సంవృతాన్ భూమిభాగాంశ్చ సువిభక్తాంశ్చ చత్వరాన్। రథ్యాశ్చ గృహసమ్బాధాః కపిః శృఙ్గాటకాని చ
అతడు గోడలతో చుట్టుముట్టిన భూమి భాగాలు, బాగా విభజించబడిన కూడళ్లను, ఇళ్లతో నిండిన వీధులను, మార్కెట్ ప్రదేశాలను చూశాడు.
తథా రథ్యోపరథ్యాశ్చ తథైవ చ గృహాన్తరాన్। చత్వరేషు చతుష్కేషు రాజమార్గే తథైవ చ
అలాగే ప్రధాన వీధులు, ఉపవీధులు, ఇళ్ల లోపల భాగాలు, కూడళ్లలోని చతురస్రాలు, రాజమార్గాన్ని కూడా చూశాడు.
ఘోషయన్తి కపిం సర్వే చార ఇత్యేవ రాక్షసాః। స్త్రీబాలవృద్ధా నిర్జగ్ముస్తత్ర తత్ర కుతూహలాత్
ఇతడు గూఢచారి వానరుడు అని రాక్షసులు అందరూ ప్రకటించగా, ఆస్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులు ఆసక్తితో అక్కడక్కడికి వచ్చి చూశారు.
తం ప్రదీపితలాఙ్గూలం హనూమన్తం దిదృక్షవః। దీప్యమానే తతస్తస్య లాఙ్గూలాగ్రే హనూమతః
అగ్నిలా మండుతున్న తోకతో ఉన్న హనుమంతుణ్ణి చూడాలని అందరూ ఉత్సాహంగా ఎదురుచూశారు. ఆ సమయంలో హనుమంతుని తోక చివర మరింతగా మండింది.
రాక్షస్యస్తా విరూపాక్ష్యః శంసుర్దేవ్యాస్తదప్రియమ్। యస్త్వయా కృతసంవాదః సీతే తామ్రముఖః కపిః
వికృతమైన కళ్లున్న రాక్షసస్త్రీలు ఆ అపశకునాన్ని దేవికి చెప్పారు: 'సీతా! నీవు మాట్లాడిన ఆ తామ్రవదనుడు వానరం—'
లాఙ్గూలేన ప్రదీప్తేన స ఏష పరిణీయతే। శ్రుత్వా తద్ వచనం క్రూరమాత్మాపహరణోపమమ్
'అతని తోకకు అగ్ని పెట్టి, పట్టణమంతా ఊరేగిస్తున్నారు.' ఆ క్రూరమైన మాటలు, ప్రాణహానికి సమానంగా వినిపించాయి.
వైదేహీ శోకసంతప్తా హుతాశనముపాగమత్। మఙ్గలాభిముఖీ తస్య సా తదాసీన్మహాకపేః
వైదేహి తీవ్రమైన దుఃఖంతో తపించి, ఆ మహావానరునికి మంగళం కలగాలని కోరుతూ అగ్నిదేవుని వైపు తిరిగింది.
ఉపతస్థే విశాలాక్షీ ప్రయతా హవ్యవాహనమ్। యద్యస్తి పతిశుశ్రూషా యద్యస్తి చరితం తపః। యది వా త్వేకపత్నీత్వం శీతో భవ హనూమతః
విశాలమైన కళ్లుగల సీతా, పవిత్రమైన హృదయంతో అగ్నిదేవుని ప్రార్థిస్తూ ఇలా అంది: 'నేను భర్తకు సేవచేసినదానైతే, పుణ్యమార్గంలో నడిచినదానైతే, ఒక భర్తకే నమ్మకంగా ఉన్నదానైతే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
యది కించిదనుక్రోశస్తస్య మయ్యస్తి ధీమతః। యది వా భాగ్యశేషో మే శీతో భవ హనూమతః
'ఆ ధీరుడు నాపై కొంతైనా దయ చూపిస్తే, నా అదృష్టంలో ఇంకా కొంత మిగిలి ఉంటే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
యది మాం వృత్తసమ్పన్నాం తత్సమాగమలాలసామ్। స విజానాతి ధర్మాత్మా శీతో భవ హనూమతః
'ఆ ధర్మాత్ముడు నన్ను సద్గుణాలున్నదిగా, అతనితో కలవాలని తపిస్తున్నదిగా తెలుసుకుంటే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
యది మాం తారయేదార్యః సుగ్రీవః సత్యసంగరః। అస్మాద్ దుఃఖామ్బుసంరోధాచ్ఛీతో భవ హనూమతః
'సత్యవ్రతుడైన ఆర్యుడు సుగ్రీవుడు నన్ను ఈ దుఃఖసాగరం నుండి రక్షిస్తే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
తతస్తీక్ష్ణార్చిరవ్యగ్రః ప్రదక్షిణశిఖోఽనలః। జజ్వాల మృగశావాక్ష్యాః శంసన్నివ శుభం కపేః
అప్పుడు పదునైన జ్వాలలతో ఉన్న అగ్నిదేవుడు, ఆ మృగశావనయనురాలైన సీతాదేవిని చుట్టూ తిరుగుతూ, వానరునికి మంగళం సూచించినట్టు ప్రకాశించాడు.
