తాం రత్నపూర్ణాం బహుసంవిధానాం ప్రాసాదమాలాభిరలంకృతాం చ। పురీం మహాయన్త్రకవాటముఖ్యాం దదర్శ రామో మహతా బలేన
రాముడు తన గొప్ప సైన్యంతో, రత్నాలతో నిండిన, ఎన్నో విధాలుగా అలంకరించబడిన, ప్రాసాదాల వరుసలతో మెరిసిపోయే, గొప్ప యంత్ర ద్వారాలతో ఉన్న ఆ నగరాన్ని చూశాడు.
thumb|చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నలభయ్యవ సర్గను వినండి.
తతో రామః సువేలాగ్రం యోజనద్వయమణ్డలమ్। ఉపారోహత్ ససుగ్రీవో హరియూథైః సమన్వితః
ఆ తరువాత రాముడు, సుగ్రీవుడు, వానర సేనతో కలిసి రెండు యోజనాల పరిధిలో ఉన్న సువేళ పర్వత శిఖరాన్ని ఎక్కాడు.
స్థిత్వా ముహూర్తం తత్రైవ దిశో దశ విలోకయన్। త్రికూటశిఖరే రమ్యే నిర్మితాం విశ్వకర్మణా
అక్కడ కొంతసేపు నిలబడి, పది దిశలను పరిశీలిస్తూ, త్రికూట శిఖరంపై విశ్వకర్మ చేత నిర్మించబడిన అందమైన నగరాన్ని చూశాడు.
దదర్శ లఙ్కాం సున్యస్తాం రమ్యకాననశోభితామ్। తస్య గోపురశృఙ్గస్థం రాక్షసేన్ద్రం దురాసదమ్
అతడు, సుందరమైన తోటలతో అలంకరించబడిన, అద్భుతంగా వెలిగిపోతున్న లంకను, దాని గోపురంపై నిలబడి ఉన్న, చేరలేని రాక్షసాధిపతిని చూశాడు.
శ్వేతచామరపర్యన్తం విజయచ్ఛత్రశోభితమ్। రక్తచన్దనసంలిప్తం రత్నాభరణభూషితమ్
రావణుడు తెల్లటి చామరాలతో చుట్టుముట్టబడి, విజయచ్ఛత్రంతో అలంకరించబడి, ఎర్ర గంధంతో పూయబడి, రత్నాభరణాలతో మెరిసిపోతూ కనిపించాడు.
నీలజీమూతసంకాశం హేమసంఛాదితామ్బరమ్। ఐరావతవిషాణాగ్రైరుత్కృష్టకిణవక్షసమ్
అతడు నీలిమయమైన మేఘంలా, బంగారు వస్త్రాలు ధరించి, ఐరావతం దంతపు గురుతు ఉన్న ఛాతితో కనిపించాడు.
శశలోహితరాగేణ సంవీతం రక్తవాససా। సంధ్యాతపేన సంఛన్నం మేఘరాశిమివామ్బరే
కుందేళి రక్తపు వర్ణపు వస్త్రాలు ధరించి, సాయంత్రపు కాంతిలో కప్పబడి, ఆకాశంలో మేఘపు సమూహంలా కనిపించాడు.
పశ్యతాం వానరేన్ద్రాణాం రాఘవస్యాపి పశ్యతః। దర్శనాద్ రాక్షసేన్ద్రస్య సుగ్రీవః సహసోత్థితః
వానరాధిపతులు, రాఘవుడు కూడా చూస్తుండగా, రాక్షసరాజును చూసిన వెంటనే సుగ్రీవుడు అకస్మాత్తుగా లేచాడు.
క్రోధవేగేన సంయుక్తః సత్త్వేన చ బలేన చ। అచలాగ్రాదథోత్థాయ పుప్లువే గోపురస్థలే
కోపం, ధైర్యం, బలంతో నిండిన సుగ్రీవుడు, ఆ పర్వత శిఖరంనుంచి గోపురపు పైభాగానికి ఎగిరిపోయాడు.
స్థిత్వా ముహూర్తం సమ్ప్రేక్ష్య నిర్భయేనాన్తరాత్మనా। తృణీకృత్య చ తద్ రక్షః సోఽబ్రవీత్ పరుషం వచః
అక్కడ కొంతసేపు నిలబడి, భయమేమీ లేకుండా పరిశీలించి, ఆ రాక్షసుడిని లెక్కచేయకుండా, గట్టిగా మాటలు చెప్పాడు.
