న రావణో నాతిబలస్త్రిశీర్షో న కుమ్భకర్ణస్య సుతో నికుమ్భః। న చేన్ద్రజిద్ దాశరథిం ప్రవోఢుం త్వం వా రణే శక్రసమం సమర్థః
రావణుడు, అత్యంత బలమైన త్రిశీర్షుడు, కుంభకర్ణుని కుమారుడు నికుంభుడు, ఇంద్రజిత్, నీవు — మీలో ఎవ్వరూ దశరథుని కుమారుడిని యుద్ధంలో ఓడించలేరు. మీరు ఇంద్రుడితో సమానమైనా సాధ్యం కాదు.
దేవాన్తకో వాపి నరాన్తకో వా తథాతికాయోఽతిరథో మహాత్మా। అకమ్పనశ్చాద్రిసమానసారః స్థాతుం న శక్తా యుధి రాఘవస్య
దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, మహాబలశాలి అతికాయుడు, పర్వతం లాంటి బలమున్న అకంపనుడు — వీరెవ్వరూ రాఘవునికి యుద్ధంలో ఎదురు నిలబడలేరు.
అయం చ రాజా వ్యసనాభిభూతో మిత్రైరమిత్రప్రతిమైర్భవద్భిః। అన్వాస్యతే రాక్షసనాశనార్థే తీక్ష్ణః ప్రకృత్యా హ్యసమీక్షకారీ
ఈ రాజు కష్టాల్లో చిక్కుకొని ఉన్నాడు. మీలాంటి శత్రువుల్లాంటి మిత్రులు అతని వెంట నడుస్తున్నారు, రాక్షసులను నాశనం చేయాలని. ఇతడు సహజంగా కఠినుడు, ఆలోచించకుండా పని చేసే వాడు.
అనన్తభోగేన సహస్రమూర్ధ్నా నాగేన భీమేన మహాబలేన। బలాత్ పరిక్షిప్తమిమం భవన్తో రాజానముత్క్షిప్య విమోచయన్తు
అనంతమైన పాము, వెయ్యి తలలతో, భయంకరమైన బలంతో ఈ రాజును చుట్టుముట్టింది. మీరు అందరూ కలసి బలవంతంగా అతన్ని ఆ పాము పంజరం నుంచి విడిపించాలి.
యావద్ధి కేశగ్రహణాత్ సుహృద్భిః సమేత్య సర్వైః పరిపూర్ణకామైః। నిగృహ్య రాజా పరిరక్షితవ్యో భూతైర్యథా భీమబలైర్గృహీతః
అతని మిత్రులు, తమ కోరికలు నెరవేరినవారు, జుట్టు పట్టుకుని రాజును బలవంతంగా అదుపులోకి తీసుకునే ముందు, భయంకరమైన శక్తి ఉన్న ప్రాణులు ఎవరినైనా కాపాడినట్లు, రాజును రక్షించాలి.
సువారిణా రాఘవసాగరేణ ప్రచ్ఛాద్యమానస్తరసా భవద్భిః। యుక్తస్త్వయం తారయితుం సమేత్య కాకుత్స్థపాతాలముఖే పతన్ సః
రాఘవుని సైన్య సముద్రం వేగంగా ఈ రాజును ముంచేస్తోంది. మీరు అందరూ కలసి అతన్ని రక్షించాలి. లేకపోతే ఇతడు కకుత్థ్స వంశపు పాతాళంలో పడిపోతాడు.
ఇదం పురస్యాస్య సరాక్షసస్య రాజ్ఞశ్చ పథ్యం ససుహృజ్జనస్య। సమ్యగ్ఘి వాక్యం స్వమతం బ్రవీమి నరేన్ద్రపుత్రాయ దదాతు మైథిలీమ్
ఈ రాక్షసుల పట్టణానికి, రాజుకు, అతని మిత్రులకు ఇది మంచిదైన మార్గం. నేను నిజంగా చెప్పేది ఇదే — నరేంద్రుని కుమారుడికి మైతిలిని అప్పగించాలి.
