స సౌష్ఠవోపేతమదీనవాదినః కపేర్నిశమ్యాప్రతిమోఽప్రియం వచః। దశాననః కోపవివృత్తలోచనః సమాదిశత్ తస్య వధం మహాకపేః
అద్వితీయమైన, ధైర్యంగా, నిపుణంగా మాట్లాడిన వానరుడి కఠినమైన మాటలు విని, దశముఖుడు కోపంతో కన్నులు ఎర్రబెట్టి, ఆ మహాకపిని చంపమని ఆజ్ఞాపించాడు.
thumb|ద్విపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, సుందరకాండలో, యాభై రెండవ సర్గ.
స తస్య వచనం శ్రుత్వా వానరస్య మహాత్మనః। ఆజ్ఞాపయద్ వధం తస్య రావణః క్రోధమూర్చ్ఛితః
ఆ మహాత్ముడైన వానరుడి మాటలు విన్న రావణుడు, కోపంతో అతని వధను ఆజ్ఞాపించాడు.
తం రక్షోఽధిపతిం క్రుద్ధం తచ్చ కార్యముపస్థితమ్। విదిత్వా చిన్తయామాస కార్యం కార్యవిధౌ స్థితః
ఆ రాక్షసాధిపతి కోపంతో ఉన్నాడని, జరిగిన విషయాన్ని గ్రహించిన వాడు, ఏం చేయాలో ఆలోచించసాగాడు.
నిశ్చితార్థస్తతః సామ్నా పూజ్యం శత్రుజిదగ్రజమ్। ఉవాచ హితమత్యర్థం వాక్యం వాక్యవిశారదః
తన నిర్ణయాన్ని తీసుకుని, శత్రువులను జయించిన పెద్దవారిని గౌరవంగా, మేలైన మాటలతో, నైపుణ్యంగా ఉద్దేశించి చెప్పాడు.
క్షమస్వ రోషం త్యజ రాక్షసేన్ద్ర ప్రసీద మే వాక్యమిదం శృణుష్వ। వధం న కుర్వన్తి పరావరజ్ఞా దూతస్య సన్తో వసుధాధిపేన్ద్రాః
రాక్షసేంద్రా! నీ కోపాన్ని క్షమించు, దయచేసి నా మాట విను. మంచి చెడును తెలిసిన భూలోకాధిపతులు, దూతను చంపరు.
రాజన్ ధర్మవిరుద్ధం చ లోకవృత్తేశ్చ గర్హితమ్। తవ చాసదృశం వీర కపేరస్య ప్రమాపణమ్
రాజా! వానరుడిని చంపడం ధర్మానికి విరుద్ధం, లోకంలో నిందించబడే పని. ఓ వీరా! అది నీకు తగినది కాదు.
ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ రాజధర్మవిశారదః। పరావరజ్ఞో భూతానాం త్వమేవ పరమార్థవిత్
నీకు ధర్మజ్ఞానం ఉంది, కృతజ్ఞత ఉంది, రాజధర్మంలో నైపుణ్యం ఉంది, ప్రాణుల లోతు పొడవు తెలిసినవాడివి, పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడివి కూడా నువ్వే.
గృహ్యన్తే యది రోషేణ త్వాదృశోఽపి విచక్షణాః। తతః శాస్త్రవిపశ్చిత్త్వం శ్రమ ఏవ హి కేవలమ్
మీలాంటి తెలివైనవారు కూడా కోపానికి లోనైతే, గ్రంథాలన్నీ నేర్చుకోవడం వృథా శ్రమ మాత్రమే అవుతుంది.
తస్మాత్ ప్రసీద శత్రుఘ్న రాక్షసేన్ద్ర దురాసద। యుక్తాయుక్తం వినిశ్చిత్య దూతదణ్డో విధీయతామ్
కాబట్టి, శత్రువులను సంహరించేవాడా, రాక్షసుల రాజా, దయ చూపు. ఏది సమంజసం, ఏది కాదు అన్నది బాగా ఆలోచించి, దూతకు తగిన శిక్ష విధించాలి.
విభీషణవచః శ్రుత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః। కోపేన మహతాఽఽవిష్టో వాక్యముత్తరమబ్రవీత్
విభీషణుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు గొప్ప కోపంతో మునిగి, ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.
న పాపానాం వధే పాపం విద్యతే శత్రుసూదన। తస్మాదిమం వధిష్యామి వానరం పాపకారిణమ్
పాపులను సంహరించడంలో పాపం లేదు, శత్రువులను సంహరించేవాడా. అందుకే, ఈ చెడు పనులు చేసిన వానరుణ్ని నేను చంపుతాను.
