thumb|త్రిపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే త్రిపఞ్చాశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణ సుందరకాండలో యాభై మూడవ సర్గను వినండి.
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా దశగ్రీవో మహాత్మనః। దేశకాలహితం వాక్యం భ్రాతురుత్తరమబ్రవీత్
ఆ మహాత్ముడైన దశముఖుడు రావణుడు, తన తమ్ముడు చెప్పిన ఆ సమయానుకూలమైన మాటలు విని, అతనికి సమాధానం చెప్పాడు.
సమ్యగుక్తం హి భవతా దూతవధ్యా విగర్హితా। అవశ్యం తు వధాయాన్యః క్రియతామస్య నిగ్రహః
నీవు చెప్పింది సరిగానే ఉంది; దూతను చంపడం తప్పు. కానీ, ఇతనికి ఇంకొక శిక్ష తప్పక విధించాలి.
కపీనాం కిల లాఙ్గూలమిష్టం భవతి భూషణమ్। తదస్య దీప్యతాం శీఘ్రం తేన దగ్ధేన గచ్ఛతు
కోపులకు కప్పబడిన రాక్షసులు, వానరులకు తోక అలంకారం అని అంటారు కదా; అందుకే, వెంటనే అతని తోకను కాల్చేయండి. కాలిన తోకతో ఇతను తిరగాలి.
తతః పశ్యన్త్వముం దీనమఙ్గవైరూప్యకర్శితమ్। సుమిత్రజ్ఞాతయః సర్వే బాన్ధవాః ససుహృజ్జనాః
అప్పుడు అతని బంధువులు, స్నేహితులు, సగోటెవారు అందరూ, ఇతడు విచారంగా, అవయవాలు వంకరగా, శరీరం క్షీణించి ఉన్నట్లు చూడాలి.
ఆజ్ఞాపయద్ రాక్షసేన్ద్రః పురం సర్వం సచత్వరమ్। లాఙ్గూలేన ప్రదీప్తేన రక్షోభిః పరిణీయతామ్
రాక్షసాధిపతి, రాక్షసులు అతని కాలిన తోకతో పట్టణమంతా, కూడళ్లతో సహా, ప్రదర్శించమని ఆజ్ఞాపించాడు.
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా రాక్షసాః కోపకర్కశాః। వేష్టన్తే తస్య లాఙ్గూలం జీర్ణైః కార్పాసికైః పటైః
ఆ మాటలు విని, కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు, పాత పత్తి ముక్కలతో అతని తోకను చుట్టారు.
సంవేష్ట్యమానే లాఙ్గూలే వ్యవర్ధత మహాకపిః। శుష్కమిన్ధనమాసాద్య వనేష్వివ హుతాశనమ్
అతని తోకను చుట్టుతుండగా, ఆ మహావానరుడు, అడవిలో పొడి కట్టెలతో మంట పెరిగినట్టు, తన శరీరాన్ని పెంచుకున్నాడు.
తైలేన పరిషిచ్యాథ తేఽగ్నిం తత్రోపపాదయన్। లాఙ్గూలేన ప్రదీప్తేన రాక్షసాంస్తానతాడయత్
తర్వాత, నూనె పోసి, అక్కడ మంట పెట్టారు. ఆ కాలిన తోకతో వానరుడు ఆ రాక్షసులను కొట్టాడు.
రోషామర్షపరీతాత్మా బాలసూర్యసమాననః। స భూయః సంగతైః క్రూరై రాక్షసైర్హరిపుఙ్గవః
కోపంతో, మనస్సు బాధతో, ఉదయించే సూర్యుడి వలె ముఖం మెరిసిపోతూ, ఆ వానరులలో శ్రేష్ఠుడు మళ్లీ క్రూరమైన రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు.
సహస్త్రీబాలవృద్ధాశ్చ జగ్ముః ప్రీతిం నిశాచరాః। నిబద్ధః కృతవాన్ వీరస్తత్కాలసదృశీం మతిమ్
రాత్రివేళ సంచరించే వారు, మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు అందరూ ఆనందించారు. బంధించబడిన ఆ వీరుడు, ఆ సమయంలో తగిన పని చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
కామం ఖలు న మే శక్తా నిబద్ధస్యాపి రాక్షసాః। ఛిత్త్వా పాశాన్ సముత్పత్య హన్యామహమిమాన్ పునః
నిజంగా, బంధించబడిన నేను అయినా, ఈ రాక్షసులు నన్ను ఆపలేరు. ఈ బంధాలను తెంచుకుని, మళ్లీ వీళ్లందరినీ చంపగలను.
