అర్చితం సతతం యత్నాద్ గన్ధమాల్యైర్మయా తవ। ఇదం తే మత్ప్రియం వీర ధనుః కాఞ్చనభూషితమ్
నేను శ్రద్ధగా సువాసనలు, పూలమాలలు సమర్పించి, ఎప్పుడూ పూజించిన ఈ బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న విల్లు నీకిష్టమైనది, వీరా, అది నీకోసం ఇక్కడ ఉంది.
పిత్రా దశరథేన త్వం శ్వశురేణ మమానఘ। సర్వైశ్చ పితృభిః సార్ధం నూనం స్వర్గే సమాగతః
నిర్దోషుడవైన నీవు, నా మామ అయిన దశరథుడితో పాటు, అందరు పితృదేవతలతో కలసి స్వర్గంలో చేరిపోయావు.
దివి నక్షత్రభూతం చ మహత్కర్మకృతం తథా। పుణ్యం రాజర్షివంశం త్వమాత్మనః సముపేక్షసే
ఆకాశంలో నక్షత్రాల్లా ప్రకాశించే, గొప్ప కార్యాలు చేసిన నీ పుణ్య రాజవంశాన్ని, నీవు పట్టించుకోకుండా వదిలిపెట్టావు.
కిం మాం న ప్రేక్షసే రాజన్ కిం వా న ప్రతిభాషసే। బాలాం బాలేన సమ్ప్రాప్తాం భార్యాం మాం సహచారిణీమ్
రాజా! నన్ను ఎందుకు చూడటం లేదు? లేదా మాట్లాడటం లేదు? నీ చిన్న వయసులో నీకు తోడుగా వచ్చిన నీ భార్యను.
సంశ్రుతం గృహ్ణతా పాణిం చరిష్యామీతి యత్ త్వయా। స్మర తన్నామ కాకుత్స్థ నయ మామపి దుఃఖితామ్
పెళ్లి సమయంలో, నా చేయి పట్టుకుని, 'నీతో జీవిస్తాను' అని నీవు ఇచ్చిన ప్రమాణాన్ని గుర్తు పెట్టుకో రాఘవా. బాధతో ఉన్న నన్ను కూడా తీసుకెళ్లు.
కస్మాన్మామపహాయ త్వం గతో గతిమతాం వర। అస్మాల్లోకాదముం లోకం త్యక్త్వా మామపి దుఃఖితామ్
శక్తివంతులందరిలో నీవే శ్రేష్ఠుడు. ఈ లోకాన్ని వదిలి, పరలోకానికి వెళ్లిపోయి, బాధలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు ఒంటరిగా వదిలిపెట్టావు?
కల్యాణై రుచిరం గాత్రం పరిష్వక్తం మయైవ తు। క్రవ్యాదైస్తచ్ఛరీరం తే నూనం విపరికృష్యతే
నీ అందమైన శరీరాన్ని ప్రేమతో నేను మాత్రమే ఆలింగనం చేసుకున్నాను. ఇప్పుడు అది మృగాలు చీల్చి తినేస్తున్నాయేమో అనిపిస్తుంది.
అగ్నిష్టోమాదిభిర్యజ్ఞైరిష్టవానాప్తదక్షిణైః। అగ్నిహోత్రేణ సంస్కారం కేన త్వం న తు లప్స్యసే
అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలు చేసి, పెద్దగా దానం చేసినవాడివి. ఇప్పుడు నీకు అగ్నిలో అంత్యక్రియలు ఎవరు చేస్తారు?
ప్రవ్రజ్యాముపపన్నానాం త్రయాణామేకమాగతమ్। పరిప్రేక్ష్యతి కౌసల్యా లక్ష్మణం శోకలాలసా
వనవాసానికి వెళ్లిన ముగ్గురిలో ఒక్క లక్ష్మణుడే తిరిగి వస్తాడని, దుఃఖంతో తల్లడిల్లే కౌసల్యా చూస్తుంది.
స తస్యాః పరిపృచ్ఛన్త్యా వధం మిత్రబలస్య తే। తవ చాఖ్యాస్యతే నూనం నిశాయాం రాక్షసైర్వధమ్
ఆమె నీ మిత్రుల సైన్యం నాశనం గురించి అడిగితే, రాత్రిపూట రాక్షసులు నిన్ను చంపిన సంగతి అతడు చెప్పడమూ ఖచ్చితం.