అధర్మమూలం బహుదోషయుక్త- మనార్యజుష్టం వచనం నిశమ్య। ఉవాచ వాక్యం పరమార్థతత్త్వం విభీషణో బుద్ధిమతాం వరిష్ఠః
ధర్మానికి వ్యతిరేకంగా, ఎన్నో తప్పులతో, నీచులకు మాత్రమే సరిపడే మాటలు విని, జ్ఞానంలో అగ్రగణ్యుడైన విభీషణుడు నిజమైన ధర్మాన్ని చెప్పాడు.
ప్రసీద లఙ్కేశ్వర రాక్షసేన్ద్ర ధర్మార్థతత్త్వం వచనం శృణుష్వ। దూతా న వధ్యాః సమయేషు రాజన్ సర్వేషు సర్వత్ర వదన్తి సన్తః
లంకాధిపతీ, రాక్షసేంద్రా, దయ చూపు. ధర్మార్థ సత్యమైన మాటలు విను. రాజా, దూతలను ఎప్పుడూ చంపరాదు అని సద్గుణులు ఎక్కడైనా చెబుతారు.
అసంశయం శత్రురయం ప్రవృద్ధః కృతం హ్యనేనాప్రియమప్రమేయమ్। న దూతవధ్యాం ప్రవదన్తి సన్తో దూతస్య దృష్టా బహవో హి దణ్డాః
నిస్సందేహంగా ఈ శత్రువు బలవంతుడై, అపారమైన హాని చేశాడు. అయినా, దూతను చంపాలని సద్గుణులు ఎప్పుడూ చెప్పరు. దూతలకు అనేక రకాల శిక్షలు ఉన్నాయని తెలుసు.
వైరూప్యమఙ్గేషు కశాభిఘాతో మౌణ్డ్యం తథా లక్షణసంనిపాతః। ఏతాన్ హి దూతే ప్రవదన్తి దణ్డాన్ వధస్తు దూతస్య న నః శ్రుతోఽస్తి
అంగాలను భంగం చేయడం, కొరడాతో కొట్టడం, తల ముండనం చేయడం, గుర్తులు వేయడం—ఇవి దూతలకు విధించే శిక్షలు. కానీ దూతను చంపడం ఎప్పుడూ వినలేదు.
కథం చ ధర్మార్థవినీతబుద్ధిః పరావరప్రత్యయనిశ్చితార్థః। భవద్విధః కోపవశే హి తిష్ఠేత్ కోపం న గచ్ఛన్తి హి సత్త్వవన్తః
ధర్మార్థాలను బాగా తెలిసిన, పైకీ లోకిక విషయాలూ బోధించిన మీలాంటి వారు ఎలా కోపానికి లోనవుతారు? సద్గుణులు ఎప్పుడూ కోపానికి లోనవారు కాదు.
న ధర్మవాదే న చ లోకవృత్తే న శాస్త్రబుద్ధిగ్రహణేషు వాపి। విద్యేత కశ్చిత్తవ వీర తుల్య- స్త్వం హ్యుత్తమః సర్వసురాసురాణామ్
ధర్మబోధనలో, లోకవ్యవహారంలో, శాస్త్రజ్ఞానంలో కూడా నీకు సమానం ఎవ్వరూ లేరు, వీరా. దేవతలకైనా, రాక్షసులకైనా నీవే శ్రేష్ఠుడు.
పరాక్రమోత్సాహమనస్వినాం చ సురాసురాణామపి దుర్జయేన। త్వయాప్రమేయేణ సురేన్ద్రసఙ్ఘా జితాశ్చ యుద్ధేష్వసకృన్నరేన్ద్రాః
నీ అపారమైన శౌర్యంతో, ఉత్సాహంతో, దేవతలు, రాక్షసులు కూడా నిన్ను ఓడించలేరు. యుద్ధంలో ఇంద్రుని సైన్యాలనూ, అనేక రాజులను కూడా నీవే ఎన్నోసార్లు జయించావు.
ఇత్థంవిధస్యామరదైత్యశత్రోః శూరస్య వీరస్య తవాజితస్య। కుర్వన్తి వీరా మనసాప్యలీకం ప్రాణైర్విముక్తా న తు భోః పురా తే
దేవతలూ, రాక్షసులకూ శత్రువైన నీలాంటి వీరులు, నిజాయితీగలవారు, మనసులోనైనా అసత్యంగా ప్రవర్తించరు. ప్రాణాలు వదిలినా, అసత్యానికి ఒప్పుకోరు.
