తతస్తు తం వానరవీరముఖ్యం మహాబలం మారుతతుల్యవేగమ్। మహామతిం వాయుసుతం వరిష్ఠం ప్రతుష్టువుర్దేవగణాశ్చ సర్వే
తర్వాత, ఆ వానర వీరులలో శ్రేష్ఠుడైన, గాలి వేగంతో సమానమైన, మహాబలశాలి, మహామతి, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని దేవతలు అందరూ స్తుతించారు.
దేవాశ్చ సర్వే మునిపుఙ్గవాశ్చ గన్ధర్వవిద్యాధరపన్నగాశ్చ। భూతాని సర్వాణి మహాన్తి తత్ర జగ్ముః పరాం ప్రీతిమతుల్యరూపామ్
అక్కడ ఉన్న అందరు దేవతలు, గొప్ప ఋషులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, పన్నగులు, అన్ని మహానుభావులు అపూర్వమైన ఆనందాన్ని పొందారు.
భఙ్క్త్వా వనం మహాతేజా హత్వా రక్షాంసి సంయుగే। దగ్ధ్వా లఙ్కాపురీం భీమాం రరాజ స మహాకపిః
అడవిని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరించి, భయంకరమైన లంకా నగరాన్ని కాల్చిన ఆ మహాకపి ప్రకాశించాడు.
గృహాగ్ర్యశృఙ్గాగ్రతలే విచిత్రే ప్రతిష్ఠితో వానరరాజసింహః। ప్రదీప్తలాఙ్గూలకృతార్చిమాలీ వ్యరాజతాదిత్య ఇవార్చిమాలీ
విలక్షణమైన గొప్ప భవనం పై భాగంలో నిలబడి, అగ్నిలా మండే తోకతో జ్వాలమాల ధరించిన వానరసింహుడు, కిరణాలతో అలంకరించబడిన సూర్యుడిలా ప్రకాశించాడు.
లఙ్కాం సమస్తాం సమ్పీడ్య లాఙ్గూలాగ్నిం మహాకపిః। నిర్వాపయామాస తదా సముద్రే హరిపుఙ్గవః
లంకను మొత్తం నలుగించి, ఆ మహాకపి తన తోకపై ఉన్న అగ్నిని సముద్రంలో ఆర్పేశాడు.
తతో దేవాః సగన్ధర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః। దృష్ట్వా లఙ్కాం ప్రదగ్ధాం తాం విస్మయం పరమం గతాః
తర్వాత, దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, మహర్షులు, లంకను అలా కాల్చబడినదిగా చూసి, అత్యంత ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు.
తం దృష్ట్వా వానరశ్రేష్ఠం హనూమన్తం మహాకపిమ్। కాలాగ్నిరితి సంచిన్త్య సర్వభూతాని తత్రసుః
ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన మహాకపి హనుమంతుని చూసి, అక్కడ ఉన్న అన్ని జీవులు, 'ఇతడు కాలాగ్ని' అని భావించాయి.
thumb|పఞ్చపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే పఞ్చపఞ్చాశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండలో యాభై ఐదవ సర్గను వినండి.
సందీప్యమానాం విత్రస్తాం త్రస్తరక్షోగణాం పురీమ్। అవేక్ష్య హనుమాఁల్లఙ్కాం చిన్తయామాస వానరః
అగ్నిలో మండిపోతూ, భయంతో, భయపడిన రాక్షసులతో నిండిన లంకను చూసి, వానరుడు హనుమంతుడు ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
తస్యాభూత్ సుమహాంస్త్రాసః కుత్సా చాత్మన్యజాయత। లఙ్కాం ప్రదహతా కర్మ కింస్విత్ కృతమిదం మయా
అతనికి గొప్ప భయం కలిగింది. తనలో తాను నిందించుకుంటూ, 'నేను లంకను కాల్చడం ద్వారా ఏమి చేసాను?' అని అనుకున్నాడు.
