సా ముహూర్తాత్ సమాశ్వస్య పరిలభ్యాథ చేతనామ్। తచ్ఛిరః సముపాస్థాయ విలలాపాయతేక్షణా
కొంతసేపటి తర్వాత, జ్ఞానం తిరిగి పొందిన ఆమె, ఆ తల దగ్గరికి వెళ్లి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ విలపించింది.
హా హతాస్మి మహాబాహో వీరవ్రతమనువ్రత। ఇమాం తే పశ్చిమావస్థాం గతాస్మి విధవా కృతా
అయ్యో! మహాబాహువా, వీరత్వంలో నిలిచినవాడా, నేను నశించిపోయాను. నీ చివరి స్థితిని చూచి, నేను విధవగా మిగిలిపోయాను.
ప్రథమం మరణం నార్యా భర్తుర్వైగుణ్యముచ్యతే। సువృత్తః సాధువృత్తాయాః సంవృత్తస్త్వం మమాగ్రతః
భర్తకు అపకీర్తి కలిగితే, అది భార్యకు మొదటి మరణం అంటారు. మంచి నడవడికలవాడైన నువ్వు, మంచి నడవడిక కలిగిన నన్ను ముందే విడిచిపెట్టావు.
మహద్ దుఃఖం ప్రపన్నాయా మగ్నాయాః శోకసాగరే। యో హి మాముద్యతస్త్రాతుం సోఽపి త్వం వినిపాతితః
బాధల సముద్రంలో మునిగిపోయిన నాకు, ఈ గొప్ప దుఃఖం వచ్చింది. నన్ను కాపాడదామని వచ్చిన నువ్వు కూడా ఇప్పుడు కూలిపోయావు.
సా శ్వశ్రూర్మమ కౌసల్యా త్వయా పుత్రేణ రాఘవ। వత్సేనేవ యథా ధేనుర్వివత్సా వత్సలా కృతా
నా అత్త అయిన కౌసల్య, తన కుమారుడైన రాఘవునివల్ల, ముద్దుగా చూసే దూడను కోల్పోయిన ఆవు లాగా అయింది.
ఉద్దిష్టం దీర్ఘమాయుస్తే దైవజ్ఞైరపి రాఘవ। అనృతం వచనం తేషామల్పాయురసి రాఘవ
దైవజ్ఞులు నీకు దీర్ఘాయువు ఉంటుందని చెప్పారు రాఘవా, కానీ వారి మాటలు అబద్ధంగా మారాయి. నీ ఆయువు చిన్నదిగా ముగిసింది.
అథవా నశ్యతి ప్రజ్ఞా ప్రాజ్ఞస్యాపి సతస్తవ। పచత్యేనం తథా కాలో భూతానాం ప్రభవో హ్యయమ్
లేకపోతే, తెలివైనవాడికీ తెలివి పోతుంది. ఎందుకంటే, సమయం అన్నది అన్ని జీవులకు మూలం, అది అందరినీ ఇలా మింగేస్తుంది.
అదృష్టం మృత్యుమాపన్నః కస్మాత్ త్వం నయశాస్త్రవిత్। వ్యసనానాముపాయజ్ఞః కుశలో హ్యసి వర్జనే
నీవు రాజనీతి తెలిసినవాడివి, కష్టాలను దూరం చేయడంలో నిపుణుడివి. అలాంటిది, కనిపించని మరణంలో ఎలా చిక్కుకున్నావు?
తథా త్వం సమ్పరిష్వజ్య రౌద్రయాతినృశంసయా। కాలరాత్ర్యా మమాచ్ఛిద్య హృతః కమలలోచన
నన్ను ఆలింగనం చేసిన తర్వాత, క్రూరమైన, దయలేని మరణరాత్రి నిన్ను పటించుకొని తీసుకెళ్లింది, కమలలోచనుడా.
ఇహ శేషే మహాబాహో మాం విహాయ తపస్వినీమ్। ప్రియామివ యథా నారీం పృథివీం పురుషర్షభ
ఇక్కడే పడుకుని, తపస్సు చేసే నన్ను వదిలిపెట్టి, ప్రియమైన భార్యను వదిలినవాడిలా, భూమిని విడిచిపోతున్నావు మహాబాహువా.
