ధన్యాః ఖలు మహాత్మానో యే బుద్ధ్యా కోపముత్థితమ్। నిరున్ధన్తి మహాత్మానో దీప్తమగ్నిమివామ్భసా
బుద్ధితో కోపాన్ని అదుపు చేసేవారు నిజంగా మహాత్ములు. వారు మంటపట్టిన అగ్నిని నీటితో ఆర్పినట్టు, కోపాన్ని అదుపుచేస్తారు. అలాంటి వారు నిజంగా ధన్యులు.
క్రుద్ధః పాపం న కుర్యాత్ కః క్రుద్ధో హన్యాద్ గురూనపి। క్రుద్ధః పరుషయా వాచా నరః సాధూనధిక్షిపేత్
కోపంలో ఉన్నవాడు పాపం చేయకుండా ఉండగలడా? కోపంతో ఉన్నవాడు పెద్దలను కూడా హతమార్చగలడు. కోపంతో ఉన్నవాడు కఠినమైన మాటలతో మంచివారిని కూడా దూషించగలడు.
వాచ్యావాచ్యం ప్రకుపితో న విజానాతి కర్హిచిత్। నాకార్యమస్తి క్రుద్ధస్య నావాచ్యం విద్యతే క్వచిత్
కోపంతో ఉన్నవాడు ఏది చెప్పాలి, ఏది చెప్పకూడదు అనే విషయాన్ని గుర్తించడు. కోపానికి లోనైనవాడికి చేయరాని పని లేదు, చెప్పరాని మాట లేదు.
యః సముత్పతితం క్రోధం క్షమయైవ నిరస్యతి। యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
ఎవడు సహనంతో ఉప్పొంగిన కోపాన్ని పాత చర్మాన్ని విడిచిపెట్టే పాము లా వదిలిపెడతాడో, వాడే నిజమైన మనిషి.
ధిగస్తు మాం సుదుర్బుద్ధిం నిర్లజ్జం పాపకృత్తమమ్। అచిన్తయిత్వా తాం సీతామగ్నిదం స్వామిఘాతకమ్
నాకు నిజంగా సిగ్గు. ఎంత మూర్ఖుడిని, ఎంత నిస్సహాయుడిని! సీతాదేవిని గుర్తు పెట్టుకోకుండా, నా ప్రభువుకు హాని కలిగించే పాపకార్యాన్ని నేను చేసి వేసాను.
యది దగ్ధా త్వియం సర్వా నూనమార్యాపి జానకీ। దగ్ధా తేన మయా భర్తుర్హతం కార్యమజానతా
ఈ నగరం అంతా కాలిపోయిందంటే, మన్యమైన జానకీ కూడా తప్పక కాలిపోయిందని అనిపిస్తోంది. నా అవివేకంతో, ఆమె భర్తకు చేయాల్సిన పని నాశనం అయింది.
యదర్థమయమారమ్భస్తత్కార్యమవసాదితమ్। మయా హి దహతా లఙ్కాం న సీతా పరిరక్షితా
ఈ యాత్ర ఎందుకు మొదలెట్టామో, ఆ పని నాశనం అయింది. లంకను కాల్చేటప్పుడు సీతాదేవిని కాపాడలేకపోయాను.
ఈషత్కార్యమిదం కార్యం కృతమాసీన్న సంశయః। తస్య క్రోధాభిభూతేన మయా మూలక్షయః కృతః
ఈ పని చిన్నదైనా పూర్తయింది అనడంలో సందేహం లేదు. కానీ కోపానికి లోనై, అసలు మూలాన్ని నేనే నాశనం చేశాను.
వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్ధః ప్రదృశ్యతే। లఙ్కాయాః కశ్చిదుద్దేశః సర్వా భస్మీకృతా పురీ
జానకీ నశించిపోయిందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. లంకలో ఏ భాగమూ కాలిపోకుండా మిగిలి లేదు. మొత్తం నగరం బూడిద అయిపోయింది.
యది తద్విహతం కార్యం మయా ప్రజ్ఞావిపర్యయాత్। ఇహైవ ప్రాణసంన్యాసో మమాపి హ్యద్య రోచతే
నా అవివేకంతో ఈ పని నాశనం అయితే, ఇక్కడే, ఈ రోజే నేను కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలని అనిపిస్తోంది.
