పట్టిశాన్ పరిఘాంశ్చక్రానృష్టీన్ దణ్డాన్ మహాయుధాన్। బాణజాలాని శూలాని భాస్వరాన్ కూటముద్గరాన్
కత్తులు, ఇనుప గదలు, చక్రాలు, భల్లాలు, దండాలు, శక్తివంతమైన ఆయుధాలు, బాణాల వర్షం, మెరిసే శూలాలు, కంచె గదలు ఇవన్నీ
యష్టీశ్చ తోమరాన్ ప్రాసాంశ్చక్రాణి ముసలాని చ। ఉద్యమ్యోద్యమ్య రక్షోభిర్వానరేషు నిపాతితాః
యష్టులు, తోమరాలు, శూలాలు, చక్రాలు, ముసలులు—వీటిని రాక్షసులు పైకి ఎత్తి ఎత్తి వానరులపై విసిరారు.
అథ సుప్తస్య రామస్య ప్రహస్తేన ప్రమాథినా। అసక్తం కృతహస్తేన శిరశ్ఛిన్నం మహాసినా
ఆ సమయంలో రాముడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, సంహారకుడైన ప్రహస్తుడు, స్థిరమైన చేతితో గొప్ప ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, అతని తలను నిరోధించలేని విధంగా నరికి వేసాడు.
విభీషణః సముత్పత్య నిగృహీతో యదృచ్ఛయా। దిశః ప్రవ్రాజితః సైన్యైర్లక్ష్మణః ప్లవగైః సహ
విభీషణుడు ఒక్కసారిగా పైకి దూకగా, అతన్ని యాదృచ్ఛికంగా పట్టుకుని, సైన్యాలు లక్ష్మణుడు, వానరులతో కలిసి అన్ని దిశలకు తరిమికొట్టాయి.
సుగ్రీవో గ్రీవయా సీతే భగ్నయా ప్లవగాధిపః। నిరస్తహనుకః సీతే హనూమాన్ రాక్షసైర్హతః
సీతా! వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు మెడ విరిగిపోయి పడిపోయాడు. హనుమంతుడు నోరు పగిలి, రాక్షసులు చంపేశారు, సీతా!
జామ్బవానథ జానుభ్యాముత్పతన్ నిహతో యుధి। పట్టిశైర్బహుభిశ్ఛిన్నో నికృత్తః పాదపో యథా
ఆపై జాంబవంతుడు మోకాల మీద నుంచి లేచి యుద్ధంలో పైకి దూకగా, అనేక కత్తులతో నరికి, చెట్టు కూలినట్లుగా పడిపోయాడు.
మైన్దశ్చ ద్వివిదశ్చోభౌ తౌ వానరవరర్షభౌ। నిఃశ్వసన్తౌ రుదన్తౌ చ రుధిరేణ పరిప్లుతౌ
మైందుడు, ద్వివిదుడు—ఈ ఇద్దరు వానరులలో శ్రేష్ఠులు—గాయాలతో రక్తంలో మునిగి, ఊపిరి పీలుస్తూ, ఏడుస్తూ పడుకున్నారు.
అసినా వ్యాయతౌ ఛిన్నౌ మధ్యే హ్యరినిషూదనౌ। అనుశ్వసితి మేదిన్యాం పనసః పనసో యథా
ఆ ఇద్దరు శత్రు సంహారకులు, మధ్యలో కత్తులతో నరికి, అలసిపోయి, భూమిపై పడి, పనస చెట్లు చీలినట్టు ఊపిరి పీలుస్తున్నారు.
నారాచైర్బహుభిశ్ఛిన్నః శేతే దర్యాం దరీముఖః। కుముదస్తు మహాతేజా నిష్కూజన్ సాయకైర్హతః
దరీముఖుడు అనేక ఇనుప బాణాలతో నరికి, ఓ గోతిలో పడుకున్నాడు. మహాతేజస్సు కలిగిన కుముదుడు బాణాల వర్షంతో నిశ్శబ్దంగా చనిపోయాడు.
