స్థిత్వా ముహూర్తం సమ్ప్రేక్ష్య నిర్భయేనాన్తరాత్మనా। తృణీకృత్య చ తద్ రక్షః సోఽబ్రవీత్ పరుషం వచః
అక్కడ కొంతసేపు నిలబడి, భయమేమీ లేకుండా పరిశీలించి, ఆ రాక్షసుడిని లెక్కచేయకుండా, గట్టిగా మాటలు చెప్పాడు.
లోకనాథస్య రామస్య సఖా దాసోఽస్మి రాక్షస। న మయా మోక్ష్యసేఽద్య త్వం పార్థివేన్ద్రస్య తేజసా
ఓ రాక్షసా! నేను లోకనాథుడైన రాముని స్నేహితుడిని, సేవకుడిని. నేడు ఆ రాజధిరాజుని తేజంతో నువ్వు నా నుంచి తప్పించుకోలేవు.
ఇత్యుక్త్వా సహసోత్పత్య పుప్లువే తస్య చోపరి। ఆకృష్య ముకుటం చిత్రం పాతయామాస తద్ భువి
అలా చెప్పి, సుగ్రీవుడు అకస్మాత్తుగా పైకి ఎగిరి, రావణుని అందమైన కిరీటాన్ని పట్టుకుని నేలపై పడేశాడు.
సమీక్ష్య తూర్ణమాయాన్తం బభాషే తం నిశాచరః। సుగ్రీవస్త్వం పరోక్షం మే హీనగ్రీవో భవిష్యసి
అతడు వేగంగా దగ్గరికి వస్తున్నాడని గమనించి, ఆ నిశాచరుడు ఇలా అన్నాడు: 'నువ్వు సుగ్రీవుడివని నాకు తెలుసు! త్వరలో నీ మెడ లేకుండా పోతుంది.'
ఇత్యుక్త్వోత్థాయ తం క్షిప్రం బాహుభ్యామాక్షిపత్ తలే। కన్దువత్ స సముత్థాయ బాహుభ్యామాక్షిపద్ధరిః
అలా చెప్పి, వెంటనే లేచి, తన బాహువులతో సుగ్రీవుడిని నేలపై కొట్టాడు. కాని, సుగ్రీవుడు చెరకు కాండంలా లేచి, తన చేతులతో తిరిగి దాడిచేశాడు.
పరస్పరం స్వేదవిదిగ్ధగాత్రౌ పరస్పరం శోణితరక్తదేహౌ। పరస్పరం శ్లిష్టనిరుద్ధచేష్టౌ పరస్పరం శాల్మలికింశుకావివ
వారిద్దరి దేహాలు చెమటతో తడిసి, రక్తంతో ముద్దయ్యి, ఒకరిని ఒకరు పట్టుకుని, కదలకుండా చేసుకుంటూ, శాల్మలి, కింశుక వృక్షాల్లా పరస్పరం చుట్టుకున్నారు.
ముష్టిప్రహారైశ్చ తలప్రహారై- రరత్నిఘాతైశ్చ కరాగ్రఘాతైః। తౌ చక్రతుర్యుద్ధమసహ్యరూపం మహాబలౌ రాక్షసవానరేన్ద్రౌ
ముష్టులతో, తాడులతో, మోచేతి దెబ్బలతో, చేతి అంచులతో, ఆ ఇద్దరు మహాబలులు — వానరాధిపతి, రాక్షసరాజు — భయంకరమైన యుద్ధాన్ని చేశారు.
కృత్వా నియుద్ధం భృశముగ్రవేగౌ కాలం చిరం గోపురవేదిమధ్యే। ఉత్క్షిప్య చోత్క్షిప్య వినమ్య దేహౌ పాదక్రమాద్ గోపురవేదిలగ్నౌ
గోపురపు మధ్యభాగంలో చాలా సేపు ఉగ్రంగా పోరాడి, ఒకరినొకరు పైకి ఎత్తి, విసిరి, వంగి, పాదాలతో గోపురపు వేదికపై బలంగా నొక్కారు.
అన్యోన్యమాపీడ్య విలగ్నదేహౌ తౌ పేతతుః సాలనిఖాతమధ్యే। ఉత్పేతతుర్భూమితలం స్పృశన్తౌ స్థిత్వా ముహూర్తం త్వభినిఃశ్వసన్తౌ
ఒకరినొకరు గట్టిగా పట్టుకుని, శరీరాలు కలిపి, ఆ ఇద్దరూ శాల వృక్షాల మధ్య పడిపోయారు. వెంటనే లేచి, నేలని తాకి, కొంతసేపు నిలబడి, ఊపిరి బాగా పీల్చుకున్నారు.
