కిం నామ తే తాత కనిష్ఠ వాక్య- మనర్థకం వై బహుభీతవచ్చ। అస్మిన్ కులే యోఽపి భవేన్న జాతః సోఽపీదృశం నైవ వదేన్న కుర్యాత్
తమ్ముడా, నీవు ఎందుకు ఇంత భయపెట్టే, ప్రయోజనం లేని మాటలు మాట్లాడుతున్నావు? మన ఇంట్లో పుట్టిన చిన్నవాడు అయినా, ఇలాంటి మాటలు చెప్పడు, అలాంటి పనులు చేయడు.
సత్త్వేన వీర్యేణ పరాక్రమేణ ధైర్యేణ శౌర్యేణ చ తేజసా చ। ఏకః కులేఽస్మిన్ పురుషో విముక్తో విభీషణస్తాత కనిష్ఠ ఏషః
ధైర్యం, బలం, పరాక్రమం, శౌర్యం, తేజస్సు — ఇవన్నీ కలిగిన మన కుటుంబంలో ఒక్కరే దారి తప్పాడు. ఆ వాడు నీవే, తమ్ముడా విభీషణా.
కిం నామ తౌ మానుషరాజపుత్రా- వస్మాకమేకేన హి రాక్షసేన। సుప్రాకృతేనాపి నిహన్తుమేతౌ శక్యౌ కుతో భీషయసే స్మ భీరో
ఆ ఇద్దరు మానవ రాజ కుమారులను మనలో ఒక సాధారణ రాక్షసుడే చంపగలడు. మరి నీవు ఎందుకు మమ్మల్ని భయపెడుతున్నావు?
త్రిలోకనాథో నను దేవరాజః శక్రో మయా భూమితలే నివిష్టః। భయార్పితాశ్చాపి దిశః ప్రపన్నాః సర్వే తదా దేవగణాః సమగ్రాః
మూడు లోకాల అధిపతి అయిన దేవేంద్రుడిని నేనే భూమిపై ఓడించాను. అప్పట్లో అన్ని దేవతలు భయంతో దిక్కులు ఆశ్రయించాయి.
ఐరావతో నిఃస్వనమున్నదన్ స నిపాతితో భూమితలే మయా తు। వికృష్య దన్తౌ తు మయా ప్రసహ్య విత్రాసితా దేవగణాః సమగ్రాః
ఎర్రగా అరుస్తూ ఎరావతాన్ని నేనే నేలకూల్చాను. దాని దంతాలు బలవంతంగా లాగి తీయగా, దేవతలందరినీ భయపెట్టాను.
సోఽహం సురాణామపి దర్పహన్తా దైత్యోత్తమానామపి శోకకర్తా। కథం నరేన్ద్రాత్మజయోర్న శక్తో మనుష్యయోః ప్రాకృతయోః సువీర్యః
నేనే దేవతల గర్వాన్ని తొలగించేవాడిని, దైత్యులలో శ్రేష్ఠులైనవారికి దుఃఖాన్ని కలిగించేవాడిని. అలాంటిది, మానవ రాజు కుమారులైన వీరిని, సాధారణ మనుష్యులను, నేను ఓడించలేనట్టేనా?
అథేన్ద్రకల్పస్య దురాసదస్య మహౌజసస్తద్ వచనం నిశమ్య। తతో మహార్థం వచనం బభాషే విభీషణః శస్త్రభృతాం వరిష్ఠః
ఇంద్రుని లాంటి, దగ్గరకి రాని మహాశక్తి కలిగిన ఇంద్రజిత్ మాటలు విని, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు, ఎంతో ముఖ్యమైన మాటను చెప్పాడు.
న తాత మన్త్రే తవ నిశ్చయోఽస్తి బాలస్త్వమద్యాప్యవిపక్వబుద్ధిః। తస్మాత్ త్వయాప్యాత్మవినాశనాయ వచోఽర్థహీనం బహు విప్రలప్తమ్
బిడ్డా, నీకు సలహాలో స్థిరత లేదు; నువ్వింకా చిన్నవాడివే, నీ బుద్ధి ఇంకా పక్కదారి పడలేదు. అందుకే నువ్వు అర్థంలేని మాటలు ఎక్కువగా చెప్పి, నీకే నాశనం తెచ్చుకుంటున్నావు.
పుత్రప్రవాదేన తు రావణస్య త్వమిన్ద్రజిన్మిత్రముఖోఽసి శత్రుః। యస్యేదృశం రాఘవతో వినాశం నిశమ్య మోహాదనుమన్యసే త్వమ్
రావణుని కుమారుడిగా మాట్లాడుతూ, నీవు మిత్రుడిలా కనిపించే శత్రువవయ్యావు, ఇంద్రజిత్. రాఘవుని నాశనం గురించి విని, మాయలో పడిపోయి, దాన్ని నువ్వు ఒప్పుకుంటున్నావు.
