అగాధశ్చాప్రమేయశ్చ ద్వితీయ ఇవ సాగరః। పుత్రౌ దశరథస్యేమౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
'ఈ ఇద్దరు దశరథుని కుమారులు రాముడు, లక్ష్మణుడు అపారమైన బలంతో, రెండవ సముద్రంలా అంచనావేయలేనివారు.'
ఉత్తమౌ రూపసమ్పన్నౌ సీతాయాః పదమాగతౌ। ఏతౌ సాగరమాసాద్య సంనివిష్టౌ మహాద్యుతే
'అద్భుతమైన రూపంతో, సీతమ్మవారి కోసం వచ్చిన వీరు, సముద్రాన్ని చేరుకుని అక్కడే తమ సైన్యంతో బసచేశారు.'
బలం చాకాశమావృత్య సర్వతో దశయోజనమ్। తత్త్వభూతం మహారాజ క్షిప్రం వేదితుమర్హసి
'వారి సైన్యం ఆకాశాన్ని పది యోజనల మేర చుట్టుముట్టింది. మహారాజా, నిజమైన పరిస్థితిని త్వరగా తెలుసుకోవాలి.'
తవ దూతా మహారాజ క్షిప్రమర్హన్తి వేదితుమ్। ఉపప్రదానం సాన్త్వం వా భేదో వాత్ర ప్రయుజ్యతామ్
'మహారాజా, మీ దూతలు వెంటనే వెళ్లి, ఈ విషయమై బహుమతి ఇవ్వాలా, శాంతి ప్రయత్నించాలా, లేక చిచ్చు పెట్టాలా అని తెలుసుకోవాలి.'
శార్దూలస్య వచః శ్రుత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః। ఉవాచ సహసా వ్యగ్రః సమ్ప్రధార్యార్థమాత్మనః। శుకం సాధు తదా రక్షో వాక్యమర్థవిదాం వరమ్
శార్దూలుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఒక్కసారిగా కలవరపడి, తనకు ఏం చేయాలో ఆలోచించి, అర్థాన్ని బాగా తెలిసిన శుకుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు.
సుగ్రీవం బ్రూహి గత్వాఽఽశు రాజానం వచనాన్మమ। యథాసందేశమక్లీబం శ్లక్ష్ణయా పరయా గిరా
నీవు వెంటనే వెళ్లి, సుగ్రీవ మహారాజుతో నా తరఫున ఈ సందేశాన్ని చెప్పు. నా మాటను మృదువుగా, కానీ ధైర్యంగా చెప్పు, ఏమాత్రం బలహీనత చూపకూడదు.
త్వం వై మహారాజకులప్రసూతో మహాబలశ్చర్క్షరజఃసుతశ్చ। న కశ్చనార్థస్తవ నాస్త్యనర్థ- స్తథాపి మే భ్రాతృసమో హరీశ
నీవు గొప్ప రాజవంశంలో పుట్టినవాడివి, అపారమైన బలమున్నవాడివి, ఋక్షరాజు కుమారుడివి. నీకు ఏ లోటు లేదు, ఏ అపాయం లేదు. అయినా, వానరాధిపతి, నీవు నాకు అన్నయ్యలాంటివాడివి.
అహం యద్యహరం భార్యాం రాజపుత్రస్య ధీమతః। కిం తత్ర తవ సుగ్రీవ కిష్కిన్ధాం ప్రతి గమ్యతామ్
నేను ఆ ధీరుడైన రాజకుమారుని భార్యను తీసుకెళ్లినట్టు అయితే, అందులో నీకు ఏమి సంబంధం? సుగ్రీవా, నువ్వు కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్లిపో.
నహీయం హరిభిర్లఙ్కా ప్రాప్తుం శక్యా కథంచన। దేవైరపి సగన్ధర్వైః కిం పునర్నరవానరైః
ఈ లంకను వానరులు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చేరలేరు. దేవతలు, గంధర్వులు కూడా సాధించలేరు. మరి మానవులు, వానరులు ఎలా సాధిస్తారు?
స తదా రాక్షసేన్ద్రేణ సందిష్టో రజనీచరః। శుకో విహంగమో భూత్వా తూర్ణమాప్లుత్య చామ్బరమ్
అప్పుడు రాక్షసాధిపతి రావణుడు చెప్పినట్లు రాత్రిపూట సంచరించే శుకుడు పక్షిగా మారి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు.
స గత్వా దూరమధ్వానముపర్యుపరి సాగరమ్। సంస్థితో హ్యమ్బరే వాక్యం సుగ్రీవమిదమబ్రవీత్
అతడు సముద్రం మీదుగా చాలా దూరం ప్రయాణించి, ఆకాశంలో నిలబడి సుగ్రీవుడితో ఇలా అన్నాడు.
