నైవర్క్షరజసా రాజన్ న త్వయా న చ వాలినా। వనం నిసృష్టపూర్వం తే నాశితం తత్తు వానరైః
రాజా! చెట్ల దుమ్ము వల్లా, నీవు గానీ, వాలినీ గానీ, ఇంతకు ముందు ఈ అటవీ నాశనం కాలేదు. ఇప్పుడు మాత్రం వానరులు నాశనం చేశారు.
న్యవారయమహం సర్వాన్ సహైభిర్వనచారిభిః। అచిన్తయిత్వా మాం హృష్టా భక్షయన్తి పిబన్తి చ
నేను ఈ అటవీ రక్షకులతో కలిసి వారిని ఆపడానికి ప్రయత్నించాను. కానీ నన్ను పట్టించుకోకుండా, ఆనందంగా తిని తాగారు.
ఏభిః ప్రధర్షణాయాం చ వారితం వనపాలకైః। మామప్యచిన్తయన్ దేవ భక్షయన్తి వనౌకసః
ఈ అటవీ రక్షకులు వారిని ఆపినా, ప్రభూ! అటవీలో ఉండేవారు నన్ను కూడా పట్టించుకోకుండా తినడం కొనసాగించారు.
శిష్టమత్రాపవిధ్యన్తి భక్షయన్తి తథాపరే। నివార్యమాణాస్తే సర్వే భ్రుకుటిం దర్శయన్తి హి
ఇక్కడ కొందరు మిగిలినదాన్ని పారేసేస్తున్నారు, మరికొందరు తింటున్నారు. వారిని ఆపితే అందరూ కోపంగా కన్నెత్తి చూస్తున్నారు.
ఇమే హి సంరబ్ధతరాస్తదా తైః సమ్ప్రధర్షితాః। నివార్యన్తే వనాత్ తస్మాత్ క్రుద్ధైర్వానరపుఙ్గవైః
ఇక్కడ ఎక్కువగా కోపంగా ఉన్నవారు అటవీ రక్షకులను దాడి చేశారు. కోపంతో ఉన్న వానరుల నాయకులు వారిని అటవీ నుండి తరిమేశారు.
తతస్తైర్బహుభిర్వీరైర్వానరైర్వానరర్షభాః। సంరక్తనయనైః క్రోధాద్ధరయః సమ్ప్రధర్షితాః
అప్పుడు, ఆ అనేక వీర వానరులు, కోపంతో కన్నులు ఎర్రగా చేసి, అటవీ రక్షకులను తీవ్రంగా దాడి చేశారు.
పాణిభిర్నిహతాః కేచిత్ కేచిజ్జానుభిరాహతాః। ప్రకృష్టాశ్చ తదా కామం దేవమార్గం చ దర్శితాః
కొంతమందిని చేతులతో కొట్టారు, మరికొంతమందిని మోకాళ్లతో తాకారు. ఇంకొంతమందిని లాగి లాగి తీసుకెళ్లారు, చివరికి వారికీ దేవతల దారి చూపించారు.
ఏవమేతే హతాః శూరాస్త్వయి తిష్ఠతి భర్తరి। కృత్స్నం మధువనం చైవ ప్రకామం తైశ్చ భక్ష్యతే
ఇలా, ప్రభూ! మీరు ఇక్కడ ఉండగానే వీరు ధైర్యంగా ఎదురుతిరిగిన వారిని చంపారు. అంతటా మధువనాన్ని వీరంతా ఇష్టానుసారం తినేస్తున్నారు.
ఏవం విజ్ఞాప్యమానం తం సుగ్రీవం వానరర్షభమ్। అపృచ్ఛత్ తం మహాప్రాజ్ఞో లక్ష్మణః పరవీరహా
దధిముఖుడు సుగ్రీవుని ఇలా తెలియజేస్తుండగా, తెలివైన లక్ష్మణుడు, శత్రు వీరులను జయించినవాడు, అతనిని అడిగాడు.
కిమయం వానరో రాజన్ వనపః ప్రత్యుపస్థితః। కిం చార్థమభినిర్దిశ్య దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్
ఓ రాజా! ఈ వానరుడు, అడవి కాపరి, ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చాడు? ఏ బాధతో ఇలా మాట్లాడాడు?
ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవో లక్ష్మణేన మహాత్మనా। లక్ష్మణం ప్రత్యువాచేదం వాక్యం వాక్యవిశారదః
అప్పుడు మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అడిగిన ప్రశ్నకు, మాటల్లో నిపుణుడైన సుగ్రీవుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
ఆర్య లక్ష్మణ సమ్ప్రాహ వీరో దధిముఖః కపిః। అఙ్గదప్రముఖైర్వీరైర్భక్షితం మధు వానరైః
ఆర్య లక్ష్మణా! వీరుడైన దధిముఖుడు వచ్చి, అంగదుడు ముందుండి వానరులు మధువనంలో తేనె తిన్నారని చెప్పాడు.
నైషామకృతకార్యాణామీదృశః స్యాద్ వ్యతిక్రమః। వనం యదభిపన్నాస్తే సాధితం కర్మ తద్ ధ్రువమ్
పని పూర్తిచేయని వారిలో ఇలాంటి దురాచారం ఉండదు. వారు అడవిలోకి వెళ్లారు అంటే, వారి పని నిస్సందేహంగా పూర్తైంది.
వారయన్తో భృశం ప్రాప్తాః పాలా జానుభిరాహతాః। తథా న గణితశ్చాయం కపిర్దధిముఖో బలీ
ఆపడానికి వచ్చిన కాపర్లను మోకాళ్లతో కొట్టారు. అలాగే బలవంతుడైన దధిముఖుని కూడా లెక్కచేయలేదు.
పతిర్మమ వనస్యాయమస్మాభిః స్థాపితః స్వయమ్। దృష్టా దేవీ న సందేహో న చాన్యేన హనూమతా
ఈ వాడు నా అడవికి కాపరిగా మేమే నియమించాం. దేవిని చూసారు అనడంలో సందేహం లేదు, అదీ హనుమంతుడే చూశాడు.
న హ్యన్యః సాధనే హేతుః కర్మణోఽస్య హనూమతః। కార్యసిద్ధిర్హనుమతి మతిశ్చ హరిపుఙ్గవే
హనుమంతుడు చేసిన పనికి వేరే కారణం లేదు. హనుమంతుడే పనిని విజయవంతం చేశాడు, వానరులలో జ్ఞానమూ అతనిలోనే ఉంది.
వ్యవసాయశ్చ వీర్యం చ శ్రుతం చాపి ప్రతిష్ఠితమ్। జామ్బవాన్ యత్ర నేతా స్యాదఙ్గదశ్చ మహాబలః
జాంబవంతుడు నాయకుడిగా, మహాబలుడు అంగదుడు ఉన్నచోట ధైర్యం, శక్తి, పేరుప్రతిష్ట అన్నీ ఉంటాయి.
హనూమాంశ్చాప్యధిష్ఠాతా న తత్ర గతిరన్యథా। అఙ్గదప్రముఖైర్వీరైర్హతం మధువనం కిల
అక్కడ హనుమంతుడే ప్రధానంగా ఉన్నాడు, వేరే మార్గం లేదు. అంగదుడు ముందుండి వీరులు మధువనాన్ని నిజంగా ధ్వంసం చేశారు.
విచిత్య దక్షిణామాశామాగతైర్హరిపుఙ్గవైః। ఆగతైశ్చాప్రధృష్యం తద్ధతం మధువనం హి తైః
దక్షిణ దిశ వెతికి తిరిగి వచ్చిన వానరులలో శ్రేష్ఠులు, తిరిగి వచ్చి, ఎవరూ తాకలేని మధువనాన్ని ధ్వంసం చేశారు.
ధర్షితం చ వనం కృత్స్నముపయుక్తం తు వానరైః। పాతితా వనపాలాస్తే తదా జానుభిరాహతాః
అంతా వానరులు అడవిని ఆక్రమించి, అనుభవించారు. అప్పుడు అడవి కాపర్లు మోకాళ్లతో కొట్టి పడగొట్టబడ్డారు.
ఏతదర్థమయం ప్రాప్తో వక్తుం మధురవాగిహ। నామ్నా దధిముఖో నామ హరిః ప్రఖ్యాతవిక్రమః
ఈ విషయాన్ని చెప్పడానికి, మధురంగా మాట్లాడే ఈ వాడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇతని పేరు దధిముఖుడు, వీరత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందిన వానరుడు.