హరయో మథితా నాగై రథజాలైస్తథాపరే। శయానా మృదితాస్తత్ర వాయువేగైరివామ్బుదాః
వానరులు ఏనుగులతో నలిపివేయబడ్డారు, మరికొందరు రథాలతో తొక్కబడ్డారు. వారు అక్కడే పడుకుని, గాలివేగంతో మేఘాలు చిందరవందరవయ్యినట్టు నాశమయ్యారు.
ప్రసృతాశ్చ పరే త్రస్తా హన్యమానా జఘన్యతః। అనుద్రుతాస్తు రక్షోభిః సింహైరివ మహాద్విపాః
కొంత మంది భయంతో పారిపోతూ వెనుక నుంచి రాక్షసులు వారిని పట్టుకుని చంపారు. అది సింహాలు పెద్ద ఏనుగులను వెంటాడి పడగొట్టినట్లుగా జరిగింది.
సాగరే పతితాః కేచిత్ కేచిద్ గగనమాశ్రితాః। ఋక్షా వృక్షానుపారూఢా వానరీం వృత్తిమాశ్రితాః
కొంత మంది సముద్రంలో పడిపోయారు, మరికొందరు ఆకాశంలోకి దాగిపోయారు. ఎద్దులు చెట్లపైకి ఎక్కి, వానరాలా ప్రవర్తించారు.
సాగరస్య చ తీరేషు శైలేషు చ వనేషు చ। పిఙ్గలాస్తే విరూపాక్షై రాక్షసైర్బహవో హతాః
సముద్ర తీరాల్లో, కొండల్లో, అటవీ ప్రాంతాల్లో పింగళ వానరులను వికృతమైన కళ్లున్న రాక్షసులు చాలామందిని చంపారు.
ఏవం తవ హతో భర్తా ససైన్యో మమ సేనయా। క్షతజార్ద్రం రజోధ్వస్తమిదం చాస్యాహృతం శిరః
ఇలా నీ భర్త తన సైన్యంతో కలిసి నా సేన చేతిలో చనిపోయాడు. రక్తంతో తడిసి, దుమ్ముతో కప్పబడిన ఈ తల ఇక్కడికి తీసుకొచ్చారు.
తతః పరమదుర్ధర్షో రావణో రాక్షసేశ్వరః। సీతాయాముపశృణ్వన్త్యాం రాక్షసీమిదమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో భయంకరమైన రాక్షసుల అధిపతి రావణుడు, సీతా వినిపిస్తూ ఉండగా, ఆ రాక్షసికి ఇలా చెప్పాడు.
రాక్షసం క్రూరకర్మాణం విద్యుజ్జిహ్వం సమానయ। యేన తద్రాఘవశిరః సంగ్రామాత్ స్వయమాహృతమ్
క్రూరమైన పనులు చేసే రాక్షసుడు విద్యుజ్జిహ్వను ఇక్కడికి తీసుకురా. అతడే యుద్ధంలో రాఘవుని తల తానే తీసుకొచ్చాడు.
విద్యుజ్జిహ్వస్తదా గృహ్య శిరస్తత్సశరాసనమ్। ప్రణామం శిరసా కృత్వా రావణస్యాగ్రతః స్థితః
విద్యుజ్జిహ్వ ఆ తలతో పాటు విల్లు, బాణాలను తీసుకుని, రావణుని ఎదుట తల వంచి నమస్కరించి నిలబడ్డాడు.
తమబ్రవీత్ తతో రాజా రావణో రాక్షసం స్థితమ్। విద్యుజ్జిహ్వం మహాజిహ్వం సమీపపరివర్తినమ్
అప్పుడు రాజైన రావణుడు, తన దగ్గర నిలుచున్న గొప్ప నాలుక ఉన్న రాక్షసుడు విద్యుజ్జిహ్వను ఇలా అడిగాడు.
అగ్రతః కురు సీతాయాః శీఘ్రం దాశరథేః శిరః। అవస్థాం పశ్చిమాం భర్తుః కృపణా సాధు పశ్యతు
డశరథుని కుమారుని తలను త్వరగా సీతా ముందుంచు. ఆమె దురదృష్టవతిగా తన భర్త చివరి స్థితిని చూడాలి.