అర్చితం సతతం యత్నాద్ గన్ధమాల్యైర్మయా తవ। ఇదం తే మత్ప్రియం వీర ధనుః కాఞ్చనభూషితమ్
నేను శ్రద్ధగా సువాసనలు, పూలమాలలు సమర్పించి, ఎప్పుడూ పూజించిన ఈ బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న విల్లు నీకిష్టమైనది, వీరా, అది నీకోసం ఇక్కడ ఉంది.
పిత్రా దశరథేన త్వం శ్వశురేణ మమానఘ। సర్వైశ్చ పితృభిః సార్ధం నూనం స్వర్గే సమాగతః
నిర్దోషుడవైన నీవు, నా మామ అయిన దశరథుడితో పాటు, అందరు పితృదేవతలతో కలసి స్వర్గంలో చేరిపోయావు.
దివి నక్షత్రభూతం చ మహత్కర్మకృతం తథా। పుణ్యం రాజర్షివంశం త్వమాత్మనః సముపేక్షసే
ఆకాశంలో నక్షత్రాల్లా ప్రకాశించే, గొప్ప కార్యాలు చేసిన నీ పుణ్య రాజవంశాన్ని, నీవు పట్టించుకోకుండా వదిలిపెట్టావు.
కిం మాం న ప్రేక్షసే రాజన్ కిం వా న ప్రతిభాషసే। బాలాం బాలేన సమ్ప్రాప్తాం భార్యాం మాం సహచారిణీమ్
రాజా! నన్ను ఎందుకు చూడటం లేదు? లేదా మాట్లాడటం లేదు? నీ చిన్న వయసులో నీకు తోడుగా వచ్చిన నీ భార్యను.
సంశ్రుతం గృహ్ణతా పాణిం చరిష్యామీతి యత్ త్వయా। స్మర తన్నామ కాకుత్స్థ నయ మామపి దుఃఖితామ్
పెళ్లి సమయంలో, నా చేయి పట్టుకుని, 'నీతో జీవిస్తాను' అని నీవు ఇచ్చిన ప్రమాణాన్ని గుర్తు పెట్టుకో రాఘవా. బాధతో ఉన్న నన్ను కూడా తీసుకెళ్లు.
కస్మాన్మామపహాయ త్వం గతో గతిమతాం వర। అస్మాల్లోకాదముం లోకం త్యక్త్వా మామపి దుఃఖితామ్
శక్తివంతులందరిలో నీవే శ్రేష్ఠుడు. ఈ లోకాన్ని వదిలి, పరలోకానికి వెళ్లిపోయి, బాధలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు ఒంటరిగా వదిలిపెట్టావు?
కల్యాణై రుచిరం గాత్రం పరిష్వక్తం మయైవ తు। క్రవ్యాదైస్తచ్ఛరీరం తే నూనం విపరికృష్యతే
నీ అందమైన శరీరాన్ని ప్రేమతో నేను మాత్రమే ఆలింగనం చేసుకున్నాను. ఇప్పుడు అది మృగాలు చీల్చి తినేస్తున్నాయేమో అనిపిస్తుంది.
అగ్నిష్టోమాదిభిర్యజ్ఞైరిష్టవానాప్తదక్షిణైః। అగ్నిహోత్రేణ సంస్కారం కేన త్వం న తు లప్స్యసే
అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలు చేసి, పెద్దగా దానం చేసినవాడివి. ఇప్పుడు నీకు అగ్నిలో అంత్యక్రియలు ఎవరు చేస్తారు?
ప్రవ్రజ్యాముపపన్నానాం త్రయాణామేకమాగతమ్। పరిప్రేక్ష్యతి కౌసల్యా లక్ష్మణం శోకలాలసా
వనవాసానికి వెళ్లిన ముగ్గురిలో ఒక్క లక్ష్మణుడే తిరిగి వస్తాడని, దుఃఖంతో తల్లడిల్లే కౌసల్యా చూస్తుంది.
స తస్యాః పరిపృచ్ఛన్త్యా వధం మిత్రబలస్య తే। తవ చాఖ్యాస్యతే నూనం నిశాయాం రాక్షసైర్వధమ్
ఆమె నీ మిత్రుల సైన్యం నాశనం గురించి అడిగితే, రాత్రిపూట రాక్షసులు నిన్ను చంపిన సంగతి అతడు చెప్పడమూ ఖచ్చితం.
