రామం కమలపత్రాక్షం శరణ్యం రణతోషిణమ్। శుశోచ భ్రాతరం దృష్ట్వా పతితం ధరణీతలే
కమలాకళ్ల రాముడు, అందరికీ ఆశ్రయం, యుద్ధంలో ఆనందంగా ఉండే వాడు, భూమిపై పడిపోయిన తన అన్నయ్యను చూసి లక్ష్మణుడు హృదయపూర్వకంగా దుఃఖించాడు.
హరయశ్చాపి తం దృష్ట్వా సంతాపం పరమం గతాః। శోకార్తాశ్చుక్రుశుర్ఘోరమశ్రుపూరితలోచనాః
ఆయనను చూసిన వానరులు కూడా తీవ్రమైన బాధతో తడిసి, గొప్ప శోకంతో కన్నీళ్లు కళ్లలో నింపుకుని భయంకరంగా అరవసాగారు.
బద్ధౌ తు తౌ వీరశయే శయానౌ తే వానరాః సమ్పరివార్య తస్థుః। సమాగతా వాయుసుతప్రముఖ్యా విషాదమార్తాః పరమం చ జగ్ముః
ఆ ఇద్దరూ వీరశయనంపై బంధించబడి పడుకుని ఉండగా, హనుమంతుడు ముందుండి, వానరులు చుట్టూ చేరి, తీవ్ర నిరాశతో నిలిచిపోయారు.
thumb|షట్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షట్చత్వారింశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నలభై ఆరవ సర్గను ఇప్పుడు వినండి.
తతో ద్యాం పృథివీం చైవ వీక్షమాణా వనౌకసః। దదృశుః సంతతౌ బాణైర్భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
ఆ తర్వాత అడవిలో నివసించే వారు ఆకాశాన్ని, భూమిని చూస్తూ, బాణాలతో కప్పబడిన రామలక్ష్మణులను చూశారు.
వృష్ట్వేవోపరతే దేవే కృతకర్మణి రాక్షసే। ఆజగామాథ తం దేశం ససుగ్రీవో విభీషణః
వర్షం ఆగిపోయి, రాక్షసుడు తన పని పూర్తిచేసిన తర్వాత, సుగ్రీవుడు తోడుగా విభీషణుడు అక్కడికి వచ్చారు.
నీలశ్చ ద్వివిదో మైన్దః సుషేణః కుముదోఽఙ్గదః। తూర్ణం హనుమతా సార్ధమన్వశోచన్త రాఘవౌ
నీలుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, సుశేణుడు, కుముదుడు, అంగదుడు హనుమంతునితో కలిసి త్వరగా వచ్చి రాఘవులను దుఃఖిస్తూ చూశారు.
అచేష్టౌ మన్దనిఃశ్వాసౌ శోణితేన పరిప్లుతౌ। శరజాలాచితౌ స్తబ్ధౌ శయానౌ శరతల్పగౌ
అక్కడ వారు కదలకుండా, మృదువుగా ఊపిరాడుతూ, రక్తంతో తడిసి, బాణాల గుళికతో కప్పబడి, బాణాల మంచంపై కఠినంగా పడుకుని ఉన్నారు.
నిఃశ్వసన్తౌ యథా సర్పౌ నిశ్చేష్టౌ మన్దవిక్రమౌ। రుధిరస్రావదిగ్ధాఙ్గౌ తపనీయావివ ధ్వజౌ
పాముల్లా ఊపిరాడుతూ, కదలకుండా, బలహీనంగా, శరీరమంతా రక్తంతో తడిసి, బంగారు జండాల్లా కనిపించారు.
తౌ వీరశయనే వీరౌ శయానౌ మన్దచేష్టితౌ। యూథపైః స్వైః పరివృతౌ బాష్పవ్యాకులలోచనైః
ఆ ఇద్దరు వీరులు వీరశయనంపై, కదలకుండా, కేవలం కొద్దిగా మాత్రమే కదిలేలా పడుకుని, వారి యూతపతులతో, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండినవారిచేత చుట్టుముట్టబడ్డారు.