ధన్యాః ఖలు మహాత్మానో యే బుద్ధ్యా కోపముత్థితమ్। నిరున్ధన్తి మహాత్మానో దీప్తమగ్నిమివామ్భసా
బుద్ధితో కోపాన్ని అదుపు చేసేవారు నిజంగా మహాత్ములు. వారు మంటపట్టిన అగ్నిని నీటితో ఆర్పినట్టు, కోపాన్ని అదుపుచేస్తారు. అలాంటి వారు నిజంగా ధన్యులు.
క్రుద్ధః పాపం న కుర్యాత్ కః క్రుద్ధో హన్యాద్ గురూనపి। క్రుద్ధః పరుషయా వాచా నరః సాధూనధిక్షిపేత్
కోపంలో ఉన్నవాడు పాపం చేయకుండా ఉండగలడా? కోపంతో ఉన్నవాడు పెద్దలను కూడా హతమార్చగలడు. కోపంతో ఉన్నవాడు కఠినమైన మాటలతో మంచివారిని కూడా దూషించగలడు.
వాచ్యావాచ్యం ప్రకుపితో న విజానాతి కర్హిచిత్। నాకార్యమస్తి క్రుద్ధస్య నావాచ్యం విద్యతే క్వచిత్
కోపంతో ఉన్నవాడు ఏది చెప్పాలి, ఏది చెప్పకూడదు అనే విషయాన్ని గుర్తించడు. కోపానికి లోనైనవాడికి చేయరాని పని లేదు, చెప్పరాని మాట లేదు.
యః సముత్పతితం క్రోధం క్షమయైవ నిరస్యతి। యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
ఎవడు సహనంతో ఉప్పొంగిన కోపాన్ని పాత చర్మాన్ని విడిచిపెట్టే పాము లా వదిలిపెడతాడో, వాడే నిజమైన మనిషి.
ధిగస్తు మాం సుదుర్బుద్ధిం నిర్లజ్జం పాపకృత్తమమ్। అచిన్తయిత్వా తాం సీతామగ్నిదం స్వామిఘాతకమ్
నాకు నిజంగా సిగ్గు. ఎంత మూర్ఖుడిని, ఎంత నిస్సహాయుడిని! సీతాదేవిని గుర్తు పెట్టుకోకుండా, నా ప్రభువుకు హాని కలిగించే పాపకార్యాన్ని నేను చేసి వేసాను.
యది దగ్ధా త్వియం సర్వా నూనమార్యాపి జానకీ। దగ్ధా తేన మయా భర్తుర్హతం కార్యమజానతా
ఈ నగరం అంతా కాలిపోయిందంటే, మన్యమైన జానకీ కూడా తప్పక కాలిపోయిందని అనిపిస్తోంది. నా అవివేకంతో, ఆమె భర్తకు చేయాల్సిన పని నాశనం అయింది.
యదర్థమయమారమ్భస్తత్కార్యమవసాదితమ్। మయా హి దహతా లఙ్కాం న సీతా పరిరక్షితా
ఈ యాత్ర ఎందుకు మొదలెట్టామో, ఆ పని నాశనం అయింది. లంకను కాల్చేటప్పుడు సీతాదేవిని కాపాడలేకపోయాను.
ఈషత్కార్యమిదం కార్యం కృతమాసీన్న సంశయః। తస్య క్రోధాభిభూతేన మయా మూలక్షయః కృతః
ఈ పని చిన్నదైనా పూర్తయింది అనడంలో సందేహం లేదు. కానీ కోపానికి లోనై, అసలు మూలాన్ని నేనే నాశనం చేశాను.
వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్ధః ప్రదృశ్యతే। లఙ్కాయాః కశ్చిదుద్దేశః సర్వా భస్మీకృతా పురీ
జానకీ నశించిపోయిందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. లంకలో ఏ భాగమూ కాలిపోకుండా మిగిలి లేదు. మొత్తం నగరం బూడిద అయిపోయింది.
యది తద్విహతం కార్యం మయా ప్రజ్ఞావిపర్యయాత్। ఇహైవ ప్రాణసంన్యాసో మమాపి హ్యద్య రోచతే
నా అవివేకంతో ఈ పని నాశనం అయితే, ఇక్కడే, ఈ రోజే నేను కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలని అనిపిస్తోంది.