సర్వముక్తం యథాఽఽదిష్టం రావణేన దురాత్మనా। తత్ ప్రాపయన్తం వచనం తూర్ణమాప్లుత్య వానరాః
దుష్టుడైన రావణుడు చెప్పినట్లుగా అన్నీ చెప్పి, ఆ సందేశాన్ని అందించగానే వానరులు వెంటనే దూకి వచ్చారు.
ప్రాపద్యన్త తదా క్షిప్రం లోప్తుం హన్తుం చ ముష్టిభిః। సర్వైః ప్లవంగైః ప్రసభం నిగృహీతో నిశాచరః
అప్పుడు అందరు వానరులు వెంటనే అతనిని పట్టుకుని, ముష్టులతో కొట్టడానికి దూసుకొచ్చారు. ఆ నిశాచరుడు వారందరిచేత బలవంతంగా పట్టుబడిపోయాడు.
గగనాద్ భూతలే చాశు ప్రతిగృహ్యావతారితః। వానరైః పీడ్యమానస్తు శుకో వచనమబ్రవీత్
వానరులు అతనిని ఆకాశం నుంచి నేలపైకి త్వరగా లాగేశారు. వారి దెబ్బలకు బాధపడుతూ శుకుడు ఇలా అన్నాడు.
న దూతాన్ ఘ్నన్తి కాకుత్స్థ వార్యన్తాం సాధు వానరాః। యస్తు హిత్వా మతం భర్తుః స్వమతం సమ్ప్రధారయేత్। అనుక్తవాదీ దూతః సన్ స దూతో వధమర్హతి
ఓ కౌసల్యానందన, దూతలను చంపరు. వానరులారా, మీరు ఆపుకోండి. యెవరైనా తన యజమాని మాటను వదిలిపెట్టి తన మనసు మాటను చెప్పినా, యజమాని చెప్పని మాటను చెప్పినా, అటువంటి దూత మాత్రమే శిక్షకు పాత్రుడు.
శుకస్య వచనం రామః శ్రుత్వా తు పరిదేవితమ్। ఉవాచ మావధిష్టేతి ఘ్నతః శాఖామృగర్షభాన్
శుకుని మాటలు, అతని విలాపం విని, వానరులు కొడుతుండగా రాముడు, 'అతనిని చంపవద్దు' అని అన్నాడు.
సుగ్రీవ సత్త్వసమ్పన్న మహాబలపరాక్రమ। కిం మయా ఖలు వక్తవ్యో రావణో లోకరావణః
సుగ్రీవా, నీలో ధైర్యం, గొప్ప బలం ఉన్నాయి. లోకాన్ని బాధించే రావణుడితో నేను ఇంకేమి చెప్పాలి?
స ఏవముక్తః ప్లవగాధిపస్తదా ప్లవంగమానామృషభో మహాబలః। ఉవాచ వాక్యం రజనీచరస్య చారం శుకం శుద్ధమదీనసత్త్వః
అలా అన్న తర్వాత, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు, మహాబలుడు అయిన వానరాధిపతి, స్వచ్ఛమైన హృదయంతో ఆ రాత్రివేళ సంచరించే శుకుని ఇలా అన్నాడు.
న మేఽసి మిత్రం న తథానుకమ్ప్యో న చోపకర్తాసి న మే ప్రియోఽసి। అరిశ్చ రామస్య సహానుబన్ధ- స్తతోఽసి వాలీవ వధార్హ వధ్యః
నీవు నా మిత్రుడవు కాదు, కనికరించదగినవాడు కూడా కాదు, నాకు ఉపకారం చేసినవాడు కాదు, ప్రియుడూ కాదు. నీవు రామునికి శత్రువు, అతని శత్రువులతో కలిసివున్నావు. అందుకే వాలిని లాగానే నీవు చావడానికి అర్హుడవు.
నిహన్మ్యహం త్వాం ససుతం సబన్ధుం సజ్ఞాతివర్గం రజనీచరేశ। లఙ్కాం చ సర్వాం మహతా బలేన సర్వైః కరిష్యామి సమేత్య భస్మ
రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసుల అధిపతా, నిన్ను, నీ కుమారులను, బంధువులను, స్నేహితులను నేను చంపుతాను. నా గొప్ప సేనతో లంకను మొత్తం బూడిద చేస్తాను.
