విమానేనాపి గత్వా తు సీతా త్రిజటయా సహ। దదర్శ వానరాణాం తు సర్వం సైన్యం నిపాతితమ్
ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ మరణించారని వార్త విన్న సీత, త్రిజటతో కలిసి విమానంలో ప్రయాణిస్తూ, వానరసైన్యం అంతా నేలపై పడివున్నదాన్ని చూసింది.
ప్రహృష్టమనసశ్చాపి దదర్శ పిశితాశనాన్। వానరాంశ్చాతిదుఃఖార్తాన్ రామలక్ష్మణపార్శ్వతః
అతికష్టంలో ఉన్న వానరులను రాముడు, లక్ష్మణుడు ఉన్న దగ్గర చూసింది. మాంసం తినే రాక్షసులు హర్షంతో ఉన్నారు, వానరులు మాత్రం తీవ్ర దుఃఖంతో ఉన్నారు.
తతః సీతా దదర్శోభౌ శయానౌ శరతల్పగౌ। లక్ష్మణం చైవ రామం చ విసంజ్ఞౌ శరపీడితౌ
ఆ తరువాత సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ బాణాలపై పడుకుని, స్పృహ కోల్పోయి, బాణాల బాధతో ఉన్నదాన్ని చూసింది.
విధ్వస్తకవచౌ వీరౌ విప్రవిద్ధశరాసనౌ। సాయకైశ్ఛిన్నసర్వాఙ్గౌ శరస్తమ్బమయౌ క్షితౌ
ఆ ఇద్దరు వీరులు, విరిగిపోయిన కవచాలతో, విసిరేసిన విల్లులతో, బాణాల వల్ల శరీరం అంతా గాయాలై, బాణస్తంభాల్లా నేలపై పడి ఉన్నారు.
తౌ దృష్ట్వా భ్రాతరౌ తత్ర ప్రవీరౌ పురుషర్షభౌ। శయానౌ పుణ్డరీకాక్షౌ కుమారావివ పావకీ
అక్కడ ఆ ఇద్దరు సోదరులను, పురుషశ్రేష్ఠులను, కమలాక్షులను, అగ్నిపుత్రుల్లా పడుకుని ఉన్నదాన్ని చూసి,
శరతల్పగతౌ వీరౌ తథాభూతౌ నరర్షభౌ। దుఃఖార్తా కరుణం సీతా సుభృశం విలలాప హ
ఆ ఇద్దరు వీరులు, నరశ్రేష్ఠులు, బాణాలపై పడుకుని అలా ఉన్నదాన్ని చూసి, సీతా దుఃఖంతో బాగా విలపించింది.
భర్తారమనవద్యాఙ్గీ లక్ష్మణం చాసితేక్షణా। ప్రేక్ష్య పాంసుషు చేష్టన్తౌ రురోద జనకాత్మజా
నిర్దోషమైన అవయవాలున్న భర్తను, కృష్ణనేత్రుడైన లక్ష్మణుని, మట్టిలో తిప్పుకుంటూ ఉన్నదాన్ని చూసి, జనకుని కుమార్తె కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది.
సబాష్పశోకాభిహతా సమీక్ష్య తౌ భ్రాతరౌ దేవసుతప్రభావౌ। వితర్కయన్తీ నిధనం తయోః సా దుఃఖాన్వితా వాక్యమిదం జగాద
కన్నీళ్లతో, దుఃఖంతో నిండిన హృదయంతో, ఆ దేవపుత్రుల్లాంటి సోదరులను చూస్తూ, వారి మరణాన్ని ఆలోచిస్తూ, బాధతో ఈ మాటలు చెప్పింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే సప్తచత్వారింశః సర్గః
ఇలా శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నలభై ఏడవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|అష్టచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే సప్తత్రింశః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో నలభై ఎనిమిదవ సర్గను వినండి.
భర్తారం నిహతం దృష్ట్వా లక్ష్మణం చ మహాబలమ్। విలలాప భృశం సీతా కరుణం శోకకర్శితా
భర్తను హతుడిగా, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని కూడా చూసిన సీతా, దుఃఖంతో బాగా విలపించింది.