యది భర్తృహితార్థాయ చరన్తం భర్తృశాసనాత్। నిబధ్నన్తే దురాత్మానో న తు మే నిష్కృతిః కృతా
నా యజమాని హితార్థంగా, ఆయన ఆజ్ఞ మేరకు నేను పనిచేస్తున్నాను. అయినా, ఈ దుష్టులు నన్ను కట్టినా, నా పని ఇంకా పూర్తికాలేదు.
సర్వేషామేవ పర్యాప్తో రాక్షసానామహం యుధి। కిం తు రామస్య ప్రీత్యర్థం విషహిష్యేఽహమీదృశమ్
యుద్ధంలో రాక్షసులందరినీ నేను ఒక్కడినే ఎదుర్కొనగలను. కానీ, రాముని కోసం, ఇలాంటి పరిస్థితిని నేను సహించాలి.
లఙ్కా చారయితవ్యా మే పునరేవ భవేదితి। రాత్రౌ నహి సుదృష్టా మే దుర్గకర్మవిధానతః
లంకను నేను మళ్లీ తిరిగి చూడాలి. ఎందుకంటే రాత్రి సమయంలో దుర్గాల ఏర్పాట్లు నాకు బాగా కనిపించలేదు.
అవశ్యమేవ ద్రష్టవ్యా మయా లఙ్కా నిశాక్షయే। కామం బధ్నన్తు మే భూయః పుచ్ఛస్యోద్దీపనేన చ
నిశి ముగిసిన తర్వాత లంకను తప్పక చూడాలి. వారు కావాలంటే మళ్లీ నా తోకను కట్టేసి, మళ్లీ అగ్ని పెట్టినా పరవాలేదు.
పీడాం కుర్వన్తి రక్షాంసి న మేఽస్తి మనసః శ్రమః। తతస్తే సంవృతాకారం సత్త్వవన్తం మహాకపిమ్
రాక్షసులు నన్ను బాధించినా, నా మనసుకు అలసట లేదు. అందుకే వారు తమను దాచుకున్నా ధైర్యంగా ఉన్న గొప్ప వానరుణ్ణి తీసుకెళ్లారు.
పరిగృహ్య యయుర్హృష్టా రాక్షసాః కపికుఞ్జరమ్। శఙ్ఖభేరీనినాదైశ్చ ఘోషయన్తః స్వకర్మభిః
ఆనందంతో ఉన్న రాక్షసులు, వానరులలో గజరాజువైన వానరుణ్ణి పట్టుకొని, శంఖాలు, బేరీలు మోగిస్తూ తమ విజయాన్ని ప్రకటిస్తూ తీసుకెళ్లారు.
రాక్షసాః క్రూరకర్మాణశ్చారయన్తి స్మ తాం పురీమ్। అన్వీయమానో రక్షోభిర్యయౌ సుఖమిరందమః
క్రూరమైన పనులు చేసే రాక్షసులు ఆ పట్టణంలో నన్ను ఊరేగించారు. రాక్షసులు వెంటాడుతుండగా, ఎవ్వరూ జయించలేని వాడు హనుమంతుడు ప్రశాంతంగా వెళ్లాడు.
హనూమాంశ్చారయామాస రాక్షసానాం మహాపురీమ్। అథాపశ్యద్ విమానాని విచిత్రాణి మహాకపిః
హనుమంతుడిని రాక్షసుల మహానగరంలో ఊరేగించారు. అప్పుడు ఆ మహావానరుడు అద్భుతమైన భవనాలను చూశాడు.
సంవృతాన్ భూమిభాగాంశ్చ సువిభక్తాంశ్చ చత్వరాన్। రథ్యాశ్చ గృహసమ్బాధాః కపిః శృఙ్గాటకాని చ
అతడు గోడలతో చుట్టుముట్టిన భూమి భాగాలు, బాగా విభజించబడిన కూడళ్లను, ఇళ్లతో నిండిన వీధులను, మార్కెట్ ప్రదేశాలను చూశాడు.