త్వమేవ వధ్యశ్చ సుదుర్మతిశ్చ స చాపి వధ్యో య ఇహానయత్ త్వామ్। బాలం దృఢం సాహసికం చ యోఽద్య ప్రావేశయన్మన్త్రకృతాం సమీపమ్
నీవే చావదగినవాడివి, నీ మనసు చాలా దుష్టమైనది. నిన్ను ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినవాడూ చావదగినవాడే. ఈ రోజు ఈ చిన్నవాడిని, మొండితనమూ, దెబ్బతిన్న ధైర్యంతో, మంత్రివర్గం మధ్యకు తీసుకొచ్చినవాడే.
మూఢోఽప్రగల్భోఽవినయోపపన్న- స్తీక్ష్ణస్వభావోఽల్పమతిర్దురాత్మా। మూర్ఖస్త్వమత్యన్తసుదుర్మతిశ్చ త్వమిన్ద్రజిద్ బాలతయా బ్రవీషి
నీవు మూర్ఖుడివి, ధైర్యం లేనివాడివి, వినయమూ లేనివాడివి, హింసాత్మక స్వభావం కలవాడివి, తక్కువ బుద్ధి కలవాడివి, దురాశయుడు. నీవు మూర్ఖుడివి, అత్యంత దుర్మార్గుడివి, చిన్నవాడివి కాబట్టి ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడుతున్నావు, ఇంద్రజిత్.
కో బ్రహ్మదణ్డప్రతిమప్రకాశా- నర్చిష్మతః కాలనికాశరూపాన్। సహేత బాణాన్ యమదణ్డకల్పాన్ సమక్షముక్తాన్ యుధి రాఘవేణ
బ్రహ్మదండంలా ప్రకాశించే, అగ్ని మంటలతో మెరుస్తూ, కాలంలా భయంకరంగా, యమదండంలా భయపెట్టే రాఘవుని బాణాలను యుద్ధంలో ఎవరు తట్టుకోగలరు?
ధనాని రత్నాని సుభూషణాని వాసాంసి దివ్యాని మణీంశ్చ చిత్రాన్। సీతాం చ రామాయ నివేద్య దేవీం వసేమ రాజన్నిహ వీతశోకాః
మన సంపదను, రత్నాలను, అందమైన ఆభరణాలను, దివ్య వస్త్రాలను, విలువైన మణులను, అలాగే సీతాదేవిని రామునికి అప్పగిద్దాం. అప్పుడు రాజా, మనం ఇక్కడ బాధలేకుండా జీవించగలం.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
సునివిష్టం హితం వాక్యముక్తవన్తం విభీషణమ్। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం రావణః కాలచోదితః
ఉపయోగకరంగా, బాగా ఆలోచించి మాట్లాడిన విభీషణునికి, విధి ప్రేరణతో రావణుడు కఠినంగా సమాధానం చెప్పాడు.
వసేత్ సహ సపత్నేన క్రుద్ధేనాశీవిషేణ చ। న తు మిత్రప్రవాదేన సంవసేచ్ఛత్రుసేవినా
ఒకరు సహపత్నితో గానీ, కోపంగా ఉన్న పాముతో గానీ కలిసి ఉండవచ్చు. కానీ శత్రువు మిత్రుడిలా నటిస్తూ దగ్గరగా ఉండడాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ ఒప్పుకోకూడదు.
జానామి శీలం జ్ఞాతీనాం సర్వలోకేషు రాక్షస। హృష్యన్తి వ్యసనేష్వేతే జ్ఞాతీనాం జ్ఞాతయః సదా
రాక్షసా, బంధువుల స్వభావం నాకు తెలుసు. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా, బంధువులకు కష్టమొచ్చినప్పుడు, వారి బంధువులు అంతా ఆనందపడతారు.
ప్రధానం సాధకం వైద్యం ధర్మశీలం చ రాక్షస। జ్ఞాతయోఽప్యవమన్యన్తే శూరం పరిభవన్తి చ
ప్రధానుడు అయినా, నైపుణ్యం కలవాడైనా, వైద్యుడైనా, ధర్మబుద్ధి కలవాడైనా, రాక్షసా, బంధువులు వీరుడిని కూడా తక్కువగా చూసి, అవమానిస్తారు.
నిత్యమన్యోన్యసంహృష్టా వ్యసనేష్వాతతాయినః। ప్రచ్ఛన్నహృదయా ఘోరా జ్ఞాతయస్తు భయావహాః
బంధువులు ఎప్పుడూ ఒకరి కష్టంలో మరొకరు ఆనందపడతారు, శత్రుత్వంగా ఉంటారు, హృదయంలో దాచిన భావాలు కలిగి, భయంకరంగా ఉంటారు. నిజంగా, బంధువులే భయానికి కారణం.
