రావణశ్చాపి చిక్షేప భాస్వరం కార్ముకం మహత్। త్రిషు లోకేషు విఖ్యాతం రామస్యైతదితి బ్రువన్
రావణుడు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన ఆ గొప్ప మెరిసే విల్లును పడేసి, 'ఇది రామునిదే' అని చెప్పాడు.
ఇదం తత్ తవ రామస్య కార్ముకం జ్యాసమావృతమ్। ఇహ ప్రహస్తేనానీతం తం హత్వా నిశి మానుషమ్
ఇదే రాముని విల్లు, జ్యా కట్టబడి ఉంది. ప్రహస్తుడు ఆ మనిషిని రాత్రి చంపి, ఈ విల్లు ఇక్కడికి తీసుకొచ్చాడు.
స విద్యుజ్జిహ్వేన సహైవ తచ్ఛిరో ధనుశ్చ భూమౌ వినికీర్యమాణః। విదేహరాజస్య సుతాం యశస్వినీం తతోఽబ్రవీత్ తాం భవ మే వశానుగా
విద్యుజ్జిహ్వ ఆ తల, విల్లును నేలపై పడేశాడు. ఆ తరువాత, యశస్విని విదేహరాజు కుమార్తె సీతను చూసి, 'ఇప్పటి నుండి నాకే లోబడిపో' అని అన్నాడు.
thumb|ద్వాత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్వాత్రింశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ముప్పత్తిరెండవ సర్గను వినండి.
సా సీతా తచ్ఛిరో దృష్ట్వా తచ్చ కార్ముకముత్తమమ్। సుగ్రీవప్రతిసంసర్గమాఖ్యాతం చ హనూమతా
ఆ సీతా ఆ తల, అద్భుతమైన విల్లు చూసి, హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవుని స్నేహ సందేశాన్ని గుర్తు చేసుకుంది.
నయనే ముఖవర్ణం చ భర్తుస్తత్సదృశం ముఖమ్। కేశాన్ కేశాన్తదేశం చ తం చ చూడామణిం శుభమ్
ఆమె భర్త ముఖాన్ని, ముఖవర్ణాన్ని, జుట్టును, జుట్టు అంచును, ఆ మణిని అన్నీ తన భర్తతో పోల్చి చూసింది.
ఏతైః సర్వైరభిజ్ఞానైరభిజ్ఞాయ సుదుఃఖితా। విజగర్హేఽత్ర కైకేయీం క్రోశన్తీ కురరీ యథా
ఈ అన్ని లక్షణాలతో గుర్తించి, ఎంతో దుఃఖంతో, కురరి పక్షిలా అరుస్తూ, అక్కడ కైకేయిని దూషించింది.
సకామా భవ కైకేయి హతోఽయం కులనన్దనః। కులముత్సాదితం సర్వం త్వయా కలహశీలయా
కైకేయి! నీవు సంతోషించు. ఈ వంశానందుడు చనిపోయాడు. నీవు కలహప్రియురాలిగా ఉండి, మొత్తం వంశాన్ని నాశనం చేసావు.
ఆర్యేణ కిం ను కైకేయ్యాః కృతం రామేణ విప్రియమ్। యన్మయా చీరవసనం దత్త్వా ప్రవ్రాజితో వనమ్
ఆర్యుడైన రాముడు కైకేయికి ఏ తప్పు చేశాడు? నేను కీచక వస్త్రాలు ఇచ్చి, ఆయనను అడవికి పంపించాను.
ఏవముక్త్వా తు వైదేహీ వేపమానా తపస్వినీ। జగామ జగతీం బాలా ఛిన్నా తు కదలీ యథా
ఇలా చెప్పి, వేదనతో వణికిపోతూ ఉన్న వైదేహి నేలపై పడిపోయింది, కోసిన అరటి చెట్టు లాగా.
సా ముహూర్తాత్ సమాశ్వస్య పరిలభ్యాథ చేతనామ్। తచ్ఛిరః సముపాస్థాయ విలలాపాయతేక్షణా
కొంతసేపటి తర్వాత, జ్ఞానం తిరిగి పొందిన ఆమె, ఆ తల దగ్గరికి వెళ్లి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ విలపించింది.
