య గతోఽవస్థాం మమానార్యస్య దుర్నయైః
తన బంధువులను ఎప్పుడూ ప్రేమించి, నాకూ ఎప్పుడూ నమ్మకంగా ఉన్న అతడు, నా అర్హత లేని పనుల వల్ల ఈ స్థితికి వచ్చాడు.
సురుష్టేనాపి వీరేణ లక్ష్మణేన న సంస్మరే। పరుషం విప్రియం చాపి శ్రావితం తు కదాచన
కోపంగా ఉన్నా కూడా, పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ తనకు చెప్పిన కఠినమైన మాటలు, మనసుకు నచ్చని మాటలు గుర్తు చేసుకున్న దాఖలాలు లేవు.
విససర్జైకవేగేన పఞ్చబాణశతాని యః। ఇష్వస్త్రేష్వధికస్తస్మాత్ కార్తవీర్యాచ్చ లక్ష్మణః
ఒకేసారి వందల బాణాలు సంధించగలిగినవాడు, ఆయుధాలలో కార్తవీర్యుడిని మించిపోయినవాడు, అతడే లక్ష్మణుడు.
అస్త్రైరస్త్రాణి యో హన్యాచ్ఛక్రస్యాపి మహాత్మనః। సోఽయముర్వ్యాం హతః శేతే మహార్హశయనోచితః
ఇంద్రుడి వంటి మహాత్ముడి ఆయుధాలను కూడా తన ఆయుధాలతో సంహరించగలిగినవాడు, ఇప్పుడు విలువైన మంచాలపై పడే వాడిగా, భూమిపై హతుడై పడివున్నాడు.
తత్తు మిథ్యా ప్రలప్తం మాం ప్రధక్ష్యతి న సంశయః। యన్మయా న కృతో రాజా రాక్షసానాం విభీషణః
నేను చెప్పిన అబద్ధం తప్పకుండా నన్ను కాల్చేస్తుంది. ఎందుకంటే నేను విభీషణుడిని రాక్షసుల రాజుగా చేయలేదు.