యదుక్తం కపిరాజేన రావణావరజం ప్రతి। వాక్యం హేతుమదత్యర్థం భవద్భిరపి చ శ్రుతమ్
వానరరాజు చెప్పిన మాటలు, రావణుని తమ్ముడి గురించి, ఎంత బలమైన కారణాలతో ఉన్నాయో మీరందరూ వినారు.
సుహృదామర్థకృచ్ఛ్రేషు యుక్తం బుద్ధిమతా సదా। సమర్థేనోపసందేష్టుం శాశ్వతీం భూతిమిచ్ఛతా
స్నేహితులకు కష్టసమయంలో సహాయం కోరడం, శాశ్వత విజయాన్ని కోరే తెలివైనవాడికి ఎప్పుడూ తగినదే.
ఇత్యేవం పరిపృష్టాస్తే స్వం స్వం మతమతన్ద్రితాః। సోపచారం తదా రామమూచుః ప్రియచికీర్షవః
ఇలా అడిగినప్పుడు, వారందరూ శ్రద్ధగా, రామునికి ఆనందం కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో, తమ తమ అభిప్రాయాన్ని గౌరవంగా చెప్పారు.
అజ్ఞాతం నాస్తి తే కించిత్ త్రిషు లోకేషు రాఘవ। ఆత్మానం పూజయన్ రామ పృచ్ఛస్యస్మాన్ సుహృత్తయా
రాఘవా! మూడు లోకాలలో నీకు తెలియని విషయం ఏదీ లేదు. అయినా మాకు స్నేహితులుగా గౌరవం చూపిస్తూ, మాతో స్నేహంతో అడుగుతున్నావు.
త్వం హి సత్యవ్రతః శూరో ధార్మికో దృఢవిక్రమః। పరీక్ష్యకారీ స్మృతిమాన్ నిసృష్టాత్మా సుహృత్సు చ
నీవు వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకునేవాడవు, ధైర్యవంతుడవు, ధర్మపరుడవు, దృఢవిక్రముడవు, జాగ్రత్తగా పనిచేసేవాడవు, స్మృతిశక్తి కలవాడవు, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడవు, స్నేహితులకు మిత్రుడవు.
తస్మాదేకైకశస్తావద్ బ్రువన్తు సచివాస్తవ। హేతుతో మతిసమ్పన్నాః సమర్థాశ్చ పునః పునః
అందువల్ల, నీ మంత్రులు ఒక్కొక్కరిగా, తమ తమ అభిప్రాయాన్ని, కారణాలతో, మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాలి.
ఇత్యుక్తే రాఘవాయాథ మతిమానఙ్గదోఽగ్రతః। విభీషణపరీక్షార్థమువాచ వచనం హరిః
ఇలా రాఘవునికి చెప్పిన తరువాత, ఆలోచనతో ఉన్న అంగదుడు ముందుకు వచ్చి, విభీషణుని పరీక్షించేందుకు ఇలా అన్నాడు.
శత్రోః సకాశాత్ సమ్ప్రాప్తః సర్వథా తర్క్య ఏవ హి। విశ్వాసనీయః సహసా న కర్తవ్యో విభీషణః
వాడు శత్రువుల వైపు నుంచి వచ్చాడు కాబట్టి, విభీషణుని మీద పూర్తిగా నమ్మకం పెట్టుకోవడం సరికాదు; అతడిని సందేహంతో చూడాలి.
ఛాదయిత్వాఽఽత్మభావం హి చరన్తి శఠబుద్ధయః। ప్రహరన్తి చ రన్ధ్రేషు సోఽనర్థః సుమహాన్ భవేత్
తమ అసలు స్వభావాన్ని దాచిపెట్టి, మోసపూరితమైన మనసున్నవారు రహస్యంగా ప్రవర్తిస్తారు; వారు బలహీనతలు కనిపెడితే దెబ్బతీస్తారు, అలా జరిగితే పెద్ద నష్టం కలుగుతుంది.
అర్థానర్థౌ వినిశ్చిత్య వ్యవసాయం భజేత హ। గుణతః సంగ్రహం కుర్యాద్ దోషతస్తు విసర్జయేత్
లాభం, నష్టం రెండింటినీ బాగా ఆలోచించి నిర్ణయం తీసుకోవాలి; మంచితనాన్ని చూసి అంగీకరించాలి, లోపం ఉంటే వదిలేయాలి.