సా త్వాం సుప్తం హతం జ్ఞాత్వా మాం చ రక్షోగృహం గతామ్। హృదయేనావదీర్ణేన న భవిష్యతి రాఘవ
నువ్వు నిద్రలో ఉండగా చనిపోయావని, నన్ను రాక్షసుల ఇంటికి తీసుకెళ్లారని తెలుసుకున్న కౌసల్యా, గుండె బరువుతో బ్రతకలేరు రాఘవ.
మమ హేతోరనార్యాయా అనఘః పార్థివాత్మజః। రామః సాగరముత్తీర్య వీర్యవాన్ గోష్పదే హతః
నా వల్లే, నేను అనర్హురాలినందువల్ల, దోషరహితుడైన రాజ కుమారుడు రాముడు, తన శక్తితో సముద్రాన్ని దాటి వచ్చి, చివరికి గోమూత్రంలో పడిపోవడంలా చనిపోయాడు.
అహం దాశరథేనోఢా మోహాత్ స్వకులపాంసనీ। ఆర్యపుత్రస్య రామస్య భార్యా మృత్యురజాయత
దశరథుని కుమారుడిని మోహంతో పెళ్లి చేసుకున్న నేను, నా కుటుంబానికి అపఖ్యాతి తెచ్చాను. ఆర్యపుత్రుడైన రాముని భార్యగా, అతని మరణానికి కారణమయ్యాను.
నూనమన్యాం మయా జాతిం వారితం దానముత్తమమ్। యాహమద్యైవ శోచామి భార్యా సర్వాతిథేరిహ
నిజంగా, గత జన్మలో నేను ఏదైనా గొప్ప దానాన్ని, మంచి కార్యాన్ని అడ్డుకున్నట్టుంది. అందుకే, ఈ రోజు అన్ని అతిథుల్లో శ్రేష్ఠుడైన భర్తకు భార్యగా ఉండి, దుఃఖిస్తున్నాను.
సాధు ఘాతయ మాం క్షిప్రం రామస్యోపరి రావణ। సమానయ పతిం పత్న్యా కురు కల్యాణముత్తమమ్
రావణా! త్వరగా నన్ను రాముని శరీరంపై చంపు. భర్తను భార్యతో కలిపి, నాకు శ్రేష్ఠమైన మోక్షాన్ని కలిగించు.
ఇతీవ దుఃఖసంతప్తా విలలాపాయతేక్షణా। భర్తుః శిరో ధనుశ్చైవ దదర్శ జనకాత్మజా
ఇలా దుఃఖంతో తడిసి, విస్తారమైన కళ్లతో జనకుని కుమార్తె విలపిస్తూ, తన భర్త తలని, విల్లుని చూసింది.
ఏవం లాలప్యమానాయాం సీతాయాం తత్ర రాక్షసః। అభిచక్రామ భర్తారమనీకస్థః కృతాఞ్జలిః
సీత ఇలా ఏడుస్తుండగా, అక్కడ ఉన్న రాక్షసుడు, చేతులు జోడించి ఆమె భర్త దగ్గరకు వచ్చాడు.
విజయస్వార్యపుత్రేతి సోఽభివాద్య ప్రసాద్య చ। న్యవేదయదనుప్రాప్తం ప్రహస్తం వాహినీపతిమ్
ఆయనకు నమస్కరించి, 'విజయం సాధించు ఆర్యపుత్రా' అని చెప్పి, సేనాధిపతి ప్రహస్తుడు వచ్చాడని తెలియజేశాడు.
అమాత్యైః సహితః సర్వైః ప్రహస్తస్త్వాముపస్థితః। తేన దర్శనకామేన అహం ప్రస్థాపితః ప్రభో
ప్రహస్తుడు అందరు మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చాడు ప్రభూ. ఆయన నిన్ను చూడాలని కోరుకుని, నన్ను పంపించాడు.
