వజ్రీ మహేన్ద్రస్త్రిదశేశ్వరో వా సాక్షాద్ యమో వా వరుణోఽనిలో వా। రౌద్రోఽగ్నిరర్కో ధనదశ్చ సోమో న వానరోఽయం స్వయమేవ కాలః
ఇతడు వజ్రాయుధుడు అయిన ఇంద్రుడా, దేవతాధిపతియైన మహేంద్రుడా, స్వయంగా యముడా, వరుణుడా, గాలిదేవుడా, రుద్రుడా, అగ్ని, సూర్యుడు, కుబేరుడు, సోముడా? ఈ వానరుడు కాదు, స్వయంగా కాలమే.
కిం బ్రహ్మణః సర్వపితామహస్య లోకస్య ధాతుశ్చతురాననస్య। ఇహాగతో వానరరూపధారీ రక్షోపసంహారకరః ప్రకోపః
ఇతడు సర్వపితామహుడైన బ్రహ్మదేవుడి కోపమా? లోక సృష్టికర్త అయిన నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ తన కోపాన్ని వానర రూపంలో రాక్షసులను నాశనం చేయడానికి ఇక్కడికి పంపాడా?
కిం వైష్ణవం వా కపిరూపమేత్య రక్షోవినాశాయ పరం సుతేజః। అచిన్త్యమవ్యక్తమనన్తమేకం స్వమాయయా సామ్ప్రతమాగతం వా
ఇది విష్ణువుని పరాక్రమమా? వానర రూపంలో, ఊహించలేని, తెలియని, అనంతమైన, ఏకైకమైన ఆ పరశక్తి తన మాయతో రాక్షసులను నాశనం చేయడానికి వచ్చిందా?
ఇత్యేవమూచుర్బహవో విశిష్టా రక్షోగణాస్తత్ర సమేత్య సర్వే। సప్రాణిసఙ్ఘాం సగృహాం సవృక్షాం దగ్ధాం పురీం తాం సహసా సమీక్ష్య
అక్కడ చేరిన అనేక ప్రముఖ రాక్షస గణాలు, ఆ నగరం ప్రాణులతో, ఇళ్లతో, చెట్లతో సహా అకస్మాత్తుగా కాలిపోయినదాన్ని చూసి, ఇలా మాట్లాడారు.
తతస్తు లఙ్కా సహసా ప్రదగ్ధా సరాక్షసా సాశ్వరథా సనాగా। సపక్షిసఙ్ఘా సమృగా సవృక్షా రురోద దీనా తుములం సశబ్దమ్
తర్వాత లంకా నగరం, రాక్షసులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో, ఏనుగులతో, పక్షుల గుంపులతో, మృగాలతో, చెట్లతో సహా ఒక్కసారిగా కాలిపోవడంతో, దుఃఖంతో, ఘోరమైన శబ్దంతో విలపించింది.
హా తాత హా పుత్రక కాన్త మిత్ర హా జీవితేశాఙ్గ హతం సుపుణ్యమ్। రక్షోభిరేవం బహుధా బ్రువద్భిః శబ్దః కృతో ఘోరతరః సుభీమః
'హాయ్ తండ్రీ! హాయ్ కుమారుడా, ప్రియ మిత్రమా! హాయ్ ప్రాణాధిపతీ, నా శరీరం, నా అదృష్టం నాశమయ్యింది!' అని రాక్షసులు అనేక విధాలుగా విలపించగా, మరింత భయంకరమైన, భయానకమైన అరుపులు వినిపించాయి.
హుతాశనజ్వాలసమావృతా సా హతప్రవీరా పరివృత్తయోధా। హనూమతః క్రోధబలాభిభూతా బభూవ శాపోపహతేవ లఙ్కా
అగ్ని జ్వాలలతో చుట్టబడిన లంక, వీరులు చనిపోయి, యోధులు వెనక్కు తగ్గిపోయి, హనుమంతుని కోపబలానికి లోనై, శాపగ్రస్తమైనట్టుగా కనిపించింది.
ససమ్భ్రమం త్రస్తవిషణ్ణరాక్షసాం సముజ్జ్వలజ్జ్వాలహుతాశనాఙ్కితామ్। దదర్శ లఙ్కాం హనుమాన్ మహామనాః స్వయంభురోషోపహతామివావనిమ్
భయంతో, నిరాశతో ఉన్న రాక్షసులతో, ఎగిసిపడుతున్న అగ్ని జ్వాలలతో కాంతివంతంగా ఉన్న లంకను, మహామతి హనుమంతుడు, సృష్టికర్త కోపానికి గురైన భూమిలా చూశాడు.