హనూమజ్జనకశ్చైవ పుచ్ఛానలయుతోఽనిలః। వవౌ స్వాస్థ్యకరో దేవ్యాః ప్రాలేయానిలశీతలః
హనుమంతుడు, తన తండ్రి వాయుదేవుడు, తోకపై అగ్ని కలిగి ఉన్నా, ఆ దేవికి మంచు గాలిలా చల్లని, ఆరోగ్యాన్ని ఇచ్చే గాలి వీశారు.
దహ్యమానే చ లాఙ్గూలే చిన్తయామాస వానరః। ప్రదీప్తోఽగ్నిరయం కస్మాన్న మాం దహతి సర్వతః
అప్పుడు తన తోక మండుతుండగా, ఆ వానరుడు ఆశ్చర్యంగా ఇలా ఆలోచించాడు: 'ఈ జ్వలించే అగ్ని నన్నెందుకు ఎక్కడా కాల్చడం లేదు?'
దృశ్యతే చ మహాజ్వాలః కరోతి చ న మే రుజమ్। శిశిరస్యేవ సమ్పాతో లాఙ్గూలాగ్రే ప్రతిష్ఠితః
'పెద్ద జ్వాలలు కనబడుతున్నా, నాకు ఎలాంటి నొప్పి లేదు; నా తోక చివర చల్లని నీరు వర్షంలా నిలిచినట్టు ఉంది.'
అథ వా తదిదం వ్యక్తం యద్ దృష్టం ప్లవతా మయా। రామప్రభావాదాశ్చర్యం పర్వతః సరితాం పతౌ
'లేదా, నేను సముద్రాన్ని దాటి వస్తున్నప్పుడు చూచిన ఆ అద్భుతమే ఇదేమో. రాముని ప్రభావంతో, పర్వతం కూడా నదుల అధిపతికి లొంగినట్టు జరిగింది.'
యది తావత్ సముద్రస్య మైనాకస్య చ ధీమతః। రామార్థం సమ్భ్రమస్తాదృక్ కిమగ్నిర్న కరిష్యతి
'రాముని కోసం సముద్రం, మైనాకుడు అంత ఉత్సాహంగా సహాయపడితే, అగ్ని ఎందుకు సహాయపడకూడదు?'
సీతాయాశ్చానృశంస్యేన తేజసా రాఘవస్య చ। పితుశ్చ మమ సఖ్యేన న మాం దహతి పావకః
'సీతాదేవి దయ, రాఘవుని తేజస్సు, నా తండ్రి వాయుదేవుని స్నేహం వల్ల ఈ అగ్ని నన్ను కాల్చడం లేదు.'
భూయః స చిన్తయామాస ముహూర్తం కపికుఞ్జరః। కథమస్మద్విధస్యేహ బన్ధనం రాక్షసాధమైః
ఆనంతరం ఆ మహాబలుడు వానరుడు క్షణం ఆలోచించాడు: 'ఇంత శక్తి ఉన్న నన్ను ఈ దుష్ట రాక్షసులు ఎలా బంధించగలరు?'
ప్రతిక్రియాస్య యుక్తా స్యాత్ సతి మహ్యం పరాక్రమే। తతశ్ఛిత్త్వా చ తాన్ పాశాన్ వేగవాన్ వై మహాకపిః
'నాకు శక్తి ఉంటే దానికి తగినట్టు చేయాలి.' అప్పుడు ఆ వేగవంతమైన మహాకపి తన బంధనాలను విరిచేసాడు.