ఊచుర్లాక్షణికా యే మాం పుత్రిణ్యవిధవేతి చ। తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః
నీవు ఎప్పుడూ విధవవు కావు, నీకు సంతానం కలుగుతుంది అని చెప్పిన వారు, రాముడు హతుడైన ఈ రోజు అబద్ధం చెప్పినవారయ్యారు.
యజ్వనో మహిషీం యే మామూచుః పత్నీం చ సత్రిణః। తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః
నీవు యజ్ఞాలు చేసే భర్తకు భార్యవని, పుణ్యకార్యాలయజ్ఞపతికి సతీమణివని అన్నవారు, రాముడు హతుడైన ఈ రోజు అబద్ధం చెప్పినవారయ్యారు.
వీరపార్థివపత్నీనాం యే విదుర్భర్తృపూజితామ్। తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః
పరాక్రమశాలి రాజుని భార్యగా గౌరవించబడినవని తెలిసినవారు, రాముడు హతుడైన ఈ రోజు అబద్ధం చెప్పినవారయ్యారు.
ఊచుః సంశ్రవణే యే మాం ద్విజాః కార్తాన్తికాః శుభామ్। తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః
పుణ్యకార్యాలలో ద్విజులు నన్ను శుభలక్షణాలున్నదని, మంగళకారిణియని అన్నవారు, రాముడు హతుడైన ఈ రోజు అబద్ధం చెప్పినవారయ్యారు.
ఇమాని ఖలు పద్మాని పాదయోర్వై కులస్త్రియః। ఆధిరాజ్యేఽభిషిచ్యన్తే నరేన్ద్రైః పతిభిః సహ
ఇవి నిజంగా మంచి కుటుంబాల మహిళల పాదాల వద్ద పద్మాలే. వారు తమ భర్తలతో కలిసి రాజ్యాభిషేకం పొందుతారు.
వైధవ్యం యాన్తి యైర్నార్యోఽలక్షణైర్భాగ్యదుర్లభాః। నాత్మనస్తాని పశ్యామి పశ్యన్తీ హతలక్షణా
దురదృష్టవంతులైన మహిళలు, దుర్లక్షణాల వల్ల విధవలు అవుతారు. అలాంటి లక్షణాలు నాలో లేవు, అయినా నా అదృష్టం పోయినదాన్ని చూస్తున్నాను.
సత్యనామాని పద్మాని స్త్రీణాముక్తాని లక్షణైః। తాన్యద్య నిహతే రామే వితథాని భవన్తి మే
స్త్రీలకు 'నిజమైన పద్మాలు' అని చెప్పిన లక్షణాలు, రాముడు హతుడైన ఈ రోజు నాకు అర్థరహితంగా మారాయి.
కేశాః సూక్ష్మాః సమా నీలా భ్రువౌ చాసంహతే మమ। వృత్తే చారోమకే జఙ్ఘే దన్తాశ్చావిరలా మమ
నా జుట్టు మెత్తగా, సమంగా, నల్లగా ఉంది. నా కనుబొమ్మలు కలిపి లేవు. నా కాళ్ల మోకాళ్లు వృత్తాకారంగా, మృదువుగా ఉన్నాయి. నా పళ్ళు సమంగా, పగుళ్లు లేకుండా ఉన్నాయి.
శఙ్ఖే నేత్రే కరౌ పాదౌ గుల్ఫావూరూ సమౌ చితౌ। అనువృత్తనఖాః స్నిగ్ధాః సమాశ్చాఙ్గులయో మమ
నా కళ్ళు శంఖంలా ఆకారంలో ఉన్నాయి. నా చేతులు, కాళ్లు బాగున్నాయి. నా మడమలు, తొడలు సమంగా, చక్కగా ఉన్నాయి. నా గోర్లు మెత్తగా, సమంగా ఉన్నాయి. నా వేళ్లు నేరుగా ఉన్నాయి.
స్తనౌ చావిరలౌ పీనౌ మామకౌ మగ్నచూచుకౌ। మగ్నా చోత్సేధనీ నాభిః పార్శ్వోరస్కం చ మే చితమ్
నా వక్షోజాలు దగ్గరగా, గట్టిగా, వృత్తంగా ఉన్నాయి. అవి లోపలికి ఒదిగిపోయిన ముద్దులతో ఉన్నాయి. నా నాభి లోతుగా, పైకి కనిపించేలా ఉంది. నా పక్కలు, ఛాతీ చక్కగా ఉన్నాయి.