హా హతాస్మి మహాబాహో వీరవ్రతమనువ్రత। ఇమాం తే పశ్చిమావస్థాం గతాస్మి విధవా కృతా
అయ్యో! మహాబాహువా, వీరత్వంలో నిలిచినవాడా, నేను నశించిపోయాను. నీ చివరి స్థితిని చూచి, నేను విధవగా మిగిలిపోయాను.
ప్రథమం మరణం నార్యా భర్తుర్వైగుణ్యముచ్యతే। సువృత్తః సాధువృత్తాయాః సంవృత్తస్త్వం మమాగ్రతః
భర్తకు అపకీర్తి కలిగితే, అది భార్యకు మొదటి మరణం అంటారు. మంచి నడవడికలవాడైన నువ్వు, మంచి నడవడిక కలిగిన నన్ను ముందే విడిచిపెట్టావు.
మహద్ దుఃఖం ప్రపన్నాయా మగ్నాయాః శోకసాగరే। యో హి మాముద్యతస్త్రాతుం సోఽపి త్వం వినిపాతితః
బాధల సముద్రంలో మునిగిపోయిన నాకు, ఈ గొప్ప దుఃఖం వచ్చింది. నన్ను కాపాడదామని వచ్చిన నువ్వు కూడా ఇప్పుడు కూలిపోయావు.
సా శ్వశ్రూర్మమ కౌసల్యా త్వయా పుత్రేణ రాఘవ। వత్సేనేవ యథా ధేనుర్వివత్సా వత్సలా కృతా
నా అత్త అయిన కౌసల్య, తన కుమారుడైన రాఘవునివల్ల, ముద్దుగా చూసే దూడను కోల్పోయిన ఆవు లాగా అయింది.
ఉద్దిష్టం దీర్ఘమాయుస్తే దైవజ్ఞైరపి రాఘవ। అనృతం వచనం తేషామల్పాయురసి రాఘవ
దైవజ్ఞులు నీకు దీర్ఘాయువు ఉంటుందని చెప్పారు రాఘవా, కానీ వారి మాటలు అబద్ధంగా మారాయి. నీ ఆయువు చిన్నదిగా ముగిసింది.
అథవా నశ్యతి ప్రజ్ఞా ప్రాజ్ఞస్యాపి సతస్తవ। పచత్యేనం తథా కాలో భూతానాం ప్రభవో హ్యయమ్
లేకపోతే, తెలివైనవాడికీ తెలివి పోతుంది. ఎందుకంటే, సమయం అన్నది అన్ని జీవులకు మూలం, అది అందరినీ ఇలా మింగేస్తుంది.
అదృష్టం మృత్యుమాపన్నః కస్మాత్ త్వం నయశాస్త్రవిత్। వ్యసనానాముపాయజ్ఞః కుశలో హ్యసి వర్జనే
నీవు రాజనీతి తెలిసినవాడివి, కష్టాలను దూరం చేయడంలో నిపుణుడివి. అలాంటిది, కనిపించని మరణంలో ఎలా చిక్కుకున్నావు?
తథా త్వం సమ్పరిష్వజ్య రౌద్రయాతినృశంసయా। కాలరాత్ర్యా మమాచ్ఛిద్య హృతః కమలలోచన
నన్ను ఆలింగనం చేసిన తర్వాత, క్రూరమైన, దయలేని మరణరాత్రి నిన్ను పటించుకొని తీసుకెళ్లింది, కమలలోచనుడా.
ఇహ శేషే మహాబాహో మాం విహాయ తపస్వినీమ్। ప్రియామివ యథా నారీం పృథివీం పురుషర్షభ
ఇక్కడే పడుకుని, తపస్సు చేసే నన్ను వదిలిపెట్టి, ప్రియమైన భార్యను వదిలినవాడిలా, భూమిని విడిచిపోతున్నావు మహాబాహువా.
అర్చితం సతతం యత్నాద్ గన్ధమాల్యైర్మయా తవ। ఇదం తే మత్ప్రియం వీర ధనుః కాఞ్చనభూషితమ్
నేను శ్రద్ధగా సువాసనలు, పూలమాలలు సమర్పించి, ఎప్పుడూ పూజించిన ఈ బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న విల్లు నీకిష్టమైనది, వీరా, అది నీకోసం ఇక్కడ ఉంది.
