శార్దూలసింహావివ జాతదంష్ట్రౌ గజేన్ద్రపోతావివ సమ్ప్రయుక్తౌ। సంహత్య సంవేద్య చ తౌ కరాభ్యాం తౌ పేతతుర్వై యుగపద్ ధరాయామ్
పళ్ళు చూపుతున్న పులి, సింహంలా, పోరాడుతున్న రెండు పెద్ద ఏనుగుల్లా, ఇద్దరూ చేతులతో గట్టిగా పట్టుకుని, ఒకేసారి నేలమీద పడిపోయారు.
ఉద్యమ్య చాన్యోన్యమధిక్షిపన్తౌ సంచక్రమాతే బహు యుద్ధమార్గే। వ్యాయామశిక్షాబలసమ్ప్రయుక్తౌ క్లమం న తౌ జగ్మతురాశు వీరౌ
ఒకరినొకరు పైకి ఎత్తి, పడగొడుతూ, యుద్ధంలో ఎన్నో మార్గాల్లో తిరిగారు. తమ శిక్షణ, బలంతో ఆ ఇద్దరు వీరులు అలసిపోలేదు.
బాహూత్తమైర్వారణవారణాభై- ర్నివారయన్తౌ పరవారణాభౌ। చిరేణ కాలేన భృశం ప్రయుద్ధౌ సంచేరతుర్మణ్డలమార్గమాశు
ఏనుగుల సొంపుల్లాంటి బాహువులతో ఒకరినొకరు అడ్డుకుంటూ, చాలా కాలం గట్టిగా యుద్ధం చేసి, యుద్ధరంగాన్ని వేగంగా చుట్టేశారు.
తౌ పరస్పరమాసాద్య యత్తావన్యోన్యసూదనే। మార్జారావివ భక్షార్థేఽవతస్థాతే ముహుర్ముహుః
ఒకరినొకరు ఎదుర్కొని, పరస్పరం సంహరించేందుకు శక్తివంచన లేకుండా పోరాడుతూ, ఆ ఇద్దరూ పదే పదే ఆహారానికి పోరాడే పిల్లిలా నిలబడ్డారు.
మణ్డలాని విచిత్రాణి స్థానాని వివిధాని చ। గోమూత్రకాణి చిత్రాణి గతప్రత్యాగతాని చ
వారు వింతగా వలయాలు వేసి, రకరకాల స్థితుల్లో నిలబడి, ఆవు మూత్రం ఆకారంలో వింత కదలికలు చేసి, ముందుకు వెనక్కు తిరిగి తిరిగి పోరాడారు.
తిరశ్చీనగతాన్యేవ తథా వక్రగతాని చ। పరిమోక్షం ప్రహారాణాం వర్జనం పరిధావనమ్
వారు అడ్డంగా, వంకరగా కదిలి, దెబ్బలను తప్పించుకుని, పరస్పరం చుట్టూ పరుగెత్తారు.
అభిద్రవణమాప్లావమవస్థానం సవిగ్రహమ్। పరావృత్తమపావృత్తమపద్రుతమవప్లుతమ్
వారు ఎదురుగా దూకి, ఎగిరి, స్థిరంగా నిలబడి, తిరిగి వెనక్కు వెళ్లి, పారిపోయి, దూకుతూ పోరాడారు.
ఉపన్యస్తమపన్యస్తం యుద్ధమార్గవిశారదౌ। తౌ విచేరతురన్యోన్యం వానరేన్ద్రశ్చ రావణః
యుద్ధ నైపుణ్యంలో ప్రావీణ్యం ఉన్న ఆ ఇద్దరూ, ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ, వానరేంద్రుడు, రావణుడు చుట్టూ తిరిగారు.
ఏతస్మిన్నన్తరే రక్షో మాయాబలమథాత్మనః। ఆరబ్ధుముపసమ్పేదే జ్ఞాత్వా తం వానరాధిపః
అంతలో రాక్షసుడు, వానరాధిపతిని గుర్తించి, తన మాయాబలాన్ని ప్రదర్శించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
ఉత్పపాత తదాఽఽకాశం జితకాశీ జితక్లమః। రావణః స్థిత ఏవాత్ర హరిరాజేన వఞ్చితః
అప్పుడు రావణుడు, ఆకాశాన్ని జయించి, అలసటను దాటి, ఎగిరి పైకి వెళ్లాడు. అయినా, వానరరాజు మోసగించడంతో అక్కడే నిలిచిపోయాడు.
