మూఢోఽప్రగల్భోఽవినయోపపన్న- స్తీక్ష్ణస్వభావోఽల్పమతిర్దురాత్మా। మూర్ఖస్త్వమత్యన్తసుదుర్మతిశ్చ త్వమిన్ద్రజిద్ బాలతయా బ్రవీషి
నీవు మూర్ఖుడివి, ధైర్యం లేనివాడివి, వినయమూ లేనివాడివి, హింసాత్మక స్వభావం కలవాడివి, తక్కువ బుద్ధి కలవాడివి, దురాశయుడు. నీవు మూర్ఖుడివి, అత్యంత దుర్మార్గుడివి, చిన్నవాడివి కాబట్టి ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడుతున్నావు, ఇంద్రజిత్.
కో బ్రహ్మదణ్డప్రతిమప్రకాశా- నర్చిష్మతః కాలనికాశరూపాన్। సహేత బాణాన్ యమదణ్డకల్పాన్ సమక్షముక్తాన్ యుధి రాఘవేణ
బ్రహ్మదండంలా ప్రకాశించే, అగ్ని మంటలతో మెరుస్తూ, కాలంలా భయంకరంగా, యమదండంలా భయపెట్టే రాఘవుని బాణాలను యుద్ధంలో ఎవరు తట్టుకోగలరు?
ధనాని రత్నాని సుభూషణాని వాసాంసి దివ్యాని మణీంశ్చ చిత్రాన్। సీతాం చ రామాయ నివేద్య దేవీం వసేమ రాజన్నిహ వీతశోకాః
మన సంపదను, రత్నాలను, అందమైన ఆభరణాలను, దివ్య వస్త్రాలను, విలువైన మణులను, అలాగే సీతాదేవిని రామునికి అప్పగిద్దాం. అప్పుడు రాజా, మనం ఇక్కడ బాధలేకుండా జీవించగలం.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
సునివిష్టం హితం వాక్యముక్తవన్తం విభీషణమ్। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం రావణః కాలచోదితః
ఉపయోగకరంగా, బాగా ఆలోచించి మాట్లాడిన విభీషణునికి, విధి ప్రేరణతో రావణుడు కఠినంగా సమాధానం చెప్పాడు.
వసేత్ సహ సపత్నేన క్రుద్ధేనాశీవిషేణ చ। న తు మిత్రప్రవాదేన సంవసేచ్ఛత్రుసేవినా
ఒకరు సహపత్నితో గానీ, కోపంగా ఉన్న పాముతో గానీ కలిసి ఉండవచ్చు. కానీ శత్రువు మిత్రుడిలా నటిస్తూ దగ్గరగా ఉండడాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ ఒప్పుకోకూడదు.
జానామి శీలం జ్ఞాతీనాం సర్వలోకేషు రాక్షస। హృష్యన్తి వ్యసనేష్వేతే జ్ఞాతీనాం జ్ఞాతయః సదా
రాక్షసా, బంధువుల స్వభావం నాకు తెలుసు. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా, బంధువులకు కష్టమొచ్చినప్పుడు, వారి బంధువులు అంతా ఆనందపడతారు.
ప్రధానం సాధకం వైద్యం ధర్మశీలం చ రాక్షస। జ్ఞాతయోఽప్యవమన్యన్తే శూరం పరిభవన్తి చ
ప్రధానుడు అయినా, నైపుణ్యం కలవాడైనా, వైద్యుడైనా, ధర్మబుద్ధి కలవాడైనా, రాక్షసా, బంధువులు వీరుడిని కూడా తక్కువగా చూసి, అవమానిస్తారు.
నిత్యమన్యోన్యసంహృష్టా వ్యసనేష్వాతతాయినః। ప్రచ్ఛన్నహృదయా ఘోరా జ్ఞాతయస్తు భయావహాః
బంధువులు ఎప్పుడూ ఒకరి కష్టంలో మరొకరు ఆనందపడతారు, శత్రుత్వంగా ఉంటారు, హృదయంలో దాచిన భావాలు కలిగి, భయంకరంగా ఉంటారు. నిజంగా, బంధువులే భయానికి కారణం.
శ్రూయన్తే హస్తిభిర్గీతాః శ్లోకాః పద్మవనే పురా। పాశహస్తాన్ నరాన్ దృష్ట్వా శృణుష్వ గదతో మమ
పద్మవనంలో ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు ఒకప్పుడు వినబడినవి. మనుషులను బంధించినవారిని చూసి, నేను చెప్పేది విను.