తథా రథ్యోపరథ్యాశ్చ తథైవ చ గృహాన్తరాన్। చత్వరేషు చతుష్కేషు రాజమార్గే తథైవ చ
అలాగే ప్రధాన వీధులు, ఉపవీధులు, ఇళ్ల లోపల భాగాలు, కూడళ్లలోని చతురస్రాలు, రాజమార్గాన్ని కూడా చూశాడు.
ఘోషయన్తి కపిం సర్వే చార ఇత్యేవ రాక్షసాః। స్త్రీబాలవృద్ధా నిర్జగ్ముస్తత్ర తత్ర కుతూహలాత్
ఇతడు గూఢచారి వానరుడు అని రాక్షసులు అందరూ ప్రకటించగా, ఆస్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులు ఆసక్తితో అక్కడక్కడికి వచ్చి చూశారు.
తం ప్రదీపితలాఙ్గూలం హనూమన్తం దిదృక్షవః। దీప్యమానే తతస్తస్య లాఙ్గూలాగ్రే హనూమతః
అగ్నిలా మండుతున్న తోకతో ఉన్న హనుమంతుణ్ణి చూడాలని అందరూ ఉత్సాహంగా ఎదురుచూశారు. ఆ సమయంలో హనుమంతుని తోక చివర మరింతగా మండింది.
రాక్షస్యస్తా విరూపాక్ష్యః శంసుర్దేవ్యాస్తదప్రియమ్। యస్త్వయా కృతసంవాదః సీతే తామ్రముఖః కపిః
వికృతమైన కళ్లున్న రాక్షసస్త్రీలు ఆ అపశకునాన్ని దేవికి చెప్పారు: 'సీతా! నీవు మాట్లాడిన ఆ తామ్రవదనుడు వానరం—'
లాఙ్గూలేన ప్రదీప్తేన స ఏష పరిణీయతే। శ్రుత్వా తద్ వచనం క్రూరమాత్మాపహరణోపమమ్
'అతని తోకకు అగ్ని పెట్టి, పట్టణమంతా ఊరేగిస్తున్నారు.' ఆ క్రూరమైన మాటలు, ప్రాణహానికి సమానంగా వినిపించాయి.
వైదేహీ శోకసంతప్తా హుతాశనముపాగమత్। మఙ్గలాభిముఖీ తస్య సా తదాసీన్మహాకపేః
వైదేహి తీవ్రమైన దుఃఖంతో తపించి, ఆ మహావానరునికి మంగళం కలగాలని కోరుతూ అగ్నిదేవుని వైపు తిరిగింది.
ఉపతస్థే విశాలాక్షీ ప్రయతా హవ్యవాహనమ్। యద్యస్తి పతిశుశ్రూషా యద్యస్తి చరితం తపః। యది వా త్వేకపత్నీత్వం శీతో భవ హనూమతః
విశాలమైన కళ్లుగల సీతా, పవిత్రమైన హృదయంతో అగ్నిదేవుని ప్రార్థిస్తూ ఇలా అంది: 'నేను భర్తకు సేవచేసినదానైతే, పుణ్యమార్గంలో నడిచినదానైతే, ఒక భర్తకే నమ్మకంగా ఉన్నదానైతే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
యది కించిదనుక్రోశస్తస్య మయ్యస్తి ధీమతః। యది వా భాగ్యశేషో మే శీతో భవ హనూమతః
'ఆ ధీరుడు నాపై కొంతైనా దయ చూపిస్తే, నా అదృష్టంలో ఇంకా కొంత మిగిలి ఉంటే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'
యది మాం వృత్తసమ్పన్నాం తత్సమాగమలాలసామ్। స విజానాతి ధర్మాత్మా శీతో భవ హనూమతః
'ఆ ధర్మాత్ముడు నన్ను సద్గుణాలున్నదిగా, అతనితో కలవాలని తపిస్తున్నదిగా తెలుసుకుంటే, హనుమంతుడికి చల్లదనం కలగాలి.'