ద్వివిదం వానరేన్ద్రం తు ద్రుమయోధినమాహవే। శరైరశనిసంకాశైః స వివ్యాధాశనిప్రభః
అశనిప్రభుడు మెరుపులా ప్రకాశిస్తూ, వృక్షాలతో యుద్ధంలో నిపుణుడైన వానరేంద్రుడు ద్వివిదుడిని, వజ్రంలా ఉన్న బాణాలతో గాయపరిచాడు.
స శరైరభివిద్ధాఙ్గో ద్వివిదః క్రోధర్మూచ్ఛితః। సాలేన సరథం సాశ్వం నిజఘానాశనిప్రభమ్
బాణాలతో శరీరం గాయపడి, కోపంతో ఉప్పొంగిన ద్వివిదుడు, సాలవృక్షంతో అశనిప్రభుడిని, అతని రథం, గుర్రాలు, రథసారథితో సహా కొట్టి పడగొట్టాడు.
విద్యున్మాలీ రథస్థస్తు శరైః కాఞ్చనభూషణైః। సుషేణం తాడయామాస ననాద చ ముహుర్ముహుః
విద్యున్మాళీ తన రథంపై నిలబడి, బంగారు అలంకారాలతో మెరిసిపోతూ, సుషేణుడిని బాణాలతో కొట్టి, మళ్లీ మళ్లీ గర్జించాడు.
తం రథస్థమథో దృష్ట్వా సుషేణో వానరోత్తమః। గిరిశృఙ్గేణ మహతా రథమాశు న్యపాతయత్
అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన సుషేణుడు, అతన్ని రథంపై చూస్తూ, పెద్ద పర్వతశిఖరంతో ఆ రథాన్ని త్వరగా కూల్చేశాడు.
లాఘవేన తు సంయుక్తో విద్యున్మాలీ నిశాచరః। అపక్రమ్య రథాత్ తూర్ణం గదాపాణిః క్షితౌ స్థితః
విద్యున్మాళీ అనే నిశాచరుడు, చురుకైనవాడిగా తన రథం నుంచి వెంటనే దిగి, గదను పట్టుకుని భూమిపై నిలబడ్డాడు.
తతః క్రోధసమావిష్టః సుషేణో హరిపుఙ్గవః। శిలాం సుమహతీం గృహ్య నిశాచరమభిద్రవత్
ఆ తర్వాత కోపంతో నిండిన వానరాధిపతి సుషేణుడు, పెద్ద శిలను ఎత్తుకుని ఆ నిశాచరుడిపై దూకాడు.
తమాపతన్తం గదయా విద్యున్మాలీ నిశాచరః। వక్షస్యభిజఘానాశు సుషేణం హరిపుఙ్గవమ్
విద్యున్మాలి అనే రాత్రిప్రేతుడు, ఎదురుగా దూసుకొచ్చిన వానరసేనాధిపతి సుషేణుని తన గొప్ప గదతో ఛాతీపై వేగంగా కొట్టాడు.
గదాప్రహారం తం ఘోరమచిన్త్య ప్లవగోత్తమః। తాం తూష్ణీం పాతయామాస తస్యోరసి మహామృధే
ఆ భయంకరమైన, ఊహించలేని గదపోటు వచ్చినా, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుషేణుడు ఏమాత్రం భయపడకుండా, నిశ్శబ్దంగా ఒక పెద్ద రాయిని తన ప్రత్యర్థి ఛాతీపై యుద్ధంలో విసిరాడు.
శిలాప్రహారాభిహతో విద్యున్మాలీ నిశాచరః। నిష్పిష్టహృదయో భూమౌ గతాసుర్నిపపాత హ
ఆ రాయిపోటుతో విద్యున్మాలి అనే రాత్రిప్రేతుడు, హృదయం నుజ్జునుజ్జయై, ప్రాణం పోయి నేలపై పడిపోయాడు.
ఏవం తైర్వానరైః శూరైః శూరాస్తే రజనీచరాః। ద్వన్ద్వే విమథితాస్తత్ర దైత్యా ఇవ దివౌకసైః
అలా అక్కడ ఉన్న వీర వానరులు, రాత్రిప్రేతులను ఒక్కొక్కరిని పోరులో చిత్తుచేసారు; అది దేవతలు రాక్షసులను ఓడించినట్లే జరిగింది.
భల్లైశ్చాన్యైర్గదాభిశ్చ శక్తితోమరసాయకైః। అపవిద్ధైశ్చాపి రథైస్తథా సాంగ్రామికైర్హయైః
అక్కడ బాణాలు, గదలు, శక్తులు, తుమ్మెదలు, బాణాలతో పాటు, యుద్ధరథాలు, యుద్ధకుదిరాలు పడేసి ఉన్నాయ్.