మమ వర్ణో మణినిభో మృదూన్యఙ్గరుహాణి చ। ప్రతిష్ఠితాం ద్వాదశభిర్మామూచుః శుభలక్షణామ్
నా చర్మం రత్నంలా మెరిసిపోతుంది. నా శరీరంపై ఉన్న రోమాలు మృదువుగా ఉన్నాయి. ఈ పన్నెండు లక్షణాలతో నాకు శుభలక్షణాలు ఉన్నాయని వారు చెప్పారు.
సమగ్రయవమచ్ఛిద్రం పాణిపాదం చ వర్ణవత్। మన్దస్మితేత్యేవ చ మాం కన్యాలాక్షణికా విదుః
నా చేతులు, కాళ్లు యవబీజాల్లా, ఎలాంటి మచ్చలు లేకుండా ఉన్నాయి. నా నవ్వు మృదువుగా ఉంటుంది. వీటి ద్వారా కన్యలకు లక్షణాలు తెలిసిన వారు నన్ను గుర్తించారు.
ఆధిరాజ్యేఽభిషేకో మే బ్రాహ్మణైః పతినా సహ। కృతాన్తకుశలైరుక్తం తత్ సర్వం వితథీకృతమ్
నా భర్తతో కలిసి నాకు రాజ్యాభిషేకం జరుగుతుందని, విధిని బాగా తెలిసిన బ్రాహ్మణులు చెప్పారు. కానీ ఆ మాటలు అన్నీ అర్థంలేని వాటిగా మారిపోయాయి.
శోధయిత్వా జనస్థానం ప్రవృత్తిముపలభ్య చ। తీర్త్వా సాగరమక్షోభ్యం భ్రాతరౌ గోష్పదే హతౌ
జనస్థానం అరణ్యాన్ని శుభ్రం చేసి, జరిగిన సంగతులు తెలుసుకుని, కదలని సముద్రాన్ని దాటి, నా ఇద్దరు అన్నయ్యలు ఆవు పాదంలో నీరు పోయినట్టు హతమయ్యారు.
నను వారుణమాగ్నేయమైన్ద్రం వాయవ్యమేవ చ। అస్త్రం బ్రహ్మశిరశ్చైవ రాఘవౌ ప్రత్యపద్యత
వాస్తవంగా, రాఘవులు వరుణుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు, వాయువు, బ్రహ్మశిరస్సు వంటి ఆయుధాలను పొందారు.
అదృశ్యమానేన రణే మాయయా వాసవోపమౌ। మమ నాథావనాథాయా నిహతౌ రామలక్ష్మణౌ
యుద్ధంలో కనబడని వాడి మాయ వల్ల, ఇంద్రునితో సమానమైన రాముడు, లక్ష్మణుడు—నాకు రక్షకులు—హతమై, నన్ను అనాధలా చేశారు.
నహి దృష్టిపథం ప్రాప్య రాఘవస్య రణే రిపుః। జీవన్ ప్రతినివర్తేత యద్యపి స్యాన్మనోజవః
యుద్ధంలో రాఘవుని దృష్టికి వచ్చిన శత్రువు, ఎంత వేగంగా ఉన్నా, బతికి తిరిగి వెళ్లలేడు.
న కాలస్యాతిభారోఽస్తి కృతాన్తశ్చ సుదుర్జయః। యత్ర రామః సహ భ్రాత్రా శేతే యుధి నిపాతితః
కాలానికి ఏ భారమూ ఎక్కువ కాదు. మరణదేవుడు నిజంగా జయించలేనివాడు. రాముడు తన అన్నతో కలిసి యుద్ధంలో పడిపోయినప్పుడు ఇది స్పష్టమవుతుంది.
న శోచామి తథా రామం లక్ష్మణం చ మహారథమ్। నాత్మానం జననీం చాపి యథా శ్వశ్రూం తపస్వినీమ్
రామునికీ, మహారథుడైన లక్ష్మణునికీ, నాకు, నా తల్లికీ అంతగా బాధపడటం లేదు. కానీ నా తపస్సుతో ఉన్న అత్తగారికోసమే ఎక్కువగా విచారిస్తున్నాను.