పరస్య వీర్యం స్వబలం చ బుద్ధ్వా స్థానం క్షయం చైవ తథైవ వృద్ధిమ్। తథా స్వపక్షేఽప్యనుమృశ్య బుద్ధ్యా వదేత్ క్షమం స్వామిహితం స మన్త్రీ
శత్రువుల బలాన్ని, స్వబలాన్ని, స్థితిని, నష్టాన్ని, వృద్ధిని బుద్ధితో పరిశీలించి, అలాగే తమవారి విషయాన్ని కూడా ఆలోచించి, యజమానికి శ్రేయస్కరమైనది, సమంజసమైనది చెప్పాలి — ఇదే మంచి మంత్రి ధర్మం.
thumb|పఞ్చదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే పఞ్చదశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో పదిహేనవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
బృహస్పతేస్తుల్యమతేర్వచస్త- న్నిశమ్య యత్నేన విభీషణస్య। తతో మహాత్మా వచనం బభాషే తత్రేన్ద్రజిన్నైర్ఋతయూథముఖ్యః
బృహస్పతి సమానమైన బుద్ధి కలిగిన విభీషణుని మాటలను శ్రద్ధగా విన్న తరువాత, అక్కడ మహాత్ముడైన రాక్షస సేనాధిపతి ఇంద్రజిత్ ఇలా అన్నాడు.
కిం నామ తే తాత కనిష్ఠ వాక్య- మనర్థకం వై బహుభీతవచ్చ। అస్మిన్ కులే యోఽపి భవేన్న జాతః సోఽపీదృశం నైవ వదేన్న కుర్యాత్
తమ్ముడా, నీవు ఎందుకు ఇంత భయపెట్టే, ప్రయోజనం లేని మాటలు మాట్లాడుతున్నావు? మన ఇంట్లో పుట్టిన చిన్నవాడు అయినా, ఇలాంటి మాటలు చెప్పడు, అలాంటి పనులు చేయడు.
సత్త్వేన వీర్యేణ పరాక్రమేణ ధైర్యేణ శౌర్యేణ చ తేజసా చ। ఏకః కులేఽస్మిన్ పురుషో విముక్తో విభీషణస్తాత కనిష్ఠ ఏషః
ధైర్యం, బలం, పరాక్రమం, శౌర్యం, తేజస్సు — ఇవన్నీ కలిగిన మన కుటుంబంలో ఒక్కరే దారి తప్పాడు. ఆ వాడు నీవే, తమ్ముడా విభీషణా.
కిం నామ తౌ మానుషరాజపుత్రా- వస్మాకమేకేన హి రాక్షసేన। సుప్రాకృతేనాపి నిహన్తుమేతౌ శక్యౌ కుతో భీషయసే స్మ భీరో
ఆ ఇద్దరు మానవ రాజ కుమారులను మనలో ఒక సాధారణ రాక్షసుడే చంపగలడు. మరి నీవు ఎందుకు మమ్మల్ని భయపెడుతున్నావు?
త్రిలోకనాథో నను దేవరాజః శక్రో మయా భూమితలే నివిష్టః। భయార్పితాశ్చాపి దిశః ప్రపన్నాః సర్వే తదా దేవగణాః సమగ్రాః
మూడు లోకాల అధిపతి అయిన దేవేంద్రుడిని నేనే భూమిపై ఓడించాను. అప్పట్లో అన్ని దేవతలు భయంతో దిక్కులు ఆశ్రయించాయి.
ఐరావతో నిఃస్వనమున్నదన్ స నిపాతితో భూమితలే మయా తు। వికృష్య దన్తౌ తు మయా ప్రసహ్య విత్రాసితా దేవగణాః సమగ్రాః
ఎర్రగా అరుస్తూ ఎరావతాన్ని నేనే నేలకూల్చాను. దాని దంతాలు బలవంతంగా లాగి తీయగా, దేవతలందరినీ భయపెట్టాను.