నిహతైః కుఞ్జరైర్మత్తైస్తథా వానరరాక్షసైః। చక్రాక్షయుగదణ్డైశ్చ భగ్నైర్ధరణిసంశ్రితైః
అక్కడ మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, పడిపోయిన వానరులు, రాక్షసులు, విరిగిపోయిన చక్రాలు, అక్షాలు, యుగాలు నేలమీద చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయ్.
బభూవాయోధనం ఘోరం గోమాయుగణసేవితమ్। కబన్ధాని సముత్పేతుర్దిక్షు వానరరక్షసామ్। విమర్దే తుములే తస్మిన్ దేవాసురరణోపమే
ఆ యుద్ధభూమి భయంకరంగా మారింది; నక్కల గుంపులు తిరిగాయి. అక్కడ వానరులు, రాక్షసుల తలలు లేని శరీరాలు అన్ని దిశలా లేచాయి. ఆ ఘోరమైన పోరు దేవతలు రాక్షసుల యుద్ధాన్ని తలపించేది.
నిహన్యమానా హరిపుఙ్గవైస్తదా నిశాచరాః శోణితగన్ధమూర్చ్ఛితాః। పునః సుయుద్ధం తరసా సమాశ్రితా దివాకరస్యాస్తమయాభికాఙ్క్షిణః
అప్పుడు వానరుల నాయకులు వారిని కొడుతుండగా, రాత్రిప్రేతులు రక్తపు వాసనతో మత్తెక్కి, మళ్లీ దాడికి దిగారు. వారు సూర్యుడు అస్తమించిపోవాలని ఆశిస్తూ ఉత్సాహంగా యుద్ధం చేశారు.
thumb|చతుశ్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center ౦౪౪ ఇన్ద్రజితా అదృశ్యరూపేణ యుద్ధరఙ్గాగమనమ్ Your browser does not support the audio element, but here is (శ్రీరామ-హరిసీతారామమూర్తి-ఘనపాఠిభ్యాం వచనమ్) యుధ్యతామేవ తేషాం తు తదా వానరరక్షసామ్। రవిరస్తం గతో రాత్రిః ప్రవృత్తా ప్రాణహారిణీ
అప్పుడు వానరులు, రాక్షసులు యుద్ధం చేస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించాడు. రాత్రి ప్రారంభమై, ప్రాణాలను హరిస్తున్న చీకటి వ్యాపించింది.
అన్యోన్యం బద్ధవైరాణాం ఘోరాణం జయమిచ్ఛతామ్। సమ్ప్రవృత్తం నిశాయుద్ధం తదా వానరరక్షసామ్
ఒకరిపై ఒకరికి శత్రుత్వంతో, విజయం సాధించాలనే కోరికతో ఉన్న వానరులు, రాక్షసులు భయంకరంగా పోరాడుతుండగా, అక్కడ రాత్రిపోరు మొదలైంది.
రాక్షసోఽసీతి హరయో వానరోఽసీతి రాక్షసాః। అన్యోన్యం సమరే జఘ్నుస్తస్మింస్తమసి దారుణే
రాక్షసులు 'ఇక్కడ వానరుడు ఉన్నాడు!' అని, వానరులు 'ఇక్కడ రాక్షసుడు ఉన్నాడు!' అని అరుస్తూ, ఆ భయంకరమైన చీకటిలో ఒకరినొకరు యుద్ధంలో కొట్టుకున్నారు.
హత దారయ చైహీతి కథం విద్రవసీతి చ। ఏవం సుతుములః శబ్దస్తస్మిన్ సైన్యే తు శుశ్రువే
'కొట్టు! చీల్చు! పారిపో!' అని అరిచే గందరగోళపు శబ్దాలు ఆ సైన్యంలో వినిపించాయి.
కాలాః కాఞ్చనసంనాహాస్తస్మింస్తమసి రాక్షసాః। సమ్ప్రదృశ్యన్త శైలేన్ద్రా దీప్తౌషధివనా ఇవ
ఆ చీకటిలో బంగారు కవచాలు ధరించిన రాక్షసులు, ప్రకాశించే ఔషధివనాలతో ఉన్న పర్వతాధిపతుల్లా కనిపించారు.
తస్మింస్తమసి దుష్పారే రాక్షసాః క్రోధమూిర్చ్ఛతాః। పరిపేతుర్మహావేగా భక్షయన్తః ప్లవఙ్గమాన్
ఆ దాటి చూడలేని చీకటిలో, కోపంతో ఉప్పొంగిన రాక్షసులు, వేగంగా పరుగెత్తుతూ వానరులను తినడం ప్రారంభించారు.