ఉత్పపాతాథ వేగేన ననాద చ మహాకపిః। పురద్వారం తతః శ్రీమాన్ శైలశృఙ్గమివోన్నతమ్
తర్వాత హనుమంతుడు వేగంగా ఎగిరి, గర్జించాడు. అక్కడినుంచి నగర ద్వారం వద్దకు చేరి, పర్వత శిఖరంలా ఎత్తుగా నిలిచాడు.
విభక్తరక్షఃసమ్బాధమాససాదానిలాత్మజః। స భూత్వా శైలసంకాశః క్షణేన పునరాత్మవాన్
వాయుపుత్రుడు రాక్షసుల గుంపును చెదరగొట్టి, పర్వతం లాంటి రూపంలో నిలబడి, క్షణంలో మళ్లీ తన అసలు రూపానికి వచ్చాడు.
హ్రస్వతాం పరమాం ప్రాప్తో బన్ధనాన్యవశాతయత్। విముక్తశ్చాభవచ్ఛ్రీమాన్ పునః పర్వతసంనిభః
అతడు చాలా చిన్నవాడిగా మారి, బంధనాల నుంచి తప్పించుకుని, మళ్లీ పర్వతంతో సమానమైన మహిమాన్విత రూపాన్ని పొందాడు.
వీక్షమాణశ్చ దదృశే పరిఘం తోరణాశ్రితమ్। స తం గృహ్య మహాబాహుః కాలాయసపరిష్కృతమ్। రక్షిణస్తాన్ పునః సర్వాన్ సూదయామాస మారుతిః
చుట్టూ చూసిన హనుమంతుడు ద్వారం వద్ద ఇనుప దండం కనిపెట్టి, దాన్ని పట్టుకుని, బలవంతుడైన హనుమంతుడు ఆ దండంతో అన్ని రక్షకులను మళ్లీ సంహరించాడు.
స తాన్ నిహత్వా రణచణ్డవిక్రమః సమీక్షమాణః పునరేవ లఙ్కామ్। ప్రదీప్తలాఙ్గూలకృతార్చిమాలీ ప్రకాశితాదిత్య ఇవార్చిమాలీ
వారు అందరినీ సంహరించిన యోధుడైన హనుమంతుడు, మళ్లీ లంకను చూశాడు. అతని మండుతున్న తోక అగ్నిజ్వాలల మాలగా మెరిసింది, సూర్యుడు కాంతివలయంతో మెరిసినట్టు కనిపించాడు.
thumb|చతుఃపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే చతుఃపఞ్చాశః సర్గః ॥౫-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో సుందరకాండలో యాభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
వీక్షమాణస్తతో లఙ్కాం కపిః కృతమనోరథః। వర్ధమానసముత్సాహః కార్యశేషమచిన్తయత్
తరువాత తన కోరిక నెరవేరిన వానరుడు లంకను చూశాడు. అతని ఉత్సాహం పెరిగింది. ఇంకా ఏ పని మిగిలిందో ఆలోచించాడు.
కిం ను ఖల్వవశిష్టం మే కర్తవ్యమిహ సామ్ప్రతమ్। యదేషాం రక్షసాం భూయః సంతాపజననం భవేత్
'ఇక్కడ నాకు ఇంకా ఏం చేయాలి? రాక్షసులకు మరింత బాధ కలిగించే పని ఇంకేదైనా ఉందా?' అని ఆలోచించాడు.
వనం తావత్ప్రమథితం ప్రకృష్టా రాక్షసా హతాః। బలైకదేశః క్షపితః శేషం దుర్గవినాశనమ్
వనం నాశనం అయింది, అనేక రాక్షసులు చనిపోయారు, సైన్యంలో కొంత భాగం నశించిపోయింది; ఇప్పుడు మిగిలింది కోటను ధ్వంసం చేయడం మాత్రమే.
దుర్గే వినాశితే కర్మ భవేత్ సుఖపరిశ్రమమ్। అల్పయత్నేన కార్యేఽస్మిన్ మమ స్యాత్ సఫలః శ్రమః
కోటను నాశనం చేస్తే పని సులభంగా పూర్తవుతుంది. ఈ కార్యంలో నా శ్రమ తక్కువగా ఉంటేను ఫలితం పొందుతాను.