భఙ్క్త్వా వనం పాదపరత్నసంకులం హత్వా తు రక్షాంసి మహాన్తి సంయుగే। దగ్ధ్వా పురీం తాం గృహరత్నమాలినీం తస్థౌ హనూమాన్ పవనాత్మజః కపిః
అమూల్య వృక్షాలతో నిండిన అడవిని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో గొప్ప రాక్షసులను సంహరించి, విలాసవంతమైన ఇళ్లతో అలంకరించబడిన ఆ పట్టణాన్ని కాల్చిన అనంతరం, పవనుని కుమారుడు హనుమంతుడు నిలబడ్డాడు.
స రాక్షసాంస్తాన్ సుబహూంశ్చ హత్వా వనం చ భఙ్క్త్వా బహుపాదపం తత్। విసృజ్య రక్షోభవనేషు చాగ్నిం జగామ రామం మనసా మహాత్మా
అనేక రాక్షసులను సంహరించి, అనేక వృక్షాలతో ఉన్న అడవిని ధ్వంసం చేసి, రాక్షసుల ఇళ్లలో అగ్ని పెట్టి, ఆ మహాత్ముడు హనుమంతుడు తన మనసును రాముని వైపు తిప్పాడు.
తతస్తు తం వానరవీరముఖ్యం మహాబలం మారుతతుల్యవేగమ్। మహామతిం వాయుసుతం వరిష్ఠం ప్రతుష్టువుర్దేవగణాశ్చ సర్వే
తర్వాత, ఆ వానర వీరులలో శ్రేష్ఠుడైన, గాలి వేగంతో సమానమైన, మహాబలశాలి, మహామతి, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని దేవతలు అందరూ స్తుతించారు.
దేవాశ్చ సర్వే మునిపుఙ్గవాశ్చ గన్ధర్వవిద్యాధరపన్నగాశ్చ। భూతాని సర్వాణి మహాన్తి తత్ర జగ్ముః పరాం ప్రీతిమతుల్యరూపామ్
అక్కడ ఉన్న అందరు దేవతలు, గొప్ప ఋషులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, పన్నగులు, అన్ని మహానుభావులు అపూర్వమైన ఆనందాన్ని పొందారు.
భఙ్క్త్వా వనం మహాతేజా హత్వా రక్షాంసి సంయుగే। దగ్ధ్వా లఙ్కాపురీం భీమాం రరాజ స మహాకపిః
అడవిని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరించి, భయంకరమైన లంకా నగరాన్ని కాల్చిన ఆ మహాకపి ప్రకాశించాడు.
గృహాగ్ర్యశృఙ్గాగ్రతలే విచిత్రే ప్రతిష్ఠితో వానరరాజసింహః। ప్రదీప్తలాఙ్గూలకృతార్చిమాలీ వ్యరాజతాదిత్య ఇవార్చిమాలీ
విలక్షణమైన గొప్ప భవనం పై భాగంలో నిలబడి, అగ్నిలా మండే తోకతో జ్వాలమాల ధరించిన వానరసింహుడు, కిరణాలతో అలంకరించబడిన సూర్యుడిలా ప్రకాశించాడు.
లఙ్కాం సమస్తాం సమ్పీడ్య లాఙ్గూలాగ్నిం మహాకపిః। నిర్వాపయామాస తదా సముద్రే హరిపుఙ్గవః
లంకను మొత్తం నలుగించి, ఆ మహాకపి తన తోకపై ఉన్న అగ్నిని సముద్రంలో ఆర్పేశాడు.
తతో దేవాః సగన్ధర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః। దృష్ట్వా లఙ్కాం ప్రదగ్ధాం తాం విస్మయం పరమం గతాః
తర్వాత, దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, మహర్షులు, లంకను అలా కాల్చబడినదిగా చూసి, అత్యంత ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు.
తం దృష్ట్వా వానరశ్రేష్ఠం హనూమన్తం మహాకపిమ్। కాలాగ్నిరితి సంచిన్త్య సర్వభూతాని తత్రసుః
ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన మహాకపి హనుమంతుని చూసి, అక్కడ ఉన్న అన్ని జీవులు, 'ఇతడు కాలాగ్ని' అని భావించాయి.
thumb|పఞ్చపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే పఞ్చపఞ్చాశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండలో యాభై ఐదవ సర్గను వినండి.
సందీప్యమానాం విత్రస్తాం త్రస్తరక్షోగణాం పురీమ్। అవేక్ష్య హనుమాఁల్లఙ్కాం చిన్తయామాస వానరః
అగ్నిలో మండిపోతూ, భయంతో, భయపడిన రాక్షసులతో నిండిన లంకను చూసి, వానరుడు హనుమంతుడు ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
తస్యాభూత్ సుమహాంస్త్రాసః కుత్సా చాత్మన్యజాయత। లఙ్కాం ప్రదహతా కర్మ కింస్విత్ కృతమిదం మయా
అతనికి గొప్ప భయం కలిగింది. తనలో తాను నిందించుకుంటూ, 'నేను లంకను కాల్చడం ద్వారా ఏమి చేసాను?' అని అనుకున్నాడు.