నూనమస్తి మహారాజ రాజభావాత్ క్షమాన్విత। కించిదాత్యయికం కార్యం తేషాం త్వం దర్శనం కురు
మహారాజా! ఖచ్చితంగా ఏదైనా అత్యవసరమైన పని ఉంది. రాజులకు తగిన విధంగా, నీవు వారికి దర్శనం ఇవ్వాలి.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా దశగ్రీవో రాక్షసప్రతివేదితమ్। అశోకవనికాం త్యక్త్వా మన్త్రిణాం దర్శనం యయౌ
ఈ మాటలు రాక్షసుని నోట వినగానే, పది తలలున్న రావణుడు అశోకవనాన్ని వదిలి, మంత్రులను చూడటానికి వెళ్లాడు.
స తు సర్వం సమర్థ్యైవ మన్త్రిభిః కృత్యమాత్మనః। సభాం ప్రవిశ్య విదధే విదిత్వా రామవిక్రమమ్
తన మంత్రులతో కలిసి, రాముని శక్తిని తెలుసుకొని, కావలసిన పనులన్నీ ఆలోచించి, సభలోకి ప్రవేశించి ఏర్పాట్లు చేశాడు.
అన్తర్ధానం తు తచ్ఛీర్షం తచ్చ కార్ముకముత్తమమ్। జగామ రావణస్యైవ నిర్యాణసమనన్తరమ్
రావణుడు అక్కడి నుండి వెళ్లిన వెంటనే, ఆ తల, ఆ అద్భుతమైన విల్లు కనబడకుండా పోయాయి.
రాక్షసేన్ద్రస్తు తైః సార్ధం మన్త్రిభిర్భీమవిక్రమైః। సమర్థయామాస తదా రామకార్యవినిశ్చయమ్
రాక్షసుల అధిపతి రావణుడు, భయంకరమైన శక్తిగల మంత్రులతో కలిసి, రాముని గురించి ఏం చేయాలో ఆలోచించాడు.
అవిదూరస్థితాన్ సర్వాన్ బలాధ్యక్షాన్ హితైషిణః। అబ్రవీత్ కాలసదృశం రావణో రాక్షసాధిపః
అప్పుడే దగ్గర ఉన్న సైన్యాధిపతులు, తన మిత్రులు అయిన వారందరినీ రాక్షసాధిపతి రావణుడు, మరణం లాంటి కఠినమైన మాటలతో ఉద్దేశించి పలికాడు.
శీఘ్రం భేరీనినాదేన స్ఫుటం కోణాహతేన మే। సమానయధ్వం సైన్యాని వక్తవ్యం చ న కారణమ్
వేగంగా, మెల్లగా కాకుండా, బలంగా మృదంగాన్ని కొట్టి, సైన్యాన్ని సమీకరించండి. కారణం చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు.
తతస్తథేతి ప్రతిగృహ్య తద్వచ- స్తదైవ దూతాః సహసా మహద్ బలమ్। సమానయంశ్చైవ సమాగతం చ న్యవేదయన్ భర్తరి యుద్ధకాఙ్క్షిణి
అవును అని ఆజ్ఞను స్వీకరించి, దూతలు వెంటనే గొప్ప సైన్యాన్ని కూడగట్టారు. యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న తమ అధిపతికి, చేరినవారు, ఇంకా వస్తున్నవారు అన్నీ నివేదించారు.
thumb|త్రయస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే త్రయస్త్రింశః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ముప్పత్తి మూడవ సర్గను వినండి.
సీతాం తు మోహితాం దృష్ట్వా సరమా నామ రాక్షసీ। ఆససాదాథ వైదేహీం ప్రియాం ప్రణయినీ సఖీమ్
సీతను మాయలో పడిపోయినదిగా చూసి, సరమా అనే రాక్షసీ, ప్రియమైన సఖిగా, ప్రేమతో వైదేహిని దగ్గరికి వచ్చింది.
మోహితాం రాక్షసేన్ద్రేణ సీతాం పరమదుఃఖితామ్। ఆశ్వాసయామాస తదా సరమా మృదుభాషిణీ
రాక్షసేంద్రుడి చేత మోసపోయి, తీవ్రంగా బాధపడుతున్న సీతను, మృదువుగా మాట్లాడే సరమా ఆ సమయంలో ఓదార్చింది.