అథ హరివరనాథః ప్రాప్తసంగ్రామకీర్తి- ర్నిశిచరపతిమాజౌ యోజయిత్వా శ్రమేణ। గగనమతివిశాలం లఙ్ఘయిత్వార్కసూను- ర్హరిగణబలమధ్యే రామపార్శ్వం జగామ
తర్వాత వానరశ్రేష్ఠుడైన ప్రభువు, యుద్ధంలో కీర్తిని పొందినవాడు, నిశాచరాధిపతిని యుద్ధంలో అలసిపోయేలా చేసి, విస్తృతమైన ఆకాశాన్ని దాటి, వానరసేన మధ్యగా రాముని వద్దకు వెళ్లాడు.
ఇతి స సవితృసూనుస్తత్ర తత్ కర్మ కృత్వా పవనగతిరనీకం ప్రావిశత్ సమ్ప్రహృష్టః। రఘువరనృపసూనోర్వర్ధయన్ యుద్ధహర్షం తరుమృగగణముఖ్యైః పూజ్యమానో హరీన్ద్రః
అలా సూర్యుని కుమారుడు, ఆ కార్యాన్ని అక్కడ చేసి, గాలి వేగంతో సేనలోకి ఆనందంగా ప్రవేశించాడు. రఘువంశంలో ఉత్తముడైన రాజ కుమారుడు రాముని యుద్ధ ఉల్లాసాన్ని పెంచుతూ, వానరులు, ఎలుకలు, ఇతర జంతువులలో శ్రేష్ఠులైనవారి చేత పూజించబడుతూ, వానరేంద్రుడు సంతోషంగా ఉన్నాడు.
thumb|ఏకచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center అథ తస్మిన్ నిమిత్తాని దృష్ట్వా లక్ష్మణపూర్వజః। సుగ్రీవం సమ్పరిష్వజ్య రామో వచనమబ్రవీత్
అప్పుడు ఆ సూచనలు చూసిన లక్ష్మణుని అన్నయ్య రాముడు, సుగ్రీవుని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు.
అసమ్మన్త్ర్య మయా సార్ధం తదిదం సాహసం కృతమ్। ఏవం సాహసయుక్తాని న కుర్వన్తి జనేశ్వరాః
నన్ను సంప్రదించకుండా ఈ ధైర్యమైన పని చేసావు. ప్రజల పాలకులు ఇలా ఆలోచించకుండా పనులు చేయరు.
సంశయే స్థాప్య మాం చేదం బలం చేమం విభీషణమ్। కష్టం కృతమిదం వీర సాహసం సాహసప్రియ
నన్ను, ఈ సేనను, విభీషణుని కూడా అనిశ్చితిలో పెట్టి, ఓ వీరా, ధైర్యాన్ని ఇష్టపడే వాడా, నీవు ఈ పని చేసి కష్టాన్ని కలిగించావు.
ఇదానీం మా కృథా వీర ఏవంవిధమరిందమ। త్వయి కించిత్సమాపన్నే కిం కార్యం సీతయా మమ
ఇప్పుడు, ఓ శత్రువులను జయించే వాడా, ఇలాంటి పని మళ్లీ చేయవద్దు. నీవు ఏదైనా అపాయం ఎదురైతే, నాకు సీతా లేక నా ప్రాణాలకు ఏమి ఉపయోగం?
భరతేన మహాబాహో లక్ష్మణేన యవీయసా। శత్రుఘ్నేన చ శత్రుఘ్న స్వశరీరేణ వా పునః
బలవంతుడైన భరతుడు, నా తమ్ముడు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు లేదా నేనే అయినా — ఎవరి చేతైనా —
త్వయి చానాగతే పూర్వమితి మే నిశ్చితా మతిః। జానతశ్చాపి తే వీర్యం మహేన్ద్రవరుణోపమ
నీవు ముందుగా రాకపోయినా, ఇదే నా నిశ్చయమైన సంకల్పం. నీ శక్తి మహేంద్రుడు, వరుణుడు లాంటిదని నాకు తెలుసు.
హత్వాహం రావణం యుద్ధే సపుత్రబలవాహనమ్। అభిషిచ్య చ లఙ్కాయాం విభీషణమథాపి చ
రావణుడిని అతని కుమారులు, సైన్యం, రథాలతో సహా యుద్ధంలో సంహరించి, లంకలో విభీషణుడిని పట్టాభిషేకం చేసి —
భరతే రాజ్యమారోప్య త్యక్ష్యే దేహం మహాబల। తమేవం వాదినం రామం సుగ్రీవః ప్రత్యభాషత
భరతుని చేత రాజ్యాన్ని అప్పగించి, ఆ తరువాత నా శరీరాన్ని విడిచిపెడతాను, ఓ మహాబలుడా! ఇలా రాముడు అన్నాడు.