ఆలిఙ్గ్య చాలిఙ్గ్య చ బాహుయోక్త్రైః సంయోజయామాసతురాహవే తౌ। సంరమ్భశిక్షాబలసమ్ప్రయుక్తౌ సుచేరతుః సమ్ప్రతి యుద్ధమార్గైః
ఆ యుద్ధంలో ఇద్దరూ చేతులతో ఒకరినొకరు బలంగా ఆలింగనం చేసుకుని, తమ శిక్షణ, నైపుణ్యం, బలాన్ని చూపిస్తూ, యుద్ధంలో అన్ని విధాలుగా పోరాడారు.
శార్దూలసింహావివ జాతదంష్ట్రౌ గజేన్ద్రపోతావివ సమ్ప్రయుక్తౌ। సంహత్య సంవేద్య చ తౌ కరాభ్యాం తౌ పేతతుర్వై యుగపద్ ధరాయామ్
పళ్ళు చూపుతున్న పులి, సింహంలా, పోరాడుతున్న రెండు పెద్ద ఏనుగుల్లా, ఇద్దరూ చేతులతో గట్టిగా పట్టుకుని, ఒకేసారి నేలమీద పడిపోయారు.
ఉద్యమ్య చాన్యోన్యమధిక్షిపన్తౌ సంచక్రమాతే బహు యుద్ధమార్గే। వ్యాయామశిక్షాబలసమ్ప్రయుక్తౌ క్లమం న తౌ జగ్మతురాశు వీరౌ
ఒకరినొకరు పైకి ఎత్తి, పడగొడుతూ, యుద్ధంలో ఎన్నో మార్గాల్లో తిరిగారు. తమ శిక్షణ, బలంతో ఆ ఇద్దరు వీరులు అలసిపోలేదు.
బాహూత్తమైర్వారణవారణాభై- ర్నివారయన్తౌ పరవారణాభౌ। చిరేణ కాలేన భృశం ప్రయుద్ధౌ సంచేరతుర్మణ్డలమార్గమాశు
ఏనుగుల సొంపుల్లాంటి బాహువులతో ఒకరినొకరు అడ్డుకుంటూ, చాలా కాలం గట్టిగా యుద్ధం చేసి, యుద్ధరంగాన్ని వేగంగా చుట్టేశారు.
తౌ పరస్పరమాసాద్య యత్తావన్యోన్యసూదనే। మార్జారావివ భక్షార్థేఽవతస్థాతే ముహుర్ముహుః
ఒకరినొకరు ఎదుర్కొని, పరస్పరం సంహరించేందుకు శక్తివంచన లేకుండా పోరాడుతూ, ఆ ఇద్దరూ పదే పదే ఆహారానికి పోరాడే పిల్లిలా నిలబడ్డారు.
మణ్డలాని విచిత్రాణి స్థానాని వివిధాని చ। గోమూత్రకాణి చిత్రాణి గతప్రత్యాగతాని చ
వారు వింతగా వలయాలు వేసి, రకరకాల స్థితుల్లో నిలబడి, ఆవు మూత్రం ఆకారంలో వింత కదలికలు చేసి, ముందుకు వెనక్కు తిరిగి తిరిగి పోరాడారు.
తిరశ్చీనగతాన్యేవ తథా వక్రగతాని చ। పరిమోక్షం ప్రహారాణాం వర్జనం పరిధావనమ్
వారు అడ్డంగా, వంకరగా కదిలి, దెబ్బలను తప్పించుకుని, పరస్పరం చుట్టూ పరుగెత్తారు.
అభిద్రవణమాప్లావమవస్థానం సవిగ్రహమ్। పరావృత్తమపావృత్తమపద్రుతమవప్లుతమ్
వారు ఎదురుగా దూకి, ఎగిరి, స్థిరంగా నిలబడి, తిరిగి వెనక్కు వెళ్లి, పారిపోయి, దూకుతూ పోరాడారు.
ఉపన్యస్తమపన్యస్తం యుద్ధమార్గవిశారదౌ। తౌ విచేరతురన్యోన్యం వానరేన్ద్రశ్చ రావణః
యుద్ధ నైపుణ్యంలో ప్రావీణ్యం ఉన్న ఆ ఇద్దరూ, ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ, వానరేంద్రుడు, రావణుడు చుట్టూ తిరిగారు.
ఏతస్మిన్నన్తరే రక్షో మాయాబలమథాత్మనః। ఆరబ్ధుముపసమ్పేదే జ్ఞాత్వా తం వానరాధిపః
అంతలో రాక్షసుడు, వానరాధిపతిని గుర్తించి, తన మాయాబలాన్ని ప్రదర్శించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
ఉత్పపాత తదాఽఽకాశం జితకాశీ జితక్లమః। రావణః స్థిత ఏవాత్ర హరిరాజేన వఞ్చితః
అప్పుడు రావణుడు, ఆకాశాన్ని జయించి, అలసటను దాటి, ఎగిరి పైకి వెళ్లాడు. అయినా, వానరరాజు మోసగించడంతో అక్కడే నిలిచిపోయాడు.