సా త్వాం సుప్తం హతం జ్ఞాత్వా మాం చ రక్షోగృహం గతామ్। హృదయేనావదీర్ణేన న భవిష్యతి రాఘవ
నువ్వు నిద్రలో ఉండగా చనిపోయావని, నన్ను రాక్షసుల ఇంటికి తీసుకెళ్లారని తెలుసుకున్న కౌసల్యా, గుండె బరువుతో బ్రతకలేరు రాఘవ.
మమ హేతోరనార్యాయా అనఘః పార్థివాత్మజః। రామః సాగరముత్తీర్య వీర్యవాన్ గోష్పదే హతః
నా వల్లే, నేను అనర్హురాలినందువల్ల, దోషరహితుడైన రాజ కుమారుడు రాముడు, తన శక్తితో సముద్రాన్ని దాటి వచ్చి, చివరికి గోమూత్రంలో పడిపోవడంలా చనిపోయాడు.
అహం దాశరథేనోఢా మోహాత్ స్వకులపాంసనీ। ఆర్యపుత్రస్య రామస్య భార్యా మృత్యురజాయత
దశరథుని కుమారుడిని మోహంతో పెళ్లి చేసుకున్న నేను, నా కుటుంబానికి అపఖ్యాతి తెచ్చాను. ఆర్యపుత్రుడైన రాముని భార్యగా, అతని మరణానికి కారణమయ్యాను.
నూనమన్యాం మయా జాతిం వారితం దానముత్తమమ్। యాహమద్యైవ శోచామి భార్యా సర్వాతిథేరిహ
నిజంగా, గత జన్మలో నేను ఏదైనా గొప్ప దానాన్ని, మంచి కార్యాన్ని అడ్డుకున్నట్టుంది. అందుకే, ఈ రోజు అన్ని అతిథుల్లో శ్రేష్ఠుడైన భర్తకు భార్యగా ఉండి, దుఃఖిస్తున్నాను.
సాధు ఘాతయ మాం క్షిప్రం రామస్యోపరి రావణ। సమానయ పతిం పత్న్యా కురు కల్యాణముత్తమమ్
రావణా! త్వరగా నన్ను రాముని శరీరంపై చంపు. భర్తను భార్యతో కలిపి, నాకు శ్రేష్ఠమైన మోక్షాన్ని కలిగించు.
ఇతీవ దుఃఖసంతప్తా విలలాపాయతేక్షణా। భర్తుః శిరో ధనుశ్చైవ దదర్శ జనకాత్మజా
ఇలా దుఃఖంతో తడిసి, విస్తారమైన కళ్లతో జనకుని కుమార్తె విలపిస్తూ, తన భర్త తలని, విల్లుని చూసింది.
ఏవం లాలప్యమానాయాం సీతాయాం తత్ర రాక్షసః। అభిచక్రామ భర్తారమనీకస్థః కృతాఞ్జలిః
సీత ఇలా ఏడుస్తుండగా, అక్కడ ఉన్న రాక్షసుడు, చేతులు జోడించి ఆమె భర్త దగ్గరకు వచ్చాడు.
విజయస్వార్యపుత్రేతి సోఽభివాద్య ప్రసాద్య చ। న్యవేదయదనుప్రాప్తం ప్రహస్తం వాహినీపతిమ్
ఆయనకు నమస్కరించి, 'విజయం సాధించు ఆర్యపుత్రా' అని చెప్పి, సేనాధిపతి ప్రహస్తుడు వచ్చాడని తెలియజేశాడు.
అమాత్యైః సహితః సర్వైః ప్రహస్తస్త్వాముపస్థితః। తేన దర్శనకామేన అహం ప్రస్థాపితః ప్రభో
ప్రహస్తుడు అందరు మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చాడు ప్రభూ. ఆయన నిన్ను చూడాలని కోరుకుని, నన్ను పంపించాడు.
నూనమస్తి మహారాజ రాజభావాత్ క్షమాన్విత। కించిదాత్యయికం కార్యం తేషాం త్వం దర్శనం కురు
మహారాజా! ఖచ్చితంగా ఏదైనా అత్యవసరమైన పని ఉంది. రాజులకు తగిన విధంగా, నీవు వారికి దర్శనం ఇవ్వాలి.