రాఘవౌ పతితౌ దృష్ట్వా శరజాలసమన్వితౌ। బభూవుర్వ్యథితాః సర్వే వానరాః సవిభీషణాః
రాఘవులు ఇద్దరూ బాణాల గుళికతో కప్పబడి పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, వానరులు అందరూ విభీషణుతో కలిసి బాధపడ్డారు.
అన్తరిక్షం నిరీక్షన్తో దిశః సర్వాశ్చ వానరాః। న చైనం మాయయా ఛన్నం దదృశూ రావణిం రణే
వానరులు అందరూ ఆకాశాన్ని, దిక్కులను చూస్తూ, యుద్ధంలో మాయతో దాగిపోయిన రావణుని కుమారుడిని చూడలేకపోయారు.
తం తు మాయాప్రతిచ్ఛన్నం మాయయైవ విభీషణః। వీక్షమాణో దదర్శాగ్రే భ్రాతుః పుత్రమవస్థితమ్। తమప్రతిమకర్మాణమప్రతిద్వన్ద్వమాహవే
కానీ విభీషణుడు మాయతో దాగి ఉన్న తన అన్నయ్య కుమారుడిని ముందే చూసి, యుద్ధంలో సమానమేలేని, అపూర్వమైన కార్యాలు చేసిన వాడిగా గుర్తించాడు.
దదర్శాన్తర్హితం వీరం వరదానాద్ విభీషణః। తేజసా యశసా చైవ విక్రమేణ చ సంయుతః
విభీషణుడు మాయవశంగా దాగి ఉన్న ఆ వీరుణ్ణి, అతని తేజస్సు, కీర్తి, పరాక్రమంతో కూడినవాడిగా చూశాడు.
ఇన్ద్రజిత్ త్వాత్మనః కర్మ తౌ శయానౌ సమీక్ష్య చ। ఉవాచ పరమప్రీతో హర్షయన్ సర్వరాక్షసాన్
ఇంద్రజిత్ తన కార్యాన్ని చూసి, ఆ ఇద్దరూ పడుకుని ఉన్న దృశ్యాన్ని గమనించి, ఎంతో ఆనందంతో రాక్షసులను హర్షపరిచేలా ఇలా అన్నాడు.
దూషణస్య చ హన్తారౌ ఖరస్య చ మహాబలౌ। సాదితౌ మామకైర్బాణైర్భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
దూషణుడిని సంహరించినవారు, మహాబలుడు ఖరుడిని చంపినవారు, రామలక్ష్మణ సోదరులు నా బాణాలతో నేలపై పడిపోయారు.
నేమౌ మోక్షయితుం శక్యావేతస్మాదిషుబన్ధనాత్। సర్వైరపి సమాగమ్య సర్షిసఙ్ఘైః సురాసురైః
ఈ బాణాల బంధనంనుంచి వీరిద్దరిని ఎవ్వరూ విడిపించలేరు, దేవతలు, ఋషులు అందరూ కలిసికూడినా సాధ్యం కాదు.
యత్కృతే చిన్తయానస్య శోకార్తస్య పితుర్మమ। అస్పృష్ట్వా శయనం గాత్రైస్త్రియామా యాతి శర్వరీ
ఎవరినిబట్టి నా తండ్రి మనసులో ఆందోళనతో, దుఃఖంతో, పడకపై శరీరం పెట్టకుండా, రాత్రంతా నిద్రలేక గడుపుతున్నాడో,
కృత్స్నేయం యత్కృతే లఙ్కా నదీ వర్షాస్వివాకులా। సోఽయం మూలహరోఽనర్థః సర్వేషాం శమితో మయా
ఎవరినిబట్టి లంకా మొత్తం వర్షాకాలంలో నదిలా కలవరపడిందో, అందరికీ బాధలకు మూలమైన ఆ కారణాన్ని నేను తొలగించాను.
రామస్య లక్ష్మణస్యైవ సర్వేషాం చ వనౌకసామ్। విక్రమా నిష్ఫలాః సర్వే యథా శరది తోయదాః
రాముడు, లక్ష్మణుడు, అరణ్యవాసులందరి పరాక్రమం autumnలో మేఘాలా వ్యర్థమైపోయింది.