అథ హరివరనాథః ప్రాప్తసంగ్రామకీర్తి- ర్నిశిచరపతిమాజౌ యోజయిత్వా శ్రమేణ। గగనమతివిశాలం లఙ్ఘయిత్వార్కసూను- ర్హరిగణబలమధ్యే రామపార్శ్వం జగామ
తర్వాత వానరశ్రేష్ఠుడైన ప్రభువు, యుద్ధంలో కీర్తిని పొందినవాడు, నిశాచరాధిపతిని యుద్ధంలో అలసిపోయేలా చేసి, విస్తృతమైన ఆకాశాన్ని దాటి, వానరసేన మధ్యగా రాముని వద్దకు వెళ్లాడు.
ఇతి స సవితృసూనుస్తత్ర తత్ కర్మ కృత్వా పవనగతిరనీకం ప్రావిశత్ సమ్ప్రహృష్టః। రఘువరనృపసూనోర్వర్ధయన్ యుద్ధహర్షం తరుమృగగణముఖ్యైః పూజ్యమానో హరీన్ద్రః
అలా సూర్యుని కుమారుడు, ఆ కార్యాన్ని అక్కడ చేసి, గాలి వేగంతో సేనలోకి ఆనందంగా ప్రవేశించాడు. రఘువంశంలో ఉత్తముడైన రాజ కుమారుడు రాముని యుద్ధ ఉల్లాసాన్ని పెంచుతూ, వానరులు, ఎలుకలు, ఇతర జంతువులలో శ్రేష్ఠులైనవారి చేత పూజించబడుతూ, వానరేంద్రుడు సంతోషంగా ఉన్నాడు.
thumb|ఏకచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center అథ తస్మిన్ నిమిత్తాని దృష్ట్వా లక్ష్మణపూర్వజః। సుగ్రీవం సమ్పరిష్వజ్య రామో వచనమబ్రవీత్
అప్పుడు ఆ సూచనలు చూసిన లక్ష్మణుని అన్నయ్య రాముడు, సుగ్రీవుని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు.
అసమ్మన్త్ర్య మయా సార్ధం తదిదం సాహసం కృతమ్। ఏవం సాహసయుక్తాని న కుర్వన్తి జనేశ్వరాః
నన్ను సంప్రదించకుండా ఈ ధైర్యమైన పని చేసావు. ప్రజల పాలకులు ఇలా ఆలోచించకుండా పనులు చేయరు.
సంశయే స్థాప్య మాం చేదం బలం చేమం విభీషణమ్। కష్టం కృతమిదం వీర సాహసం సాహసప్రియ
నన్ను, ఈ సేనను, విభీషణుని కూడా అనిశ్చితిలో పెట్టి, ఓ వీరా, ధైర్యాన్ని ఇష్టపడే వాడా, నీవు ఈ పని చేసి కష్టాన్ని కలిగించావు.
ఇదానీం మా కృథా వీర ఏవంవిధమరిందమ। త్వయి కించిత్సమాపన్నే కిం కార్యం సీతయా మమ
ఇప్పుడు, ఓ శత్రువులను జయించే వాడా, ఇలాంటి పని మళ్లీ చేయవద్దు. నీవు ఏదైనా అపాయం ఎదురైతే, నాకు సీతా లేక నా ప్రాణాలకు ఏమి ఉపయోగం?
భరతేన మహాబాహో లక్ష్మణేన యవీయసా। శత్రుఘ్నేన చ శత్రుఘ్న స్వశరీరేణ వా పునః
బలవంతుడైన భరతుడు, నా తమ్ముడు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు లేదా నేనే అయినా — ఎవరి చేతైనా —
త్వయి చానాగతే పూర్వమితి మే నిశ్చితా మతిః। జానతశ్చాపి తే వీర్యం మహేన్ద్రవరుణోపమ
నీవు ముందుగా రాకపోయినా, ఇదే నా నిశ్చయమైన సంకల్పం. నీ శక్తి మహేంద్రుడు, వరుణుడు లాంటిదని నాకు తెలుసు.
హత్వాహం రావణం యుద్ధే సపుత్రబలవాహనమ్। అభిషిచ్య చ లఙ్కాయాం విభీషణమథాపి చ
రావణుడిని అతని కుమారులు, సైన్యం, రథాలతో సహా యుద్ధంలో సంహరించి, లంకలో విభీషణుడిని పట్టాభిషేకం చేసి —
భరతే రాజ్యమారోప్య త్యక్ష్యే దేహం మహాబల। తమేవం వాదినం రామం సుగ్రీవః ప్రత్యభాషత
భరతుని చేత రాజ్యాన్ని అప్పగించి, ఆ తరువాత నా శరీరాన్ని విడిచిపెడతాను, ఓ మహాబలుడా! ఇలా రాముడు అన్నాడు.