సోఽహం సురాణామపి దర్పహన్తా దైత్యోత్తమానామపి శోకకర్తా। కథం నరేన్ద్రాత్మజయోర్న శక్తో మనుష్యయోః ప్రాకృతయోః సువీర్యః
నేనే దేవతల గర్వాన్ని తొలగించేవాడిని, దైత్యులలో శ్రేష్ఠులైనవారికి దుఃఖాన్ని కలిగించేవాడిని. అలాంటిది, మానవ రాజు కుమారులైన వీరిని, సాధారణ మనుష్యులను, నేను ఓడించలేనట్టేనా?
అథేన్ద్రకల్పస్య దురాసదస్య మహౌజసస్తద్ వచనం నిశమ్య। తతో మహార్థం వచనం బభాషే విభీషణః శస్త్రభృతాం వరిష్ఠః
ఇంద్రుని లాంటి, దగ్గరకి రాని మహాశక్తి కలిగిన ఇంద్రజిత్ మాటలు విని, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు, ఎంతో ముఖ్యమైన మాటను చెప్పాడు.
న తాత మన్త్రే తవ నిశ్చయోఽస్తి బాలస్త్వమద్యాప్యవిపక్వబుద్ధిః। తస్మాత్ త్వయాప్యాత్మవినాశనాయ వచోఽర్థహీనం బహు విప్రలప్తమ్
బిడ్డా, నీకు సలహాలో స్థిరత లేదు; నువ్వింకా చిన్నవాడివే, నీ బుద్ధి ఇంకా పక్కదారి పడలేదు. అందుకే నువ్వు అర్థంలేని మాటలు ఎక్కువగా చెప్పి, నీకే నాశనం తెచ్చుకుంటున్నావు.
పుత్రప్రవాదేన తు రావణస్య త్వమిన్ద్రజిన్మిత్రముఖోఽసి శత్రుః। యస్యేదృశం రాఘవతో వినాశం నిశమ్య మోహాదనుమన్యసే త్వమ్
రావణుని కుమారుడిగా మాట్లాడుతూ, నీవు మిత్రుడిలా కనిపించే శత్రువవయ్యావు, ఇంద్రజిత్. రాఘవుని నాశనం గురించి విని, మాయలో పడిపోయి, దాన్ని నువ్వు ఒప్పుకుంటున్నావు.
త్వమేవ వధ్యశ్చ సుదుర్మతిశ్చ స చాపి వధ్యో య ఇహానయత్ త్వామ్। బాలం దృఢం సాహసికం చ యోఽద్య ప్రావేశయన్మన్త్రకృతాం సమీపమ్
నీవే చావదగినవాడివి, నీ మనసు చాలా దుష్టమైనది. నిన్ను ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినవాడూ చావదగినవాడే. ఈ రోజు ఈ చిన్నవాడిని, మొండితనమూ, దెబ్బతిన్న ధైర్యంతో, మంత్రివర్గం మధ్యకు తీసుకొచ్చినవాడే.
మూఢోఽప్రగల్భోఽవినయోపపన్న- స్తీక్ష్ణస్వభావోఽల్పమతిర్దురాత్మా। మూర్ఖస్త్వమత్యన్తసుదుర్మతిశ్చ త్వమిన్ద్రజిద్ బాలతయా బ్రవీషి
నీవు మూర్ఖుడివి, ధైర్యం లేనివాడివి, వినయమూ లేనివాడివి, హింసాత్మక స్వభావం కలవాడివి, తక్కువ బుద్ధి కలవాడివి, దురాశయుడు. నీవు మూర్ఖుడివి, అత్యంత దుర్మార్గుడివి, చిన్నవాడివి కాబట్టి ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడుతున్నావు, ఇంద్రజిత్.