న మోక్ష్యసే రావణ రాఘవస్య సురైః సహేన్ద్రైరపి మూఢ గుప్తః। అన్తర్హితః సూర్యపథం గతోఽపి తథైవ పాతాలమనుప్రవిష్టః। గిరీశపాదామ్బుజసంగతో వా హతోఽసి రామేణ సహానుజస్త్వమ్
రావణా, రాఘవుని నుండి దేవతలు, ఇంద్రుడు కూడా నిన్ను కాపాడలేరు. నీవు దాగిపోతే, సూర్యుని మార్గానికెళ్లినా, పాతాళంలోకి వెళ్ళినా, శివుని పాదాలకు చేరినా, నీవు నీ తమ్ముడితో కలిసి రామచంద్రునిచేత చంపబడతావు.
తస్య తే త్రిషు లోకేషు న పిశాచం న రాక్షసమ్। త్రాతారం నానుపశ్యామి న గన్ధర్వం న చాసురమ్
ఈ మూడూ లోకాలలో నిన్ను రక్షించగల పిశాచుడు, రాక్షసుడు, గంధర్వుడు, అసురుడు ఎవ్వరూ లేరు.
అవధీస్త్వం జరావృద్ధం గృధ్రరాజం జటాయుషమ్। కిం ను తే రామసాంనిధ్యే సకాశే లక్ష్మణస్య చ। హృతా సీతా విశాలాక్షీ యాం త్వం గృహ్య న బుధ్యసే
నీవు వృద్ధుడైన గృధ్రరాజు జటాయువును చంపావు. ఇప్పుడు రాముడు, లక్ష్మణుడు ఎదుట ఉన్నప్పుడు నీవు ఏమి చేయగలవు? విశాలవక్షసు సీతను అపహరించావు, అయినా ఆమె ఎవరో నీవు గ్రహించలేదు.
మహాబలం మహాత్మానం దురాధర్షం సురైరపి। న బుధ్యసే రఘుశ్రేష్ఠం యస్తే ప్రాణాన్ హరిష్యతి
దేవతలకైనా దుర్జయుడైన, మహాబలుడు, మహాత్ముడు, రఘువంశశ్రేష్ఠుడు నీ ప్రాణాలను తీస్తాడని నీవు తెలుసుకోలేదు.
తతోఽబ్రవీద్ వాలిసుతోఽప్యఙ్గదో హరిసత్తమః। నాయం దూతో మహారాజ చారకః ప్రతిభాతి మే
అప్పుడే వాలిపుత్రుడు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: 'మహారాజా, ఇతడు నాకు దూతగా, గూఢచారిగా అనిపించడం లేదు.'
తులితం హి బలం సర్వమనేన తవ తిష్ఠతా। గృహ్యతాం మాగమల్లఙ్కామేతద్ధి మమ రోచతే
ఇతడు ఇక్కడ నిలబడి నీ బలాన్ని పూర్తిగా కొలిచాడు. మహాబలుడా, ఇతడిని పట్టుకోవడం నాకు ఇష్టం.
తతో రాజ్ఞా సమాదిష్టాః సముత్పత్య వలీముఖాః। జగృహుశ్చ బబన్ధుశ్చ విలపన్తమనాథవత్
రాజు ఆజ్ఞతో వలిప్రధానులు ఎగిరి వచ్చి, అతడిని పట్టుకుని, బంధించారు. అతడు దుఃఖంతో, దిక్కులేని వాడిలా విలపించాడు.
శుకస్తు వానరైశ్చణ్డైస్తత్ర తైః సమ్ప్రపీడితః। వ్యాచుక్రోశ మహాత్మానం రామం దశరథాత్మజమ్। లుప్యేతే మే బలాత్ పక్షౌ భిద్యేతే మే తథాక్షిణీ
ఆ క్షణంలో ఆ క్రూరమైన వానరులు శుకుని బాధించారు. దశరథుని కుమారుడైన రాముని పిలిచాడు: 'నా రెక్కలు బలవంతంగా లాగుతున్నారు, నా కళ్ళను కూడా గాయపరుస్తున్నారు.'
యాం చ రాత్రిం మరిష్యామి జాయే రాత్రిం చ యామహమ్। ఏతస్మిన్నన్తరే కాలే యన్మయా హ్యశుభం కృతమ్। సర్వం తదుపపద్యేథా జహ్యాం చేద్ యది జీవితమ్
నేను మరణించే రాత్రి, నేను పుట్టిన రాత్రి, ఈ మధ్యకాలంలో నేను చేసిన పాపం అన్నీ నాపై పడాలి. నా ప్రాణం పోతే అది సమంజసమే.
నాఘాతయత్ తదా రామః శ్రుత్వా తత్పరిదేవితమ్। వానరానబ్రవీద్ రామో ముచ్యతాం దూత ఆగతః
ఆ విలాపాన్ని విని, రాముడు అతనిని కొట్టమని చెప్పలేదు. వానరులకు, 'వచ్చిన దూతను విడిచిపెట్టండి' అని అన్నాడు.