నాగ్నిర్నాన్యాని శస్త్రాణి న నః పాశా భయావహాః। ఘోరాః స్వార్థప్రయుక్తాస్తు జ్ఞాతయో నో భయావహాః
మాకు అగ్నీ గానీ, ఇతర ఆయుధాలు గానీ, బంధనాలు గానీ భయంకరంగా లేవు. స్వార్థంతో నడిచే మన బంధువులే నిజంగా భయంకరమైనవారు.
ఉపాయమేతే వక్ష్యన్తి గ్రహణే నాత్ర సంశయః। కృత్స్నాద్ భయాజ్జ్ఞాతిభయం కుకష్టం విహితం చ నః
మనలను పట్టుకునేందుకు వారు మార్గాలు అన్వేషిస్తారు — ఇందులో సందేహం లేదు. వారి భయంతోనే మనం ఈ కఠినమైన నియమాన్ని పెట్టుకున్నాం.
విద్యతే గోషు సమ్పన్నం విద్యతే జ్ఞాతితో భయమ్। విద్యతే స్త్రీషు చాపల్యం విద్యతే బ్రాహ్మణే తపః
పశువుల్లో సంపద ఉంటుంది, బంధువుల వల్ల భయం కలుగుతుంది, స్త్రీలలో చంచలత్వం ఉంటుంది, బ్రాహ్మణులలో తపస్సు ఉంటుంది.
తతో నేష్టమిదం సౌమ్య యదహం లోకసత్కృతః। ఐశ్వర్యమభిజాతశ్చ రిపూణాం మూర్ధ్ని చ స్థితః
కాబట్టి, సౌమ్యా, నేను ఈ ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు. ప్రపంచంలో నాకు గౌరవం ఉంది, సంపదతో జన్మించాను, శత్రువుల కంటే పైగా ఉన్నాను అయినా, నాకు ఇది ఇష్టం లేదు.
యథా పుష్కరపత్రేషు పతితాస్తోయబిన్దవః। న శ్లేషమభిగచ్ఛన్తి తథానార్యేషు సౌహృదమ్
పద్మపత్రంపై నీటి బిందువులు పడినా అంటుకోని పోవడం లాగానే, నీచులతో స్నేహం కూడా నిలవదు.
యథా శరది మేఘానాం సిఞ్చతామపి గర్జతామ్। న భవత్యమ్బుసంక్లేదస్తథానార్యేషు సౌహృదమ్
శరదృతువులో మేఘాలు గర్జించి వర్షం కురిపించినా, ఆ నీరు భూమిలో కలవదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహం స్థిరంగా ఉండదు.
యథా మధుకరస్తర్షాద్ రసం విన్దన్న తిష్ఠతి। తథా త్వమపి తత్రైవ తథానార్యేషు సౌహృదమ్
తేనెటీగ దాహంతో ఉన్నా తేనె లేని చోట నిలవదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహం నిలబడదు.
యథా మధుకరస్తర్షాత్ కాశపుష్పం పిబన్నపి। రసమత్ర న విన్దేత తథానార్యేషు సౌహృదమ్
తేనెటీగ దాహంతో కాశపువ్వు రసాన్ని పీల్చినా, అందులో తీపి దొరకదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహంలో మాధుర్యం ఉండదు.
యథా పూర్వం గజః స్నాత్వా గృహ్య హస్తేన వై రజః। దూషయత్యాత్మనో దేహం తథానార్యేషు సౌహృదమ్
ఏనుగు స్నానం చేసి, తన సొంత సొంకుతో మళ్లీ మట్టి వేసుకుని శరీరాన్ని మురికిగా చేసుకుంటుంది. అలాగే, నీచులతో స్నేహం మనకే హాని చేస్తుంది.
ఇత్యుక్తః పరుషం వాక్యం న్యాయవాదీ విభీషణః। ఉత్పపాత గదాపాణిశ్చతుర్భిః సహ రాక్షసైః
ఇలా కఠినంగా మాట్లాడినప్పుడు, న్యాయంగా మాట్లాడే విభీషణుడు తన చేతిలో గద తీసుకుని, నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి లేచాడు.
అబ్రవీచ్చ తదా వాక్యం జాతక్రోధో విభీషణః। అన్తరిక్షగతః శ్రీమాన్ భ్రాతా వై రాక్షసాధిపమ్
ఆ సమయంలో, కోపంతో ఉన్న మహాత్ముడు విభీషణుడు, ఆకాశంలో నిలబడి తన అన్నయ్య రాక్షసాధిపతికి ఇలా అన్నాడు.