కిమగ్నౌ నిపతామ్యద్య ఆహోస్విద్ వడవాముఖే। శరీరమిహ సత్త్వానాం దద్మి సాగరవాసినామ్
ఈ రోజు నేను అగ్నిలో పడిపోవాలా? లేక సముద్రంలో ఉండే అగ్నిముఖంలోకి దూకాలా? లేక ఇక్కడే సముద్రజంతువులకు నా శరీరాన్ని ఇస్తానా?
కథం ను జీవతా శక్యో మయా ద్రష్టుం హరీశ్వరః। తౌ వా పురుషశార్దూలౌ కార్యసర్వస్వఘాతినా
నేను బ్రతికుండగా, హనుమంతుని ప్రభువును, ఆ ఇద్దరు మహాపురుషులను, నేను చేసిన పనితో ఎలా ఎదుర్కొనగలను?
మయా ఖలు తదేవేదం రోషదోషాత్ ప్రదర్శితమ్। ప్రథితం త్రిషు లోకేషు కపిత్వమనవస్థితమ్
నిజంగా, కోపంతో నేను ఇప్పుడు మూడు లోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన వానరుల చంచలత్వాన్ని చూపించాను.
ధిగస్తు రాజసం భావమనీశమనవస్థితమ్। ఈశ్వరేణాపి యద్ రాగాన్మయా సీతా న రక్షితా
ఈ రాగానికి లోనై, నియంత్రణ లేకుండా, స్థిరత లేకుండా ఉండటం సిగ్గుచేటు. ప్రభువు ఉన్నా, కోరిక వల్ల సీతాదేవిని నేను కాపాడలేకపోయాను.
వినష్టాయాం తు సీతాయాం తావుభౌ వినశిష్యతః। తయోర్వినాశే సుగ్రీవః సబన్ధుర్వినశిష్యతి
సీతాదేవి నశిస్తే, ఆ ఇద్దరూ నశిస్తారు. వాళ్లు నశిస్తే, సుగ్రీవుడు తన బంధువులతో సహా నశిస్తాడు.
ఏతదేవ వచః శ్రుత్వా భరతో భ్రాతృవత్సలః। ధర్మాత్మా సహశత్రుఘ్నః కథం శక్ష్యతి జీవితుమ్
ఈ మాటలు వినగానే, అన్నపై అపారమైన ప్రేమ ఉన్న ధర్మాత్ముడు భరతుడు, శత్రుఘ్నుడితో కలిసి ఎలా బ్రతకగలడు?
ఇక్ష్వాకువంశే ధర్మిష్ఠే గతే నాశమసంశయమ్। భవిష్యన్తి ప్రజాః సర్వాః శోకసంతాపపీడితాః
ధర్మపరుడు అయిన ఇక్ష్వాకు వంశం నాశనమైతే, ప్రజలందరూ దుఃఖంతో, బాధతో నిండిపోతారు.
తదహం భాగ్యరహితో లుప్తధర్మార్థసంగ్రహః। రోషదోషపరీతాత్మా వ్యక్తం లోకవినాశనః
కాబట్టి నేను అదృష్టం లేని వాడిని, ధర్మార్ధ సంపాదన లేకుండా పోయాను, కోపానికి లోనై, తప్పులతో నిండిపోయాను, స్పష్టంగా లోకాన్ని నాశనం చేసిన వాడిని.
ఇతి చిన్తయతస్తస్య నిమిత్తాన్యుపపేదిరే। పూర్వమప్యుపలబ్ధాని సాక్షాత్ పునరచిన్తయత్
ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, పూర్వం కనిపించిన శకునాలు మళ్లీ ప్రత్యక్షంగా కనిపించాయి. వాటిని హనుమంతుడు మళ్లీ ఆలోచించాడు.
అథ వా చారుసర్వాఙ్గీ రక్షితా స్వేన తేజసా। న నశిష్యతి కల్యాణీ నాగ్నిరగ్నౌ ప్రవర్తతే
లేదా, అందమైన అవయవాలున్న సీతాదేవి తన తేజంతో తానే కాపాడుకుందేమో. మంచి మనిషికి అగ్ని అగ్నిపై ప్రభావం చూపదు.