శ్రూయన్తే హస్తిభిర్గీతాః శ్లోకాః పద్మవనే పురా। పాశహస్తాన్ నరాన్ దృష్ట్వా శృణుష్వ గదతో మమ
పద్మవనంలో ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు ఒకప్పుడు వినబడినవి. మనుషులను బంధించినవారిని చూసి, నేను చెప్పేది విను.
నాగ్నిర్నాన్యాని శస్త్రాణి న నః పాశా భయావహాః। ఘోరాః స్వార్థప్రయుక్తాస్తు జ్ఞాతయో నో భయావహాః
మాకు అగ్నీ గానీ, ఇతర ఆయుధాలు గానీ, బంధనాలు గానీ భయంకరంగా లేవు. స్వార్థంతో నడిచే మన బంధువులే నిజంగా భయంకరమైనవారు.
ఉపాయమేతే వక్ష్యన్తి గ్రహణే నాత్ర సంశయః। కృత్స్నాద్ భయాజ్జ్ఞాతిభయం కుకష్టం విహితం చ నః
మనలను పట్టుకునేందుకు వారు మార్గాలు అన్వేషిస్తారు — ఇందులో సందేహం లేదు. వారి భయంతోనే మనం ఈ కఠినమైన నియమాన్ని పెట్టుకున్నాం.
విద్యతే గోషు సమ్పన్నం విద్యతే జ్ఞాతితో భయమ్। విద్యతే స్త్రీషు చాపల్యం విద్యతే బ్రాహ్మణే తపః
పశువుల్లో సంపద ఉంటుంది, బంధువుల వల్ల భయం కలుగుతుంది, స్త్రీలలో చంచలత్వం ఉంటుంది, బ్రాహ్మణులలో తపస్సు ఉంటుంది.
తతో నేష్టమిదం సౌమ్య యదహం లోకసత్కృతః। ఐశ్వర్యమభిజాతశ్చ రిపూణాం మూర్ధ్ని చ స్థితః
కాబట్టి, సౌమ్యా, నేను ఈ ఐశ్వర్యాన్ని కోరుకోవడం లేదు. ప్రపంచంలో నాకు గౌరవం ఉంది, సంపదతో జన్మించాను, శత్రువుల కంటే పైగా ఉన్నాను అయినా, నాకు ఇది ఇష్టం లేదు.
యథా పుష్కరపత్రేషు పతితాస్తోయబిన్దవః। న శ్లేషమభిగచ్ఛన్తి తథానార్యేషు సౌహృదమ్
పద్మపత్రంపై నీటి బిందువులు పడినా అంటుకోని పోవడం లాగానే, నీచులతో స్నేహం కూడా నిలవదు.
యథా శరది మేఘానాం సిఞ్చతామపి గర్జతామ్। న భవత్యమ్బుసంక్లేదస్తథానార్యేషు సౌహృదమ్
శరదృతువులో మేఘాలు గర్జించి వర్షం కురిపించినా, ఆ నీరు భూమిలో కలవదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహం స్థిరంగా ఉండదు.
యథా మధుకరస్తర్షాద్ రసం విన్దన్న తిష్ఠతి। తథా త్వమపి తత్రైవ తథానార్యేషు సౌహృదమ్
తేనెటీగ దాహంతో ఉన్నా తేనె లేని చోట నిలవదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహం నిలబడదు.
యథా మధుకరస్తర్షాత్ కాశపుష్పం పిబన్నపి। రసమత్ర న విన్దేత తథానార్యేషు సౌహృదమ్
తేనెటీగ దాహంతో కాశపువ్వు రసాన్ని పీల్చినా, అందులో తీపి దొరకదు. అలాగే, నీచులతో స్నేహంలో మాధుర్యం ఉండదు.
యథా పూర్వం గజః స్నాత్వా గృహ్య హస్తేన వై రజః। దూషయత్యాత్మనో దేహం తథానార్యేషు సౌహృదమ్
ఏనుగు స్నానం చేసి, తన సొంత సొంకుతో మళ్లీ మట్టి వేసుకుని శరీరాన్ని మురికిగా చేసుకుంటుంది. అలాగే, నీచులతో స్నేహం మనకే హాని చేస్తుంది.
ఇత్యుక్తః పరుషం వాక్యం న్యాయవాదీ విభీషణః। ఉత్పపాత గదాపాణిశ్చతుర్భిః సహ రాక్షసైః
ఇలా కఠినంగా మాట్లాడినప్పుడు, న్యాయంగా మాట్లాడే విభీషణుడు తన చేతిలో గద తీసుకుని, నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి లేచాడు.