ఏవముక్త్వా తు తాన్ సర్వాన్ రాక్షసాన్ పరిపశ్యతః। యూథపానపి తాన్ సర్వాంస్తాడయత్ స చ రావణిః
అలా చెప్పి, రాక్షసులు అందరూ చూస్తుండగా, ఇంద్రజిత్ ఆ వానరసేనాధిపతులందరినీ బలంగా కొట్టాడు.
నీలం నవభిరాహత్య మైన్దం సద్వివిదం తథా। త్రిభిస్త్రిభిరమిత్రఘ్నస్తతాప పరమేషుభిః
నీలుడిని తొమ్మిది బాణాలతో, మైందుని, వివిదుని కూడా మూడు మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు. శత్రువులను సంహరించేవాడు అద్భుతమైన బాణాలతో వారిని బాధించాడు.
జామ్బవన్తం మహేష్వాసో విద్ధ్వా బాణేన వక్షసి। హనూమతో వేగవతో విససర్జ శరాన్ దశ
మహాశక్తివంతుడైన ఇంద్రజిత్ జాంబవంతుని ఛాతీలో ఒక బాణంతో గాయపరిచాడు. వేగవంతుడైన హనుమంతునిపై పది బాణాలు వదిలాడు.
గవాక్షం శరభం చైవ తావప్యమితవిక్రమౌ। ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం మహావేగో వివ్యాధ యుధి రావణిః
అపారమైన పరాక్రమం ఉన్న గవాక్షుడు, శరభుడు ఇద్దరినీ యుద్ధంలో రెండేసి బాణాలతో గాయపరిచాడు.
గోలాఙ్గూలేశ్వరం చైవ వాలిపుత్రమథాఙ్గదమ్। వివ్యాధ బహుభిర్బాణైస్త్వరమాణోఽథ రావణిః
కోతి సేనాధిపతి గోలాంగూలుని, వాలి కుమారుడు అంగదుని కూడా ఇంద్రజిత్ అనేక బాణాలతో వేగంగా గాయపరిచాడు.
తాన్ వానరవరాన్ భిత్త్వా శరైరగ్నిశిఖోపమైః। ననాద బలవాంస్తత్ర మహాసత్త్వః స రావణిః
అగ్నిజ్వాలలా ఉన్న బాణాలతో ఆ వానరశ్రేష్ఠులను గాయపరిచి, మహాబలశాలి అయిన రావణుని కుమారుడు అక్కడ గర్జించాడు.
తానర్దయిత్వా బాణౌఘైస్త్రసయిత్వా చ వానరాన్। ప్రజహాస మహాబాహుర్వచనం చేదమబ్రవీత్
బాణవర్షాలతో వారిని బాధించి, వానరులను భయపెట్టి, ఆ మహాబాహుడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.
శరబన్ధేన ఘోరేణ మయా బద్ధౌ చమూముఖే। సహితౌ భ్రాతరావేతౌ నిశామయత రాక్షసాః
ఈ భయంకరమైన బాణబంధంతో ఈ ఇద్దరు అన్నదమ్ములను యుద్ధరంగంలో నేను బంధించాను. రాక్షసులారా! వీరిని చూడండి.
ఏవముక్తాస్తు తే సర్వే రాక్షసాః కూటయోధినః। పరం విస్మయమాపన్నాః కర్మణా తేన హర్షితాః
ఇలా వినగానే, మాయయుద్ధంలో నిపుణులైన రాక్షసులందరూ ఆ కార్యాన్ని చూసి ఎంతో ఆశ్చర్యపడి ఆనందించారు.
వినేదుశ్చ మహానాదాన్ సర్వే తే జలదోపమాః। హతో రామ ఇతి జ్ఞాత్వా రావణిం సమపూజయన్
వారు అందరూ మేఘాల్లా గర్జిస్తూ, 'రాముడు చనిపోయాడు' అని భావించి, రావణుని కుమారుడిని ఘనంగా సత్కరించారు.