యది దోషో మహాంస్తస్మింస్త్యజ్యతామవిశఙ్కితమ్। గుణాన్ వాపి బహూన్ జ్ఞాత్వా సంగ్రహః క్రియతాం నృప
అతనిలో పెద్ద లోపం ఉంటే, ఎలాంటి సందేహం లేకుండా వదిలేయాలి; లేకపోతే, అతనిలో ఉన్న మంచి లక్షణాలు తెలుసుకుని అంగీకరించాలి, ఓ రాజా.
శరభస్త్వథ నిశ్చిత్య సార్థం వచనమబ్రవీత్। క్షిప్రమస్మిన్ నరవ్యాఘ్ర చారః ప్రతివిధీయతామ్
ఆ తరువాత శరభుడు ఆలోచించి, అర్థవంతమైన మాటలు చెప్పాడు: 'మహానుభావా! వెంటనే ఇతనిపై గూఢచారి నియమించాలి.'
ప్రణిధాయ హి చారేణ యథావత్ సూక్ష్మబుద్ధినా। పరీక్ష్య చ తతః కార్యో యథాన్యాయం పరిగ్రహః
చాకచక్యంగా గూఢచారితో పరిశీలించి, పూర్తిగా పరీక్షించిన తరువాత, న్యాయానికి అనుగుణంగా అంగీకరించాలి.
జామ్బవాంస్త్వథ సమ్ప్రేక్ష్య శాస్త్రబుద్ధ్యా విచక్షణః। వాక్యం విజ్ఞాపయామాస గుణవద్ దోషవర్జితమ్
తర్వాత జాంబవంతుడు, శాస్త్రజ్ఞానంతో వివేకంగా ఆలోచించి, లోపం లేని, మంచితనంతో కూడిన మాటలు చెప్పాడు.
బద్ధవైరాచ్చ పాపాచ్చ రాక్షసేన్ద్రాద్ విభీషణః। అదేశకాలే సమ్ప్రాప్తః సర్వథా శంక్యతామయమ్
రాక్షసరాజు పాపాత్ముడూ, విభీషణుడు అతనికి శత్రువూ కావడం వల్ల, అతడు సరైన సమయం, స్థలంలో రాలేదు; అందుకే అతడిని అన్ని విధాలా అనుమానించాలి.
తతో మైన్దస్తు సమ్ప్రేక్ష్య నయాపనయకోవిదః। వాక్యం వచనసమ్పన్నో బభాషే హేతుమత్తరమ్
తర్వాత మైందుడు, నయానయాలకు నిపుణుడై, ఆలోచించి, కారణంతో కూడిన మంచి మాటలు అన్నాడు.
అనుజో నామ తస్యైష రావణస్య విభీషణః। పృచ్ఛ్యతాం మధురేణాయం శనైర్నరపతీశ్వర
ఇతడు రావణుని తమ్ముడు అని అంటారు; నరపతీశ్వరా! ఇతనిని మెల్లగా, మధురంగా ప్రశ్నించండి.
భావమస్య తు విజ్ఞాయ తత్త్వతస్తం కరిష్యసి। యది దుష్టో న దుష్టో వా బుద్ధిపూర్వం నరర్షభ
ముందుగా ఇతని అసలు ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకుని, వాడు చెడ్డవాడా, కాదు అనేది బాగా ఆలోచించాక, తగినట్లుగా వ్యవహరించండి, నరశ్రేష్ఠా.
అథ సంస్కారసమ్పన్నో హనూమాన్ సచివోత్తమః। ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణమర్థవన్మధురం లఘు
అనంతరం refinement కలిగిన, మంత్రుల్లో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు, మృదువుగా, అర్థవంతంగా, మధురంగా, సంక్షిప్తంగా మాట్లాడాడు.
న భవన్తం మతిశ్రేష్ఠం సమర్థం వదతాం వరమ్। అతిశాయయితుం శక్తో బృహస్పతిరపి బ్రువన్
మీరు మేధావుల్లో శ్రేష్ఠులు, మాట్లాడేవారిలో అత్యుత్తములు; మీ మాటలను బ్రహస్పతి కూడా మించలేడు.