స త్వం భ్రాన్తోఽసి మే రాజన్ బ్రూహి మాం యద్ యదిచ్ఛసి। జ్యేష్ఠో మాన్యః పితృసమో న చ ధర్మపథే స్థితః। ఇదం హి పరుషం వాక్యం న క్షమామ్యగ్రజస్య తే
రాజా, నువ్వు నాపై అపోహ పెట్టుకున్నావు. నువ్వు కోరినట్టు నన్ను అడుగు. పెద్దవాడు తండ్రివలె గౌరవించదగినవాడు, కానీ నువ్వు ధర్మమార్గంలో నడవడం లేదు. అయినా, నీవు అన్నవాడివి కాబట్టి నీ కఠిన మాటలు నేను సహించలేను.
సునీతం హితకామేన వాక్యముక్తం దశానన। న గృహ్ణన్త్యకృతాత్మానః కాలస్య వశమాగతాః
దశముఖా, మంచి మనసుతో, మేలుకోసం చెప్పిన మాటలను, జ్ఞానం లేని వారు, కాలానికి లోబడిన వారు అంగీకరించరు.
సులభాః పురుషా రాజన్ సతతం ప్రియవాదినః। అప్రియస్య చ పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః
రాజా, ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడేవారు అందరికీ సులభంగా దొరుకుతారు. కానీ, చేదుగా ఉన్నా మేలు చెప్పేవాడు, వినేవాడు మాత్రం అరుదు.
బద్ధం కాలస్య పాశేన సర్వభూతాపహారిణః। న నశ్యన్తముపేక్షే త్వాం ప్రదీప్తం శరణం యథా
ప్రాణాలను తీసే కాలబంధంలో బంధించబడి ఉన్న నిన్ను, నశించిపోతున్నావని తెలిసినా, మండుతున్న అగ్ని దగ్గర వదిలిపెట్టినట్టు నేను నిర్లక్ష్యం చేయను.
దీప్తపావకసంకాశైః శితైః కాఞ్చనభూషణైః। న త్వామిచ్ఛామ్యహం ద్రష్టుం రామేణ నిహతం శరైః
దహనాగ్ని వంటి ప్రకాశవంతమైన బాణాలతో, బంగారు అలంకారాలతో అలంకరించబడి, నిన్ను రాముడు బాణాలతో హతమయ్యే దృశ్యం నేను చూడాలనుకోవడం లేదు.
శూరాశ్చ బలవన్తశ్చ కృతాస్త్రాశ్చ నరా రణే। కాలాభిపన్నాః సీదన్తి యథా వాలుకసేతవః
పోరులో వీరులు, బలవంతులు, ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు అయినా, కాలం చేత పట్టుబడితే, వాలుక కట్టలు కూలిపోవడం లాగా వారు కూడా కూలిపోతారు.
తన్మర్షయతు యచ్చోక్తం గురుత్వాద్ధితమిచ్ఛతా। ఆత్మానం సర్వథా రక్ష పురీం చేమాం సరాక్షసామ్। స్వస్తి తేఽస్తు గమిష్యామి సుఖీ భవ మయా వినా
నేను చెప్పిన మాటలు, గౌరవంతో, మేలు కోరుతూ అన్నాను. వాటిని సహించు. నువ్వు, ఈ నగరాన్ని, రాక్షసులతో సహా అన్ని విధాలా రక్షించుకో. నీకు మంగళం కలగాలి. నేను వెళ్తున్నాను. నన్ను లేకుండా నీవు సుఖంగా ఉండు.
నివార్యమాణస్య మయా హితైషిణా న రోచతే తే వచనం నిశాచర। పరాన్తకాలే హి గతాయుషో నరా హితం న గృహ్ణన్తి సుహృద్భిరీరితమ్
నేను నీ మేలు కోరుతూ నిన్ను ఆపాలని ప్రయత్నించినా, నిశాచరా, నా మాటలు నీకు నచ్చడం లేదు. ఎందుకంటే, ఆయుష్షు ముగిసినవారు, చివరి సమయంలో, స్నేహితులు చెప్పిన మేలును అంగీకరించరు.
thumb|సప్తదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే సప్తదశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో పదిహేడవ సర్గను వినండి.