న చాప్యస్య కపేర్ఘాతే కంచిత్ పశ్యామ్యహం గుణమ్। తేష్వయం పాత్యతాం దణ్డో యైరయం ప్రేషితః కపిః
ఈ వానరుణ్ని చంపడంలో నాకు ఏ మంచి కనబడటం లేదు. ఇతన్ని పంపినవారికి శిక్ష విధించాలి.
సాధుర్వా యది వాసాధుః పరైరేష సమర్పితః। బ్రువన్ పరార్థం పరవాన్ న దూతో వధమర్హతి
ఇతడు మంచివాడైనా, చెడ్డవాడైనా, ఇతరుల చేత పంపించబడ్డాడు. పరుల కోసమే మాట్లాడుతున్నాడు. దూతను చంపడం తగదు.
అపి చాస్మిన్ హతే నాన్యం రాజన్ పశ్యామి ఖేచరమ్। ఇహ యః పునరాగచ్ఛేత్ పరం పారం మహోదధేః
రాజా, ఇతడిని చంపితే, ఈ విశాలమైన సముద్రాన్ని దాటి మళ్లీ ఇక్కడికి వచ్చే వాడిని నేను మరొకరిని చూడటం లేదు.
తస్మాన్నాస్య వధే యత్నః కార్యః పరపురంజయ। భవాన్ సేన్ద్రేషు దేవేషు యత్నమాస్థాతుమర్హతి
అందువల్ల, పరపక్ష నగరాలను జయించేవాడా, ఇతడిని చంపేందుకు ప్రయత్నం చేయకూడదు. నువ్వు దేవతలతో, ఇంద్రునితో కలసి తగిన కార్యాన్ని చేయడానికి సిద్ధపడాలి.
అస్మిన్ వినష్టే నహి భూతమన్యం పశ్యామి యస్తౌ నరరాజపుత్రౌ। యుద్ధాయ యుద్ధప్రియ దుర్వినీతా- వుద్యోజయేద్ వై భవతా విరుద్ధౌ
ఇతడు నశించినట్లయితే, నీ శత్రువులైన నరరాజుని ఇద్దరు కుమారులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించగల మరొకరిని నేను చూడటం లేదు.
పరాక్రమోత్సాహమనస్వినాం చ సురాసురాణామపి దుర్జయేన। త్వయా మనోనన్దన నైర్ఋతానాం యుద్ధాయ నిర్నాశయితుం న యుక్తమ్
రాక్షసుల మనస్సులను ఆనందింపజేసే వాడా, దేవతలకైనా, రాక్షసులకైనా నీవు అజేయుడవు. అయినా, రాక్షసులను యుద్ధంలో నాశనం చేయాలని ప్రయత్నించడం నీకు తగదు.
హితాశ్చ శూరాశ్చ సమాహితాశ్చ కులేషు జాతాశ్చ మహాగుణేషు। మనస్వినః శస్త్రభృతాం వరిష్ఠాః కోపప్రశస్తాః సుభృతాశ్చ యోధాః
వీరులు, ధైర్యవంతులు, మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టిన వారు, గొప్ప గుణాలు కలవారు, మనస్సు స్థిరంగా ఉంచేవారు, ఆయుధాల యందు నిపుణులు, కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకుని ప్రశంసలు పొందిన యోధులు, మంచి సంరక్షణ పొందినవారు — ఇలాంటి వారు ఉన్నారు.
తదేకదేశేన బలస్య తావత్ కేచిత్ తవాదేశకృతోఽద్య యాన్తు। తౌ రాజపుత్రావుపగృహ్య మూఢౌ పరేషు తే భావయితుం ప్రభావమ్
అందువల్ల, నీ ఆజ్ఞ మేరకు నీ సైన్యంలో కొంతమంది ఈ రోజు వెళ్లాలి. వారు ఆ ఇద్దరు మూర్ఖ రాజకుమారులను పట్టుకుని, నీ శక్తి ఇతరులకు తెలుస్తూ ఉండాలి.
నిశాచరాణామధిపోఽనుజస్య విభీషణస్యోత్తమవాక్యమిష్టమ్। జగ్రాహ బుద్ధ్యా సురలోకశత్రు- ర్మహాబలో రాక్షసరాజముఖ్యః
అప్పుడు రాత్రివేళ సంచరించేవారి అధిపతి, దేవతలకు శత్రువు, మహాబలశాలి అయిన రాక్షసాధిపతి, తన తమ్ముడు విభీషణుడు చెప్పిన మంచి మాటలను బుద్ధితో అంగీకరించాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః ॥ ౫.
ఇలా శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో ఆదికావ్యంలో సుందరకాండలో యాభై రెండవ సర్గ ముగిసింది.