కిమగ్నౌ నిపతామ్యద్య ఆహోస్విద్ వడవాముఖే। శరీరమిహ సత్త్వానాం దద్మి సాగరవాసినామ్
ఈ రోజు నేను అగ్నిలో పడిపోవాలా? లేక సముద్రంలో ఉండే అగ్నిముఖంలోకి దూకాలా? లేక ఇక్కడే సముద్రజంతువులకు నా శరీరాన్ని ఇస్తానా?
కథం ను జీవతా శక్యో మయా ద్రష్టుం హరీశ్వరః। తౌ వా పురుషశార్దూలౌ కార్యసర్వస్వఘాతినా
నేను బ్రతికుండగా, హనుమంతుని ప్రభువును, ఆ ఇద్దరు మహాపురుషులను, నేను చేసిన పనితో ఎలా ఎదుర్కొనగలను?
మయా ఖలు తదేవేదం రోషదోషాత్ ప్రదర్శితమ్। ప్రథితం త్రిషు లోకేషు కపిత్వమనవస్థితమ్
నిజంగా, కోపంతో నేను ఇప్పుడు మూడు లోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన వానరుల చంచలత్వాన్ని చూపించాను.
ధిగస్తు రాజసం భావమనీశమనవస్థితమ్। ఈశ్వరేణాపి యద్ రాగాన్మయా సీతా న రక్షితా
ఈ రాగానికి లోనై, నియంత్రణ లేకుండా, స్థిరత లేకుండా ఉండటం సిగ్గుచేటు. ప్రభువు ఉన్నా, కోరిక వల్ల సీతాదేవిని నేను కాపాడలేకపోయాను.
వినష్టాయాం తు సీతాయాం తావుభౌ వినశిష్యతః। తయోర్వినాశే సుగ్రీవః సబన్ధుర్వినశిష్యతి
సీతాదేవి నశిస్తే, ఆ ఇద్దరూ నశిస్తారు. వాళ్లు నశిస్తే, సుగ్రీవుడు తన బంధువులతో సహా నశిస్తాడు.
ఏతదేవ వచః శ్రుత్వా భరతో భ్రాతృవత్సలః। ధర్మాత్మా సహశత్రుఘ్నః కథం శక్ష్యతి జీవితుమ్
ఈ మాటలు వినగానే, అన్నపై అపారమైన ప్రేమ ఉన్న ధర్మాత్ముడు భరతుడు, శత్రుఘ్నుడితో కలిసి ఎలా బ్రతకగలడు?
ఇక్ష్వాకువంశే ధర్మిష్ఠే గతే నాశమసంశయమ్। భవిష్యన్తి ప్రజాః సర్వాః శోకసంతాపపీడితాః
ధర్మపరుడు అయిన ఇక్ష్వాకు వంశం నాశనమైతే, ప్రజలందరూ దుఃఖంతో, బాధతో నిండిపోతారు.
తదహం భాగ్యరహితో లుప్తధర్మార్థసంగ్రహః। రోషదోషపరీతాత్మా వ్యక్తం లోకవినాశనః
కాబట్టి నేను అదృష్టం లేని వాడిని, ధర్మార్ధ సంపాదన లేకుండా పోయాను, కోపానికి లోనై, తప్పులతో నిండిపోయాను, స్పష్టంగా లోకాన్ని నాశనం చేసిన వాడిని.
ఇతి చిన్తయతస్తస్య నిమిత్తాన్యుపపేదిరే। పూర్వమప్యుపలబ్ధాని సాక్షాత్ పునరచిన్తయత్
ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, పూర్వం కనిపించిన శకునాలు మళ్లీ ప్రత్యక్షంగా కనిపించాయి. వాటిని హనుమంతుడు మళ్లీ ఆలోచించాడు.
అథ వా చారుసర్వాఙ్గీ రక్షితా స్వేన తేజసా। న నశిష్యతి కల్యాణీ నాగ్నిరగ్నౌ ప్రవర్తతే
లేదా, అందమైన అవయవాలున్న సీతాదేవి తన తేజంతో తానే కాపాడుకుందేమో. మంచి మనిషికి అగ్ని అగ్నిపై ప్రభావం చూపదు.