తే హయాన్ కాఞ్చనాపీడాన్ ధ్వజాంశ్చాశీవిషోపమాన్। ఆప్లుత్య దశనైస్తీక్ష్ణైర్భీమకోపా వ్యదారయన్
ఆ భయంకరమైన, కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు, పదునైన పళ్లతో బంగారు అలంకారాలున్న కుదిరాలు, పాము జెండాలున్న రథాలను దూకి చింపివేశారు.
వానరా బలినో యుద్ధేఽక్షోభయన్ రాక్షసీం చమూమ్। కుఞ్జరాన్ కుఞ్జరారోహాన్ పతాకాధ్వజినో రథాన్
బలమైన వానరులు యుద్ధంలో రాక్షస సైన్యాన్ని, ఏనుగులను, ఏనుగు పైకారులను, జెండాలు, పతాకాలు ఉన్న రథాలను కంపించించారు.
చకర్షుశ్చ దదంశుశ్చ దశనైః క్రోధమూిర్చ్ఛతాః। లక్ష్మణశ్చాపి రామశ్చ శరైరాశీవిషోపమైః
వారు కోపంతో పళ్లతో కొరికి, లాగి చింపారు. అలాగే లక్ష్మణుడు, రాముడు విషపాము వంటి బాణాలతో వారిని కొట్టారు.
దృశ్యాదృశ్యాని రక్షాంసి ప్రవరాణి నిజఘ్నతుః। తురంగఖురవిధ్వస్తం రథనేమిసముత్థితమ్
వారు కనిపించే, కనిపించని రాక్షసులను బాణాలతో చంపారు. అప్పుడా యుద్ధభూమిలో కుదిరాల తొక్కులతో, రథాల చక్రాలతో మట్టికణాలు ఎగిసిపడుతున్నాయి.
రురోధ కర్ణనేత్రాణి యుధ్యతాం ధరణీరజః। వర్తమానే తథా ఘోరే సంగ్రామే లోమహర్షణే। రుధిరౌఘా మహాఘోరా నద్యస్తత్ర విసుస్రువుః
పోరాడుతున్న వీరుల వల్ల లేచిన మట్టి దుమ్ము, యుద్ధంలో ఉన్నవారి చెవులు, కళ్ళను మూసేసింది. ఆ భయంకరమైన, రోమాలు నిక్కబొడిచే యుద్ధం నడుస్తుండగా, అక్కడ రక్తం నదుల్లా ప్రవహించసాగింది.
తతో భేరీమృదఙ్గానాం పణవానాం చ నిఃస్వనః। శఙ్ఖనేమిస్వనోన్మిశ్రః సమ్బభూవాద్భుతోపమః
ఆ తర్వాత, బేరీలు, మృదంగాలు, పణవాలు మోగుతుండగా, శంఖాల ఊపిరి, రథచక్రాల గర్జన కలిసిపోయి, వినడానికి ఆశ్చర్యంగా ఉండే శబ్దం అక్కడ వినిపించింది.
హతానాం స్తనమానానాం రాక్షసానాం చ నిఃస్వనః। శస్తానాం వానరాణాం చ సమ్బభూవాత్ర దారుణః
అక్కడ, చనిపోయిన మరియు గాయపడ్డ రాక్షసుల అరుపులు, గాయపడ్డ వానరుల విలాపాలు, భయంకరంగా మారాయి.
హతైర్వానరముఖ్యైశ్చ శక్తిశూలపరశ్వధైః। నిహతైః పర్వతాకారై రాక్షసైః కామరూపిభిః
అక్కడ, శక్తులు, త్రిశూలాలు, కొడవళ్ళతో హతమైన వానర నాయకులు, కొండల్లాంటి ఆకారమున్న, మాయామాయ రాక్షసులు పడిపోయారు.
శస్త్రపుష్పోపహారా చ తత్రాసీద్ యుద్ధమేదినీ। దుర్జ్ఞేయా దుర్నివేశా చ శోణితాస్త్రావకర్దమా
ఆ యుద్ధభూమి మీద ఆయుధాల వర్షం కురిసింది. రక్తపు మడుగుతో మురికిగా మారి, అక్కడి నేల గుర్తుపట్టడం, అడుగుపెట్టడం కూడా కష్టంగా మారింది.
సా బభూవ నిశా ఘోరా హరిరాక్షసహారిణీ। కాలరాత్రీవ భూతానాం సర్వేషాం దురతిక్రమా
ఆ రాత్రి భయంకరంగా మారింది. వానరులు, రాక్షసులు ఇద్దరినీ నాశనం చేస్తూ, అందరికీ దాటలేని కాలరాత్రిలా తయారైంది.