భల్లైశ్చాన్యైర్గదాభిశ్చ శక్తితోమరసాయకైః। అపవిద్ధైశ్చాపి రథైస్తథా సాంగ్రామికైర్హయైః
అక్కడ బాణాలు, గదలు, శక్తులు, తుమ్మెదలు, బాణాలతో పాటు, యుద్ధరథాలు, యుద్ధకుదిరాలు పడేసి ఉన్నాయ్.
నిహతైః కుఞ్జరైర్మత్తైస్తథా వానరరాక్షసైః। చక్రాక్షయుగదణ్డైశ్చ భగ్నైర్ధరణిసంశ్రితైః
అక్కడ మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, పడిపోయిన వానరులు, రాక్షసులు, విరిగిపోయిన చక్రాలు, అక్షాలు, యుగాలు నేలమీద చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయ్.
బభూవాయోధనం ఘోరం గోమాయుగణసేవితమ్। కబన్ధాని సముత్పేతుర్దిక్షు వానరరక్షసామ్। విమర్దే తుములే తస్మిన్ దేవాసురరణోపమే
ఆ యుద్ధభూమి భయంకరంగా మారింది; నక్కల గుంపులు తిరిగాయి. అక్కడ వానరులు, రాక్షసుల తలలు లేని శరీరాలు అన్ని దిశలా లేచాయి. ఆ ఘోరమైన పోరు దేవతలు రాక్షసుల యుద్ధాన్ని తలపించేది.
నిహన్యమానా హరిపుఙ్గవైస్తదా నిశాచరాః శోణితగన్ధమూర్చ్ఛితాః। పునః సుయుద్ధం తరసా సమాశ్రితా దివాకరస్యాస్తమయాభికాఙ్క్షిణః
అప్పుడు వానరుల నాయకులు వారిని కొడుతుండగా, రాత్రిప్రేతులు రక్తపు వాసనతో మత్తెక్కి, మళ్లీ దాడికి దిగారు. వారు సూర్యుడు అస్తమించిపోవాలని ఆశిస్తూ ఉత్సాహంగా యుద్ధం చేశారు.
thumb|చతుశ్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center ౦౪౪ ఇన్ద్రజితా అదృశ్యరూపేణ యుద్ధరఙ్గాగమనమ్ Your browser does not support the audio element, but here is (శ్రీరామ-హరిసీతారామమూర్తి-ఘనపాఠిభ్యాం వచనమ్) యుధ్యతామేవ తేషాం తు తదా వానరరక్షసామ్। రవిరస్తం గతో రాత్రిః ప్రవృత్తా ప్రాణహారిణీ
అప్పుడు వానరులు, రాక్షసులు యుద్ధం చేస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించాడు. రాత్రి ప్రారంభమై, ప్రాణాలను హరిస్తున్న చీకటి వ్యాపించింది.
అన్యోన్యం బద్ధవైరాణాం ఘోరాణం జయమిచ్ఛతామ్। సమ్ప్రవృత్తం నిశాయుద్ధం తదా వానరరక్షసామ్
ఒకరిపై ఒకరికి శత్రుత్వంతో, విజయం సాధించాలనే కోరికతో ఉన్న వానరులు, రాక్షసులు భయంకరంగా పోరాడుతుండగా, అక్కడ రాత్రిపోరు మొదలైంది.
రాక్షసోఽసీతి హరయో వానరోఽసీతి రాక్షసాః। అన్యోన్యం సమరే జఘ్నుస్తస్మింస్తమసి దారుణే
రాక్షసులు 'ఇక్కడ వానరుడు ఉన్నాడు!' అని, వానరులు 'ఇక్కడ రాక్షసుడు ఉన్నాడు!' అని అరుస్తూ, ఆ భయంకరమైన చీకటిలో ఒకరినొకరు యుద్ధంలో కొట్టుకున్నారు.
హత దారయ చైహీతి కథం విద్రవసీతి చ। ఏవం సుతుములః శబ్దస్తస్మిన్ సైన్యే తు శుశ్రువే
'కొట్టు! చీల్చు! పారిపో!' అని అరిచే గందరగోళపు శబ్దాలు ఆ సైన్యంలో వినిపించాయి.
కాలాః కాఞ్చనసంనాహాస్తస్మింస్తమసి రాక్షసాః। సమ్ప్రదృశ్యన్త శైలేన్ద్రా దీప్తౌషధివనా ఇవ
ఆ చీకటిలో బంగారు కవచాలు ధరించిన రాక్షసులు, ప్రకాశించే ఔషధివనాలతో ఉన్న పర్వతాధిపతుల్లా కనిపించారు.