లోకనాథస్య రామస్య సఖా దాసోఽస్మి రాక్షస। న మయా మోక్ష్యసేఽద్య త్వం పార్థివేన్ద్రస్య తేజసా
ఓ రాక్షసా! నేను లోకనాథుడైన రాముని స్నేహితుడిని, సేవకుడిని. నేడు ఆ రాజధిరాజుని తేజంతో నువ్వు నా నుంచి తప్పించుకోలేవు.
ఇత్యుక్త్వా సహసోత్పత్య పుప్లువే తస్య చోపరి। ఆకృష్య ముకుటం చిత్రం పాతయామాస తద్ భువి
అలా చెప్పి, సుగ్రీవుడు అకస్మాత్తుగా పైకి ఎగిరి, రావణుని అందమైన కిరీటాన్ని పట్టుకుని నేలపై పడేశాడు.
సమీక్ష్య తూర్ణమాయాన్తం బభాషే తం నిశాచరః। సుగ్రీవస్త్వం పరోక్షం మే హీనగ్రీవో భవిష్యసి
అతడు వేగంగా దగ్గరికి వస్తున్నాడని గమనించి, ఆ నిశాచరుడు ఇలా అన్నాడు: 'నువ్వు సుగ్రీవుడివని నాకు తెలుసు! త్వరలో నీ మెడ లేకుండా పోతుంది.'
ఇత్యుక్త్వోత్థాయ తం క్షిప్రం బాహుభ్యామాక్షిపత్ తలే। కన్దువత్ స సముత్థాయ బాహుభ్యామాక్షిపద్ధరిః
అలా చెప్పి, వెంటనే లేచి, తన బాహువులతో సుగ్రీవుడిని నేలపై కొట్టాడు. కాని, సుగ్రీవుడు చెరకు కాండంలా లేచి, తన చేతులతో తిరిగి దాడిచేశాడు.
పరస్పరం స్వేదవిదిగ్ధగాత్రౌ పరస్పరం శోణితరక్తదేహౌ। పరస్పరం శ్లిష్టనిరుద్ధచేష్టౌ పరస్పరం శాల్మలికింశుకావివ
వారిద్దరి దేహాలు చెమటతో తడిసి, రక్తంతో ముద్దయ్యి, ఒకరిని ఒకరు పట్టుకుని, కదలకుండా చేసుకుంటూ, శాల్మలి, కింశుక వృక్షాల్లా పరస్పరం చుట్టుకున్నారు.
ముష్టిప్రహారైశ్చ తలప్రహారై- రరత్నిఘాతైశ్చ కరాగ్రఘాతైః। తౌ చక్రతుర్యుద్ధమసహ్యరూపం మహాబలౌ రాక్షసవానరేన్ద్రౌ
ముష్టులతో, తాడులతో, మోచేతి దెబ్బలతో, చేతి అంచులతో, ఆ ఇద్దరు మహాబలులు — వానరాధిపతి, రాక్షసరాజు — భయంకరమైన యుద్ధాన్ని చేశారు.
కృత్వా నియుద్ధం భృశముగ్రవేగౌ కాలం చిరం గోపురవేదిమధ్యే। ఉత్క్షిప్య చోత్క్షిప్య వినమ్య దేహౌ పాదక్రమాద్ గోపురవేదిలగ్నౌ
గోపురపు మధ్యభాగంలో చాలా సేపు ఉగ్రంగా పోరాడి, ఒకరినొకరు పైకి ఎత్తి, విసిరి, వంగి, పాదాలతో గోపురపు వేదికపై బలంగా నొక్కారు.
అన్యోన్యమాపీడ్య విలగ్నదేహౌ తౌ పేతతుః సాలనిఖాతమధ్యే। ఉత్పేతతుర్భూమితలం స్పృశన్తౌ స్థిత్వా ముహూర్తం త్వభినిఃశ్వసన్తౌ
ఒకరినొకరు గట్టిగా పట్టుకుని, శరీరాలు కలిపి, ఆ ఇద్దరూ శాల వృక్షాల మధ్య పడిపోయారు. వెంటనే లేచి, నేలని తాకి, కొంతసేపు నిలబడి, ఊపిరి బాగా పీల్చుకున్నారు.
ఆలిఙ్గ్య చాలిఙ్గ్య చ బాహుయోక్త్రైః సంయోజయామాసతురాహవే తౌ। సంరమ్భశిక్షాబలసమ్ప్రయుక్తౌ సుచేరతుః సమ్ప్రతి యుద్ధమార్గైః
ఆ యుద్ధంలో ఇద్దరూ చేతులతో ఒకరినొకరు బలంగా ఆలింగనం చేసుకుని, తమ శిక్షణ, నైపుణ్యం, బలాన్ని చూపిస్తూ, యుద్ధంలో అన్ని విధాలుగా పోరాడారు.