న వాదాన్నాపి సంఘర్షాన్నాధిక్యాన్న చ కామతః। వక్ష్యామి వచనం రాజన్ యథార్థం రామ గౌరవాత్
ఓ రాజా! వాదం కోసం, గొడవ కోసం, గొప్పదనంగా, లేక కోరికతో నేను మాట్లాడడం లేదు; రాముని గౌరవం కోసం నిజాన్ని చెబుతున్నాను.
అర్థానర్థనిమిత్తం హి యదుక్తం సచివైస్తవ। తత్ర దోషం ప్రపశ్యామి క్రియా నహ్యుపపద్యతే
లాభం, నష్టం కోసం మీ మంత్రులు చెప్పిన విషయాల్లో, నేను ఒక లోపం చూస్తున్నాను; ఆ చర్య తగినదిగా అనిపించడం లేదు.
ఋతే నియోగాత్ సామర్థ్యమవబోద్ధుం న శక్యతే। సహసా వినియోగోఽపి దోషవాన్ ప్రతిభాతి మే
సరైన ఆదేశం లేకుండా సామర్థ్యాన్ని తెలుసుకోవడం సాధ్యపడదు; తొందరపడి బాధ్యత ఇవ్వడం లోపంగా కనిపిస్తోంది.
చారప్రణిహితం యుక్తం యదుక్తం సచివైస్తవ। అర్థస్యాసమ్భవాత్ తత్ర కారణం నోపపద్యతే
మీ మంత్రులు గూఢచారులను నియమించాలన్నది సమంజసం; కానీ, ఆ ప్రయోజనం సాధ్యపడదని నాకు అనిపిస్తోంది, అందుకే ఆ కారణం సరిపోదు.
అదేశకాలే సమ్ప్రాప్త ఇత్యయం యద్ విభీషణః। వివక్షా తత్ర మేఽస్తీయం తాం నిబోధ యథామతి
విభీషణుడు అనుచితమైన చోటు, అనవసరమైన సమయంలో వచ్చాడని మీరు అనుకుంటున్నదానిపై నాకు ఒక ఆలోచన ఉంది. దయచేసి నేను చెప్పేది శ్రద్ధగా వినండి.
ఏష దేశశ్చ కాలశ్చ భవతీహ యథా తథా। పురుషాత్ పురుషం ప్రాప్య తథా దోషగుణావపి
ఈ చోటు, ఈ సమయం ఎలా ఉన్నా, మనుషులలో మనుషులకు తగినట్లు మంచి, చెడు లక్షణాలు ఉంటాయి.
దౌరాత్మ్యం రావణే దృష్ట్వా విక్రమం చ తథా త్వయి। యుక్తమాగమనం హ్యత్ర సదృశం తస్య బుద్ధితః
రావణుడి దుర్మార్గతను, మీ వీరత్వాన్ని చూసి, విభీషణుడు ఇక్కడికి రావడం అతని బుద్ధికి తగినదే.
అజ్ఞాతరూపైః పురుషైః స రాజన్ పృచ్ఛ్యతామితి। యదుక్తమత్ర మే ప్రేక్షా కాచిదస్తి సమీక్షితా
రాజా! అతడిని తెలియని మనుషులు ప్రశ్నించాలన్న మాటపై నేను బాగా ఆలోచించాను. దీనిపై నాకు ఒక అభిప్రాయం ఉంది.
పృచ్ఛ్యమానో విశఙ్కేత సహసా బుద్ధిమాన్ వచః। తత్ర మిత్రం ప్రదుష్యేత మిథ్యా పృష్టం సుఖాగతమ్
ఒక తెలివైనవాడిని అకస్మాత్తుగా ప్రశ్నిస్తే అతడు అనుమానం కలిగి, నిజంగా మంచి మనసుతో వచ్చిన స్నేహితుడిని కూడా అనవసరంగా ప్రశ్నిస్తే మనం దూరం చేసుకోవచ్చు.
అశక్యం సహసా రాజన్ భావో బోద్ధుం పరస్య వై। అన్తరేణ స్వరైర్భిన్నైర్నైపుణ్యం పశ్యతాం భృశమ్
రాజా! పరుల మనసు తక్షణమే తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. వారి మాటల్లోని సూత్రమైన తేడాలను జాగ్రత్తగా గమనించాలి.