తస్మింస్తమసి దుష్పారే రాక్షసాః క్రోధమూిర్చ్ఛతాః। పరిపేతుర్మహావేగా భక్షయన్తః ప్లవఙ్గమాన్
ఆ దాటి చూడలేని చీకటిలో, కోపంతో ఉప్పొంగిన రాక్షసులు, వేగంగా పరుగెత్తుతూ వానరులను తినడం ప్రారంభించారు.
తే హయాన్ కాఞ్చనాపీడాన్ ధ్వజాంశ్చాశీవిషోపమాన్। ఆప్లుత్య దశనైస్తీక్ష్ణైర్భీమకోపా వ్యదారయన్
ఆ భయంకరమైన, కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు, పదునైన పళ్లతో బంగారు అలంకారాలున్న కుదిరాలు, పాము జెండాలున్న రథాలను దూకి చింపివేశారు.
వానరా బలినో యుద్ధేఽక్షోభయన్ రాక్షసీం చమూమ్। కుఞ్జరాన్ కుఞ్జరారోహాన్ పతాకాధ్వజినో రథాన్
బలమైన వానరులు యుద్ధంలో రాక్షస సైన్యాన్ని, ఏనుగులను, ఏనుగు పైకారులను, జెండాలు, పతాకాలు ఉన్న రథాలను కంపించించారు.
చకర్షుశ్చ దదంశుశ్చ దశనైః క్రోధమూిర్చ్ఛతాః। లక్ష్మణశ్చాపి రామశ్చ శరైరాశీవిషోపమైః
వారు కోపంతో పళ్లతో కొరికి, లాగి చింపారు. అలాగే లక్ష్మణుడు, రాముడు విషపాము వంటి బాణాలతో వారిని కొట్టారు.
దృశ్యాదృశ్యాని రక్షాంసి ప్రవరాణి నిజఘ్నతుః। తురంగఖురవిధ్వస్తం రథనేమిసముత్థితమ్
వారు కనిపించే, కనిపించని రాక్షసులను బాణాలతో చంపారు. అప్పుడా యుద్ధభూమిలో కుదిరాల తొక్కులతో, రథాల చక్రాలతో మట్టికణాలు ఎగిసిపడుతున్నాయి.
రురోధ కర్ణనేత్రాణి యుధ్యతాం ధరణీరజః। వర్తమానే తథా ఘోరే సంగ్రామే లోమహర్షణే। రుధిరౌఘా మహాఘోరా నద్యస్తత్ర విసుస్రువుః
పోరాడుతున్న వీరుల వల్ల లేచిన మట్టి దుమ్ము, యుద్ధంలో ఉన్నవారి చెవులు, కళ్ళను మూసేసింది. ఆ భయంకరమైన, రోమాలు నిక్కబొడిచే యుద్ధం నడుస్తుండగా, అక్కడ రక్తం నదుల్లా ప్రవహించసాగింది.
తతో భేరీమృదఙ్గానాం పణవానాం చ నిఃస్వనః। శఙ్ఖనేమిస్వనోన్మిశ్రః సమ్బభూవాద్భుతోపమః
ఆ తర్వాత, బేరీలు, మృదంగాలు, పణవాలు మోగుతుండగా, శంఖాల ఊపిరి, రథచక్రాల గర్జన కలిసిపోయి, వినడానికి ఆశ్చర్యంగా ఉండే శబ్దం అక్కడ వినిపించింది.
హతానాం స్తనమానానాం రాక్షసానాం చ నిఃస్వనః। శస్తానాం వానరాణాం చ సమ్బభూవాత్ర దారుణః
అక్కడ, చనిపోయిన మరియు గాయపడ్డ రాక్షసుల అరుపులు, గాయపడ్డ వానరుల విలాపాలు, భయంకరంగా మారాయి.
హతైర్వానరముఖ్యైశ్చ శక్తిశూలపరశ్వధైః। నిహతైః పర్వతాకారై రాక్షసైః కామరూపిభిః
అక్కడ, శక్తులు, త్రిశూలాలు, కొడవళ్ళతో హతమైన వానర నాయకులు, కొండల్లాంటి ఆకారమున్న, మాయామాయ రాక్షసులు పడిపోయారు.
శస్త్రపుష్పోపహారా చ తత్రాసీద్ యుద్ధమేదినీ। దుర్జ్ఞేయా దుర్నివేశా చ శోణితాస్త్రావకర్దమా
ఆ యుద్ధభూమి మీద ఆయుధాల వర్షం కురిసింది. రక్తపు మడుగుతో మురికిగా మారి, అక్కడి నేల గుర్తుపట్టడం, అడుగుపెట్టడం కూడా కష్టంగా మారింది.