పిత్రా దశరథేన త్వం శ్వశురేణ మమానఘ। సర్వైశ్చ పితృభిః సార్ధం నూనం స్వర్గే సమాగతః
నిర్దోషుడవైన నీవు, నా మామ అయిన దశరథుడితో పాటు, అందరు పితృదేవతలతో కలసి స్వర్గంలో చేరిపోయావు.
దివి నక్షత్రభూతం చ మహత్కర్మకృతం తథా। పుణ్యం రాజర్షివంశం త్వమాత్మనః సముపేక్షసే
ఆకాశంలో నక్షత్రాల్లా ప్రకాశించే, గొప్ప కార్యాలు చేసిన నీ పుణ్య రాజవంశాన్ని, నీవు పట్టించుకోకుండా వదిలిపెట్టావు.
కిం మాం న ప్రేక్షసే రాజన్ కిం వా న ప్రతిభాషసే। బాలాం బాలేన సమ్ప్రాప్తాం భార్యాం మాం సహచారిణీమ్
రాజా! నన్ను ఎందుకు చూడటం లేదు? లేదా మాట్లాడటం లేదు? నీ చిన్న వయసులో నీకు తోడుగా వచ్చిన నీ భార్యను.
సంశ్రుతం గృహ్ణతా పాణిం చరిష్యామీతి యత్ త్వయా। స్మర తన్నామ కాకుత్స్థ నయ మామపి దుఃఖితామ్
పెళ్లి సమయంలో, నా చేయి పట్టుకుని, 'నీతో జీవిస్తాను' అని నీవు ఇచ్చిన ప్రమాణాన్ని గుర్తు పెట్టుకో రాఘవా. బాధతో ఉన్న నన్ను కూడా తీసుకెళ్లు.
కస్మాన్మామపహాయ త్వం గతో గతిమతాం వర। అస్మాల్లోకాదముం లోకం త్యక్త్వా మామపి దుఃఖితామ్
శక్తివంతులందరిలో నీవే శ్రేష్ఠుడు. ఈ లోకాన్ని వదిలి, పరలోకానికి వెళ్లిపోయి, బాధలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు ఒంటరిగా వదిలిపెట్టావు?
కల్యాణై రుచిరం గాత్రం పరిష్వక్తం మయైవ తు। క్రవ్యాదైస్తచ్ఛరీరం తే నూనం విపరికృష్యతే
నీ అందమైన శరీరాన్ని ప్రేమతో నేను మాత్రమే ఆలింగనం చేసుకున్నాను. ఇప్పుడు అది మృగాలు చీల్చి తినేస్తున్నాయేమో అనిపిస్తుంది.
అగ్నిష్టోమాదిభిర్యజ్ఞైరిష్టవానాప్తదక్షిణైః। అగ్నిహోత్రేణ సంస్కారం కేన త్వం న తు లప్స్యసే
అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలు చేసి, పెద్దగా దానం చేసినవాడివి. ఇప్పుడు నీకు అగ్నిలో అంత్యక్రియలు ఎవరు చేస్తారు?
ప్రవ్రజ్యాముపపన్నానాం త్రయాణామేకమాగతమ్। పరిప్రేక్ష్యతి కౌసల్యా లక్ష్మణం శోకలాలసా
వనవాసానికి వెళ్లిన ముగ్గురిలో ఒక్క లక్ష్మణుడే తిరిగి వస్తాడని, దుఃఖంతో తల్లడిల్లే కౌసల్యా చూస్తుంది.
స తస్యాః పరిపృచ్ఛన్త్యా వధం మిత్రబలస్య తే। తవ చాఖ్యాస్యతే నూనం నిశాయాం రాక్షసైర్వధమ్
ఆమె నీ మిత్రుల సైన్యం నాశనం గురించి అడిగితే, రాత్రిపూట రాక్షసులు నిన్ను చంపిన సంగతి అతడు చెప్పడమూ ఖచ్చితం.