నహి ధర్మాత్మనస్తస్య భార్యామమితతేజసః। స్వచరిత్రాభిగుప్తాం తాం స్ప్రష్టుమర్హతి పావకః
ధర్మాత్ముడైన రాముని భార్యను, తన స్వచరిత్రంతో రక్షించబడిన ఆ సీతాదేవిని, అగ్ని తాకలేడు.
నూనం రామప్రభావేణ వైదేహ్యాః సుకృతేన చ। యన్మాం దహనకర్మాయం నాదహద్ధవ్యవాహనః
నిజంగా, రాముని ప్రభావంతో, వైదేహి చేసిన పుణ్యంతో, నన్ను కాల్చడానికి వచ్చిన అగ్ని కూడా నన్ను కాలించలేదు.
త్రయాణాం భరతాదీనాం భ్రాతౄణాం దేవతా చ యా। రామస్య చ మనఃకాన్తా సా కథం వినశిష్యతి
రాముని హృదయానికి ప్రియమైనది, భరతుడు మొదలైన ముగ్గురు అన్నదమ్ములకు దేవతలాంటిదైన సీతను ఎలా నాశనం చేయగలరు?
యద్ వా దహనకర్మాయం సర్వత్ర ప్రభురవ్యయః। న మే దహతి లాఙ్గూలం కథమార్యాం ప్రధక్ష్యతి
ఈ అగ్ని ఎక్కడైనా శాశ్వతంగా ప్రభువై ఉన్నా, నా తోకను కాల్చలేకపోతే, ఆ మహానీయురాలైన సీతను ఎలా కాల్చగలదు?
పునశ్చాచిన్తయత్ తత్ర హనూమాన్ విస్మితస్తదా। హిరణ్యనాభస్య గిరేర్జలమధ్యే ప్రదర్శనమ్
అప్పుడు హనుమంతుడు ఆశ్చర్యంతో, నీటిమధ్యలో ఉన్న బంగారు నాభి గిరిని మళ్లీ మనస్సులో ఊహించాడు.
తపసా సత్యవాక్యేన అనన్యత్వాచ్చ భర్తరి। అసౌ వినిర్దహేదగ్నిం న తామగ్నిః ప్రధక్ష్యతి
ఆమె తపస్సు, సత్యవాక్యం, భర్తపై అపారమైన భక్తి వల్ల, ఆమె అగ్నిని కూడా కాల్చగలదు; కానీ అగ్ని ఆమెను కాల్చదు.
స తథా చిన్తయంస్తత్ర దేవ్యా ధర్మపరిగ్రహమ్। శుశ్రావ హనుమాంస్తత్ర చారణానాం మహాత్మనామ్
అక్కడ ఆ దేవికి ధర్మాన్ని ఎంత పాటించిందో ఆలోచిస్తూ, హనుమంతుడు ఆ మహాత్ములైన చరణుల మాటలు వినిపించుకున్నాడు.
అహో ఖలు కృతం కర్మ దుర్విగాహం హనూమతా। అగ్నిం విసృజతా తీక్ష్ణం భీమం రాక్షససద్మని
హనుమంతుడు రాక్షసుల ఇంట్లో భయంకరమైన అగ్నిని వదిలిపెట్టడం ఎంత కష్టమైన పని చేశాడో చూడండి!
ప్రపలాయితరక్షఃస్త్రీబాలవృద్ధసమాకులా। జనకోలాహలాధ్మాతా క్రన్దన్తీవాద్రికన్దరైః
రాక్షసులు పారిపోతుండగా, ఆ నగరం స్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులతో నిండిపోయి, జనాల అరుపులతో ఉప్పొంగిపోయింది; పర్వత గుహల నుంచి వినిపించే రోదనలాంటిది.
దగ్ధేయం నగరీ లఙ్కా సాట్టప్రాకారతోరణా। జానకీ న చ దగ్ధేతి విస్మయోఽద్భుత ఏవ నః
కోటలు, గోడలు, తలుపులతో కూడిన లంకా నగరం కాలిపోయింది, కానీ జానకిని కాలిపోలేదు — ఇది నిజంగా అద్భుతమైన ఆశ్చర్యం.