దృష్టా సీతా మహాబాహో సౌమిత్రే పశ్య తత్త్వతః। అభిగమ్య యథా సర్వే పిబన్తి మధు వానరాః
మహాబాహువంతుడైన సౌమిత్రీ! నిజంగా చూడు, సీతను చూశారు. అందుకే అందరూ తిరిగి వచ్చి తేనెను తాగుతున్నారు.
న చాప్యదృష్ట్వా వైదేహీం విశ్రుతాః పురుషర్షభ। వనం దత్తవరం దివ్యం ధర్షయేయుర్వనౌకసః
ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! వైదేహిని చూడకుండా, ప్రసిద్ధి చెందిన వీరులు వారికి ఇచ్చిన దివ్యమైన అడవిని ధ్వంసించేవారు కాదు.
తతః ప్రహృష్టో ధర్మాత్మా లక్ష్మణః సహరాఘవః। శ్రుత్వా కర్ణసుఖాం వాణీం సుగ్రీవవదనాచ్చ్యుతామ్
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు, రాఘవునితో కలిసి, సుగ్రీవుని నోటినుండి వినసొంపైన మాటలు విని ఆనందించాడు.
ప్రాహృష్యత భృశం రామో లక్ష్మణశ్చ మహాయశాః। శ్రుత్వా దధిముఖస్యైవం సుగ్రీవస్తు ప్రహృష్య చ
దధిముఖుడు చెప్పిన మాటలు విని రాముడు ఎంతో ఆనందించాడు. మహాప్రతాపశాలి లక్ష్మణుడూ హర్షంతో ముద్దుగా ఉన్నాడు. సుగ్రీవుడూ ఎంతో సంతోషపడ్డాడు.
వనపాలం పునర్వాక్యం సుగ్రీవః ప్రత్యభాషత। ప్రీతోఽస్మి సోఽహం యద్భుక్తం వనం తైః కృతకర్మభిః
అప్పుడు సుగ్రీవుడు ఆ అడవిపాలకుడిని ఇలా అన్నాడు: 'వారు తమ పని పూర్తి చేసి ఈ వనంలో ఆనందంగా విహరించడాన్ని చూసి నేను చాలా సంతోషించాను.'
ధర్షితం మర్షణీయం చ చేష్టితం కృతకర్మణామ్। గచ్ఛ శీఘ్రం మధువనం సంరక్షస్వ త్వమేవ హి। శీఘ్రం ప్రేషయ సర్వాంస్తాన్ హనూమత్ప్రముఖాన్ కపీన్
వారు చేసిన దురాచారం క్షమించదగినదే. పని పూర్తిచేసినవారు ఇలా చేయడం సహజమే. నువ్వు త్వరగా మధువనానికి వెళ్లి, దాన్ని రక్షించు. హనుమంతుడు ముందుండి వచ్చిన అందరు వానరులను వెంటనే పంపించు.
ఇచ్ఛామి శీఘ్రం హనుమత్ప్రధానాన్- శాఖామృగాంస్తాన్ మృగరాజదర్పాన్। ప్రష్టుం కృతార్థాన్ సహ రాఘవాభ్యాం శ్రోతుం చ సీతాధిగమే ప్రయత్నమ్
హనుమంతుడు ముందుండి వచ్చిన ఆ వానరులను, మృగరాజుల్లా గర్వంగా ఉన్న వారిని, రాఘవులతో కలిసి నేను త్వరగా అడిగి తెలుసుకోవాలని ఉంది. సీతను కనుగొనడంలో వారు చేసిన ప్రయత్నాన్ని వినాలని ఉంది.
ప్రీతిస్ఫీతాక్షౌ సమ్ప్రహృష్టౌ కుమారౌ దృష్ట్వా సిద్ధార్థౌ వానరాణాం చ రాజా। అఙ్గైః ప్రహృష్టైః కార్యసిద్ధిం విదిత్వా బాహ్వోరాసన్నామతిమాత్రం ననన్ద
ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు హర్షంతో కళ్లు వెలిగిపోయారు. వానరరాజు కూడా వానరులు విజయాన్ని సాధించినట్టు చూసి, చేయూతలు దగ్గరగా పెట్టుకుని, పని పూర్తయిన ఆనందంతో ఎంతో సంతోషించాడు.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో సుందరకాండలో నలభై నాలుగవ సర్గను వినండి.