తవ భార్యాపహర్తారం దృష్ట్వా రాఘవ రావణమ్। మర్షయామి కథం వీర జానన్ విక్రమమాత్మనః
అలా మాట్లాడిన రామునికి సుగ్రీవుడు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు: 'ఓ రాఘవా! నీ భార్యను అపహరించిన రావణుడిని చూసి, నా శౌర్యాన్ని తెలిసిన నేను ఎలా సహించగలను?'
ఇత్యేవం వాదినం వీరమభినన్ద్య చ రాఘవః। లక్ష్మణం లక్ష్మిసమ్పన్నమిదం వచనమబ్రవీత్
అలా ధైర్యంగా మాట్లాడిన సుగ్రీవుని రాఘవుడు హర్షంతో ఆహ్వానించి, లక్ష్మణుడికి ఇలా అన్నాడు:
పరిగృహ్యోదకం శీతం వనాని ఫలవన్తి చ। బలౌఘం సంవిభజ్యేమం వ్యూహ్య తిష్ఠామ లక్ష్మణ
మనం చల్లని నీరు, అడవుల్లోని పండ్లు తెచ్చుకుందాం. ఈ సైన్యాన్ని విభజించి, క్రమంగా ఏర్పాటుచేసి నిలబడదాం, లక్ష్మణా!
లోకక్షయకరం భీమం భయం పశ్యామ్యుపస్థితమ్। నిబర్హణం ప్రవీరాణామృక్షవానరరక్షసామ్
లోకాన్ని నాశనం చేసే భయంకరమైన భయం సమీపిస్తున్నదని నాకు కనిపిస్తోంది. ఇది రిక్షులు, వానరులు, రాక్షసుల వీరులను నాశనం చేయబోతున్నది.
వాతా హి పరుషం వాన్తి కమ్పతే చ వసుంధరా। పర్వతాగ్రాణి వేపన్తే నదన్తి ధరణీధరాః
గాలులు గట్టిగా వీశుతున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, కొండ శిఖరాలు వణికిపోతున్నాయి, పర్వతాలు గర్జిస్తున్నాయి.
మేఘాః క్రవ్యాదసంకాశాః పరుషాః పరుషస్వరాః। క్రూరాః క్రూరం ప్రవర్షన్తే మిశ్రం శోణితబిన్దుభిః
మేఘాలు మాంసాహార జంతువుల్లా కనిపిస్తున్నాయి, అవి గట్టిగా, భయంకరంగా మోగుతున్నాయి. అవి రక్తపు చుక్కలతో కలిసిన వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి.
రక్తచన్దనసంకాశా సంధ్యా పరమదారుణా। జ్వలచ్చ నిపతత్యేతదాదిత్యాదగ్నిమణ్డలమ్
సంధ్యా సమయం ఎర్రటి గంధపు చెక్కలా చాలా దారుణంగా ఉంది. ఈ మండుతున్న సూర్యబింబం సూర్యుని నుండి కింద పడిపోతున్నది.
ఆదిత్యమభివాశ్యన్తి జనయన్తో మహద్భయమ్। దీనా దీనస్వరా ఘోరా అప్రశస్తా మృగద్విజాః
జంతువులు, పక్షులు బాధతో, దయనీయమైన స్వరంతో సూర్యుని వైపు భయంకరమైన అరుపులు వేస్తున్నాయి. అవి అపశకునంగా, అనుకూలంగా లేవు.
రజన్యామప్రకాశశ్చ సంతాపయతి చన్ద్రమాః। కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్తో యథా లోకస్య సంక్షయే
రాత్రి సమయంలో చంద్రుడు వెలుతురు ఇవ్వడం లేదు, దాని ఉనికితో బాధ పెడుతున్నాడు. దాని కిరణాలు నలుపు, ఎరుపు రంగులో ముగుస్తున్నాయి, ప్రపంచం నాశనం అవుతున్నట్టు ఉంది.
హ్రస్వో రూక్షోఽప్రశస్తశ్చ పరివేషః సులోహితః। ఆదిత్యమణ్డలే నీలం లక్ష్మ లక్ష్మణ దృశ్యతే
సూర్యబింబాన్ని చుట్టూ చిన్నది, గట్టిదైన, అపశకునమైన, గాఢ ఎరుపు రంగులో ఉన్న వలయం కనిపిస్తోంది, లక్ష్మణా! అందులో నీలం మచ్చ కూడా ఉంది.