శార్దూలసింహావివ జాతదంష్ట్రౌ గజేన్ద్రపోతావివ సమ్ప్రయుక్తౌ। సంహత్య సంవేద్య చ తౌ కరాభ్యాం తౌ పేతతుర్వై యుగపద్ ధరాయామ్
పళ్ళు చూపుతున్న పులి, సింహంలా, పోరాడుతున్న రెండు పెద్ద ఏనుగుల్లా, ఇద్దరూ చేతులతో గట్టిగా పట్టుకుని, ఒకేసారి నేలమీద పడిపోయారు.
ఉద్యమ్య చాన్యోన్యమధిక్షిపన్తౌ సంచక్రమాతే బహు యుద్ధమార్గే। వ్యాయామశిక్షాబలసమ్ప్రయుక్తౌ క్లమం న తౌ జగ్మతురాశు వీరౌ
ఒకరినొకరు పైకి ఎత్తి, పడగొడుతూ, యుద్ధంలో ఎన్నో మార్గాల్లో తిరిగారు. తమ శిక్షణ, బలంతో ఆ ఇద్దరు వీరులు అలసిపోలేదు.
బాహూత్తమైర్వారణవారణాభై- ర్నివారయన్తౌ పరవారణాభౌ। చిరేణ కాలేన భృశం ప్రయుద్ధౌ సంచేరతుర్మణ్డలమార్గమాశు
ఏనుగుల సొంపుల్లాంటి బాహువులతో ఒకరినొకరు అడ్డుకుంటూ, చాలా కాలం గట్టిగా యుద్ధం చేసి, యుద్ధరంగాన్ని వేగంగా చుట్టేశారు.
తౌ పరస్పరమాసాద్య యత్తావన్యోన్యసూదనే। మార్జారావివ భక్షార్థేఽవతస్థాతే ముహుర్ముహుః
ఒకరినొకరు ఎదుర్కొని, పరస్పరం సంహరించేందుకు శక్తివంచన లేకుండా పోరాడుతూ, ఆ ఇద్దరూ పదే పదే ఆహారానికి పోరాడే పిల్లిలా నిలబడ్డారు.
మణ్డలాని విచిత్రాణి స్థానాని వివిధాని చ। గోమూత్రకాణి చిత్రాణి గతప్రత్యాగతాని చ
వారు వింతగా వలయాలు వేసి, రకరకాల స్థితుల్లో నిలబడి, ఆవు మూత్రం ఆకారంలో వింత కదలికలు చేసి, ముందుకు వెనక్కు తిరిగి తిరిగి పోరాడారు.
తిరశ్చీనగతాన్యేవ తథా వక్రగతాని చ। పరిమోక్షం ప్రహారాణాం వర్జనం పరిధావనమ్
వారు అడ్డంగా, వంకరగా కదిలి, దెబ్బలను తప్పించుకుని, పరస్పరం చుట్టూ పరుగెత్తారు.
అభిద్రవణమాప్లావమవస్థానం సవిగ్రహమ్। పరావృత్తమపావృత్తమపద్రుతమవప్లుతమ్
వారు ఎదురుగా దూకి, ఎగిరి, స్థిరంగా నిలబడి, తిరిగి వెనక్కు వెళ్లి, పారిపోయి, దూకుతూ పోరాడారు.
ఉపన్యస్తమపన్యస్తం యుద్ధమార్గవిశారదౌ। తౌ విచేరతురన్యోన్యం వానరేన్ద్రశ్చ రావణః
యుద్ధ నైపుణ్యంలో ప్రావీణ్యం ఉన్న ఆ ఇద్దరూ, ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ, వానరేంద్రుడు, రావణుడు చుట్టూ తిరిగారు.
ఏతస్మిన్నన్తరే రక్షో మాయాబలమథాత్మనః। ఆరబ్ధుముపసమ్పేదే జ్ఞాత్వా తం వానరాధిపః
అంతలో రాక్షసుడు, వానరాధిపతిని గుర్తించి, తన మాయాబలాన్ని ప్రదర్శించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
ఉత్పపాత తదాఽఽకాశం జితకాశీ జితక్లమః। రావణః స్థిత ఏవాత్ర హరిరాజేన వఞ్చితః
అప్పుడు రావణుడు, ఆకాశాన్ని జయించి, అలసటను దాటి, ఎగిరి పైకి వెళ్లాడు. అయినా, వానరరాజు మోసగించడంతో అక్కడే నిలిచిపోయాడు.