ధన్యాః ఖలు మహాత్మానో యే బుద్ధ్యా కోపముత్థితమ్। నిరున్ధన్తి మహాత్మానో దీప్తమగ్నిమివామ్భసా
బుద్ధితో కోపాన్ని అదుపు చేసేవారు నిజంగా మహాత్ములు. వారు మంటపట్టిన అగ్నిని నీటితో ఆర్పినట్టు, కోపాన్ని అదుపుచేస్తారు. అలాంటి వారు నిజంగా ధన్యులు.
క్రుద్ధః పాపం న కుర్యాత్ కః క్రుద్ధో హన్యాద్ గురూనపి। క్రుద్ధః పరుషయా వాచా నరః సాధూనధిక్షిపేత్
కోపంలో ఉన్నవాడు పాపం చేయకుండా ఉండగలడా? కోపంతో ఉన్నవాడు పెద్దలను కూడా హతమార్చగలడు. కోపంతో ఉన్నవాడు కఠినమైన మాటలతో మంచివారిని కూడా దూషించగలడు.
వాచ్యావాచ్యం ప్రకుపితో న విజానాతి కర్హిచిత్। నాకార్యమస్తి క్రుద్ధస్య నావాచ్యం విద్యతే క్వచిత్
కోపంతో ఉన్నవాడు ఏది చెప్పాలి, ఏది చెప్పకూడదు అనే విషయాన్ని గుర్తించడు. కోపానికి లోనైనవాడికి చేయరాని పని లేదు, చెప్పరాని మాట లేదు.
యః సముత్పతితం క్రోధం క్షమయైవ నిరస్యతి। యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
ఎవడు సహనంతో ఉప్పొంగిన కోపాన్ని పాత చర్మాన్ని విడిచిపెట్టే పాము లా వదిలిపెడతాడో, వాడే నిజమైన మనిషి.
ధిగస్తు మాం సుదుర్బుద్ధిం నిర్లజ్జం పాపకృత్తమమ్। అచిన్తయిత్వా తాం సీతామగ్నిదం స్వామిఘాతకమ్
నాకు నిజంగా సిగ్గు. ఎంత మూర్ఖుడిని, ఎంత నిస్సహాయుడిని! సీతాదేవిని గుర్తు పెట్టుకోకుండా, నా ప్రభువుకు హాని కలిగించే పాపకార్యాన్ని నేను చేసి వేసాను.
యది దగ్ధా త్వియం సర్వా నూనమార్యాపి జానకీ। దగ్ధా తేన మయా భర్తుర్హతం కార్యమజానతా
ఈ నగరం అంతా కాలిపోయిందంటే, మన్యమైన జానకీ కూడా తప్పక కాలిపోయిందని అనిపిస్తోంది. నా అవివేకంతో, ఆమె భర్తకు చేయాల్సిన పని నాశనం అయింది.
యదర్థమయమారమ్భస్తత్కార్యమవసాదితమ్। మయా హి దహతా లఙ్కాం న సీతా పరిరక్షితా
ఈ యాత్ర ఎందుకు మొదలెట్టామో, ఆ పని నాశనం అయింది. లంకను కాల్చేటప్పుడు సీతాదేవిని కాపాడలేకపోయాను.
ఈషత్కార్యమిదం కార్యం కృతమాసీన్న సంశయః। తస్య క్రోధాభిభూతేన మయా మూలక్షయః కృతః
ఈ పని చిన్నదైనా పూర్తయింది అనడంలో సందేహం లేదు. కానీ కోపానికి లోనై, అసలు మూలాన్ని నేనే నాశనం చేశాను.
వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్ధః ప్రదృశ్యతే। లఙ్కాయాః కశ్చిదుద్దేశః సర్వా భస్మీకృతా పురీ
జానకీ నశించిపోయిందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. లంకలో ఏ భాగమూ కాలిపోకుండా మిగిలి లేదు. మొత్తం నగరం బూడిద అయిపోయింది.
యది తద్విహతం కార్యం మయా ప్రజ్ఞావిపర్యయాత్। ఇహైవ ప్రాణసంన్యాసో మమాపి హ్యద్య రోచతే
నా అవివేకంతో ఈ పని నాశనం అయితే, ఇక్కడే, ఈ రోజే నేను కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలని అనిపిస్తోంది.