ఏవముక్తం తు తద్ రక్షః శిరస్తత్ ప్రియదర్శనమ్। ఉపనిక్షిప్య సీతాయాః క్షిప్రమన్తరధీయత
అలా చెప్పగానే ఆ రాక్షసుడు ఆ అందమైన తలను త్వరగా సీతా ముందుంచి, వెంటనే కనబడకుండా పోయాడు.
రావణశ్చాపి చిక్షేప భాస్వరం కార్ముకం మహత్। త్రిషు లోకేషు విఖ్యాతం రామస్యైతదితి బ్రువన్
రావణుడు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన ఆ గొప్ప మెరిసే విల్లును పడేసి, 'ఇది రామునిదే' అని చెప్పాడు.
ఇదం తత్ తవ రామస్య కార్ముకం జ్యాసమావృతమ్। ఇహ ప్రహస్తేనానీతం తం హత్వా నిశి మానుషమ్
ఇదే రాముని విల్లు, జ్యా కట్టబడి ఉంది. ప్రహస్తుడు ఆ మనిషిని రాత్రి చంపి, ఈ విల్లు ఇక్కడికి తీసుకొచ్చాడు.
స విద్యుజ్జిహ్వేన సహైవ తచ్ఛిరో ధనుశ్చ భూమౌ వినికీర్యమాణః। విదేహరాజస్య సుతాం యశస్వినీం తతోఽబ్రవీత్ తాం భవ మే వశానుగా
విద్యుజ్జిహ్వ ఆ తల, విల్లును నేలపై పడేశాడు. ఆ తరువాత, యశస్విని విదేహరాజు కుమార్తె సీతను చూసి, 'ఇప్పటి నుండి నాకే లోబడిపో' అని అన్నాడు.
thumb|ద్వాత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్వాత్రింశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ముప్పత్తిరెండవ సర్గను వినండి.
సా సీతా తచ్ఛిరో దృష్ట్వా తచ్చ కార్ముకముత్తమమ్। సుగ్రీవప్రతిసంసర్గమాఖ్యాతం చ హనూమతా
ఆ సీతా ఆ తల, అద్భుతమైన విల్లు చూసి, హనుమంతుడు చెప్పిన సుగ్రీవుని స్నేహ సందేశాన్ని గుర్తు చేసుకుంది.
నయనే ముఖవర్ణం చ భర్తుస్తత్సదృశం ముఖమ్। కేశాన్ కేశాన్తదేశం చ తం చ చూడామణిం శుభమ్
ఆమె భర్త ముఖాన్ని, ముఖవర్ణాన్ని, జుట్టును, జుట్టు అంచును, ఆ మణిని అన్నీ తన భర్తతో పోల్చి చూసింది.
ఏతైః సర్వైరభిజ్ఞానైరభిజ్ఞాయ సుదుఃఖితా। విజగర్హేఽత్ర కైకేయీం క్రోశన్తీ కురరీ యథా
ఈ అన్ని లక్షణాలతో గుర్తించి, ఎంతో దుఃఖంతో, కురరి పక్షిలా అరుస్తూ, అక్కడ కైకేయిని దూషించింది.
సకామా భవ కైకేయి హతోఽయం కులనన్దనః। కులముత్సాదితం సర్వం త్వయా కలహశీలయా
కైకేయి! నీవు సంతోషించు. ఈ వంశానందుడు చనిపోయాడు. నీవు కలహప్రియురాలిగా ఉండి, మొత్తం వంశాన్ని నాశనం చేసావు.
ఆర్యేణ కిం ను కైకేయ్యాః కృతం రామేణ విప్రియమ్। యన్మయా చీరవసనం దత్త్వా ప్రవ్రాజితో వనమ్
ఆర్యుడైన రాముడు కైకేయికి ఏ తప్పు చేశాడు? నేను కీచక వస్త్రాలు ఇచ్చి, ఆయనను అడవికి పంపించాను.
ఏవముక్త్వా తు వైదేహీ వేపమానా తపస్వినీ। జగామ జగతీం బాలా ఛిన్నా తు కదలీ యథా
ఇలా చెప్పి, వేదనతో వణికిపోతూ ఉన్న వైదేహి నేలపై పడిపోయింది, కోసిన అరటి చెట్టు లాగా.