సా బభూవ నిశా ఘోరా హరిరాక్షసహారిణీ। కాలరాత్రీవ భూతానాం సర్వేషాం దురతిక్రమా
ఆ రాత్రి భయంకరంగా మారింది. వానరులు, రాక్షసులు ఇద్దరినీ నాశనం చేస్తూ, అందరికీ దాటలేని కాలరాత్రిలా తయారైంది.
తతస్తే రాక్షసాస్తత్ర తస్మింస్తమసి దారుణే। రామమేవాభ్యవర్తన్త సంహృష్టాః శరవృష్టిభిః
ఆ భయంకరమైన చీకటిలో, ఆనందంతో ఉన్న రాక్షసులు, బాణాల వర్షంతో రాముడిపై దాడికి వచ్చారు.
తేషామాపతతాం శబ్దః క్రుద్ధానామపి గర్జతామ్। ఉద్వర్త ఇవ సప్తానాం సముద్రాణామభూత్ స్వనః
కోపంతో అరుస్తూ దూసుకొచ్చిన వారి శబ్దం, ఏడు సముద్రాలు ఉప్పొంగినట్లు గర్జించిపోయింది.
తేషాం రామః శరైః షడ్భిః షడ్ జఘాన నిశాచరాన్। నిమేషాన్తరమాత్రేణ శరైరగ్నిశిఖోపమైః
రాముడు, క్షణంలోనే, అగ్నిజ్వాలలవంటి ఆరు బాణాలతో ఆరు రాక్షసులను సంహరించాడు.
యజ్ఞశత్రుశ్చ దుర్ధర్షో మహాపార్శ్వమహోదరౌ। వజ్రదంష్ట్రో మహాకాయస్తౌ చోభౌ శుకసారణౌ
యజ్ఞశత్రువు, దుర్ధర్షుడు, మహాపర్ష్వుడు, మహోదరుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు అనే మహాకాయులు, అలాగే శుకుడు, సారణుడు—
తే తు రామేణ బాణౌఘైః సర్వమర్మసు తాడితాః। యుద్ధాదపసృతాస్తత్ర సావశేషాయుషోఽభవన్
వీరందరినీ రాముడు బాణాల వర్షంతో శరీరంలోని ప్రతి ప్రాణస్థానంలో గాయపరిచాడు. వారు ప్రాణం మిగిలినంత మాత్రాన యుద్ధభూమి నుంచి వెనక్కి తగ్గారు.
నిమేషాన్తరమాత్రేణ ఘోరైరగ్నిశిఖోపమైః। దిశశ్చకార విమలాః ప్రదిశశ్చ మహారథః
క్షణంలోనే, అగ్నిజ్వాలలవంటి భయంకరమైన బాణాలతో, ఆ మహారథి ఆకాశ దిశలన్నీ ప్రకాశవంతంగా మార్చేశాడు.
యే త్వన్యే రాక్షసా వీరా రామస్యాభిముఖే స్థితాః। తేఽపి నష్టాః సమాసాద్య పతఙ్గా ఇవ పావకమ్
రాముని ఎదుట నిలిచిన మిగతా వీర రాక్షసులు కూడా, అగ్నిలో పడే పురుగుల్లా, అతన్ని చేరగానే నాశనం అయ్యారు.
సువర్ణపుఙ్ఖైర్విశిఖైః సమ్పతద్భిః సమన్తతః। బభూవ రజనీ చిత్రా ఖద్యోతైరివ శారదీ
బంగారు రెక్కలున్న బాణాలు చుట్టూ ఎగురుతుండగా, ఆ రాత్రి, శరదృతువులో జ్యోతిర్మయంగా మెరిసే చిమ్మచీకటిలా కనిపించింది.
రాక్షసానాం చ నినదైర్భేరీణాం చైవ నిఃస్వనైః। సా బభూవ నిశా ఘోరా భూయో ఘోరతరాభవత్
రాక్షసుల గర్జనలు, బేరీల మోగుడు శబ్దాలతో, ఆ రాత్రి మరింత భయంకరంగా మారింది.
తేన శబ్దేన మహతా ప్రవృద్ధేన సమన్తతః। త్రికూటః కందరాకీర్ణః ప్రవ్యాహరదివాచలః
ఆ గొప్ప శబ్దంతో, చుట్టూ వ్యాపించి, గుహలతో నిండిన త్రికూట పర్వతం, ఆకాశ పర్వతంలా ప్రతిధ్వనించింది.