కో బ్రహ్మదణ్డప్రతిమప్రకాశా- నర్చిష్మతః కాలనికాశరూపాన్। సహేత బాణాన్ యమదణ్డకల్పాన్ సమక్షముక్తాన్ యుధి రాఘవేణ
బ్రహ్మదండంలా ప్రకాశించే, అగ్ని మంటలతో మెరుస్తూ, కాలంలా భయంకరంగా, యమదండంలా భయపెట్టే రాఘవుని బాణాలను యుద్ధంలో ఎవరు తట్టుకోగలరు?
ధనాని రత్నాని సుభూషణాని వాసాంసి దివ్యాని మణీంశ్చ చిత్రాన్। సీతాం చ రామాయ నివేద్య దేవీం వసేమ రాజన్నిహ వీతశోకాః
మన సంపదను, రత్నాలను, అందమైన ఆభరణాలను, దివ్య వస్త్రాలను, విలువైన మణులను, అలాగే సీతాదేవిని రామునికి అప్పగిద్దాం. అప్పుడు రాజా, మనం ఇక్కడ బాధలేకుండా జీవించగలం.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
సునివిష్టం హితం వాక్యముక్తవన్తం విభీషణమ్। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం రావణః కాలచోదితః
ఉపయోగకరంగా, బాగా ఆలోచించి మాట్లాడిన విభీషణునికి, విధి ప్రేరణతో రావణుడు కఠినంగా సమాధానం చెప్పాడు.
వసేత్ సహ సపత్నేన క్రుద్ధేనాశీవిషేణ చ। న తు మిత్రప్రవాదేన సంవసేచ్ఛత్రుసేవినా
ఒకరు సహపత్నితో గానీ, కోపంగా ఉన్న పాముతో గానీ కలిసి ఉండవచ్చు. కానీ శత్రువు మిత్రుడిలా నటిస్తూ దగ్గరగా ఉండడాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ ఒప్పుకోకూడదు.
జానామి శీలం జ్ఞాతీనాం సర్వలోకేషు రాక్షస। హృష్యన్తి వ్యసనేష్వేతే జ్ఞాతీనాం జ్ఞాతయః సదా
రాక్షసా, బంధువుల స్వభావం నాకు తెలుసు. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా, బంధువులకు కష్టమొచ్చినప్పుడు, వారి బంధువులు అంతా ఆనందపడతారు.
ప్రధానం సాధకం వైద్యం ధర్మశీలం చ రాక్షస। జ్ఞాతయోఽప్యవమన్యన్తే శూరం పరిభవన్తి చ
ప్రధానుడు అయినా, నైపుణ్యం కలవాడైనా, వైద్యుడైనా, ధర్మబుద్ధి కలవాడైనా, రాక్షసా, బంధువులు వీరుడిని కూడా తక్కువగా చూసి, అవమానిస్తారు.
నిత్యమన్యోన్యసంహృష్టా వ్యసనేష్వాతతాయినః। ప్రచ్ఛన్నహృదయా ఘోరా జ్ఞాతయస్తు భయావహాః
బంధువులు ఎప్పుడూ ఒకరి కష్టంలో మరొకరు ఆనందపడతారు, శత్రుత్వంగా ఉంటారు, హృదయంలో దాచిన భావాలు కలిగి, భయంకరంగా ఉంటారు. నిజంగా, బంధువులే భయానికి కారణం.
శ్రూయన్తే హస్తిభిర్గీతాః శ్లోకాః పద్మవనే పురా। పాశహస్తాన్ నరాన్ దృష్ట్వా శృణుష్వ గదతో మమ
పద్మవనంలో ఏనుగులు పాడిన శ్లోకాలు ఒకప్పుడు వినబడినవి. మనుషులను బంధించినవారిని చూసి, నేను చెప్పేది విను.