తతః ప్లవఙ్గాధిపమన్త్రిసత్తమః సమీక్ష్య తం రాజవరాత్మజం రణే। ఉదగ్రచిత్రాయుధచిత్రకార్ముకం జహర్ష చాపూర్యత చాహవోన్ముఖః
అప్పుడు వానరరాజు సర్వస్రేష్ఠమైన మంత్రి, యుద్ధంలో ఆ రాజకుమారుడిని అద్భుతమైన ఆయుధాలతో, విల్లు చేతబట్టి ఉన్నదాన్ని చూసి, హర్షంతో ఉత్సాహంతో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
స మన్దరాగ్రస్థ ఇవాంశుమాలీ వివృద్ధకోపో బలవీర్యసంవృతః। కుమారమక్షం సబలం సవాహనం దదాహ నేత్రాగ్నిమరీచిభిస్తదా
ఆయన మందర పర్వతంపై ఉన్న సూర్యుడిలా, కోపంతో, బలంతో నిండిపోయి, అక్షకుమారుడిని, అతని సైన్యాన్ని, రథాలను తన కళ్ళ నుండి వెలువడిన అగ్ని కిరణాలతో కాల్చేశాడు.
తతః స బాణాసనశక్రకార్ముకః శరప్రవర్షో యుధి రాక్షసామ్బుదః। శరాన్ ముమోచాశు హరీశ్వరాచలే బలాహకో వృష్టిమివాచలోత్తమే
తర్వాత ఆ రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇంద్రుని విల్లు బాణాలతో, యుద్ధంలో మేఘంలా, హనుమంతుడిపై బాణవర్షాన్ని వదిలాడు. అది పెద్ద పర్వతంపై వర్షం కురిపించిన మేఘంలా ఉండింది.
కపిస్తతస్తం రణచణ్డవిక్రమం ప్రవృద్ధతేజోబలవీర్యసాయకమ్। కుమారమక్షం ప్రసమీక్ష్య సంయుగే ననాద హర్షాద్ ఘనతుల్యనిఃస్వనః
ఆ యుద్ధంలో భయంకరమైన శక్తి, బలంతో, పరాక్రమంతో నిండిన అక్షకుమారుడిని చూసి, హనుమంతుడు ఆనందంతో మేఘగర్జనలా గట్టిగా అరవాడు.
స బాలభావాద్ యుధి వీర్యదర్పితః ప్రవృద్ధమన్యుః క్షతజోపమేక్షణః। సమాససాదాప్రతిమం రణే కపిం గజో మహాకూపమివావృతం తృణైః
అతడు ఇంకా బాలుడైనా, యుద్ధంలో తన పరాక్రమంపై గర్వంతో, కోపంతో, కళ్ళు రక్తంతో ఎర్రగా, ఆ అపూర్వమైన వానరుడిని, ఏనుగు గడ్డి కప్పిన పెద్ద బావిని చేరినట్టు ఎదుర్కొన్నాడు.
స తేన బాణైః ప్రసభం నిపాతితై- శ్చకార నాదం ఘననాదనిఃస్వనః। సముత్సహేనాశు నభః సమారుజన్ భుజోరువిక్షేపణఘోరదర్శనః
ఆ బాణాలతో బలంగా తాకబడిన హనుమంతుడు, మేఘగర్జనలా శబ్దం చేసి, ఉత్సాహంతో వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతని పెద్ద చేతులు విస్తరించి భయంకరంగా కనిపించాడు.
తముత్పతన్తం సమభిద్రవద్ బలీ స రాక్షసానాం ప్రవరః ప్రతాపవాన్। రథీ రథశ్రేష్ఠతరః కిరన్ శరైః పయోధరః శైలమివాశ్మవృష్టిభిః
అప్పుడు ఆ రాక్షసుల యువరాజు, బలవంతుడు, రథస్వారుడు, అతడిని ఎగిరిపోతుండగా బాణవర్షంతో దాడి చేశాడు. అది మేఘం పర్వతంపై రాళ్ల వర్షం కురిపించినట్టు ఉండింది.
స తాఞ్ఛరాంస్తస్య హరిర్విమోక్షయం- శ్చచార వీరః పథి వాయుసేవితే। శరాన్తరే మారుతవద్ వినిష్పతన్ మనోజవః సంయతి భీమవిక్రమః
ఆ వీరుడు, మనస్సు వేగంతో, యుద్ధంలో భయంకరుడు, గాలి పోయే దారిలో ప్రయాణిస్తూ, ఆ బాణాల మధ్యను గాలిలా చక్కగా తప్పించుకున్నాడు.
తమాత్తబాణాసనమాహవోన్ముఖం ఖమాస్తృణన్తం వివిధైః శరోత్తమైః। అవైక్షతాక్షం బహుమానచక్షుషా జగామ చిన్తాం స చ మారుతాత్మజః
విల్లు, బాణాలు చేతబట్టి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా, ఉత్తమమైన బాణాలతో ఆకాశాన్ని కప్పేస్తున్న అక్షకుమారుడిని హనుమంతుడు గౌరవంతో చూసి ఆలోచనలో పడ్డాడు.
తతః శరైర్భిన్నభుజాన్తరః కపిః కుమారవర్యేణ మహాత్మనా నదన్। మహాభుజః కర్మవిశేషతత్త్వవిద్ విచిన్తయామాస రణే పరాక్రమమ్
తర్వాత ఆ కపివీరుడు, తన చేతులు బాణాలతో గాయపడగా, గట్టిగా అరవుతూ, మహాబాహువు, అసాధారణ కార్యాలలో నిపుణుడు, యుద్ధంలో ఆ రాజకుమారుని పరాక్రమాన్ని ఆలోచించాడు.
అబాలవద్ బాలదివాకరప్రభః కరోత్యయం కర్మ మహన్మహాబలః। న చాస్య సర్వాహవకర్మశాలినః ప్రమాపణే మే మతిరత్ర జాయతే
ఈ మహాబలుడు, ఉదయించు సూర్యుని వంటి కాంతితో, పిల్లవాడిలా గొప్ప కార్యాలు చేస్తున్నాడు. యుద్ధంలో అన్ని విద్యల్లో నిపుణుడైనా, ఇతడిని సంహరించాలనే సంకల్పం నాకు కలగడం లేదు.
అయం మహాత్మా చ మహాంశ్చ వీర్యతః సమాహితశ్చాతిసహశ్చ సంయుగే। అసంశయం కర్మగుణోదయాదయం సనాగయక్షైర్మునిభిశ్చ పూజితః
ఇతడు మహాత్ముడు, మహాబలుడు, యుద్ధంలో స్థిరంగా, ఎంతో సహనంతో ఉన్నవాడు. అతని కార్యగుణాల వల్ల, నాగులు, యక్షులు, మునులు కూడా ఇతడిని గౌరవిస్తారు.
పరాక్రమోత్సాహవివృద్ధమానసః- సమీక్షతే మాం ప్రముఖోఽగ్రతః స్థితః। పరాక్రమో హ్యస్య మనాంసి కమ్పయేత్ సురాసురాణామపి శీఘ్రకారిణః
పరాక్రమం, ఉత్సాహంతో మనస్సు పెరిగిన ఇతడు, నన్ను ఎదురుగా నిలబడి గమనిస్తున్నాడు. ఇతని పరాక్రమం దేవతలు, రాక్షసులు వంటి వేగంగా పనిచేసే వారికీ భయాన్ని కలిగించగలదు.
న ఖల్వయం నాభిభవేదుపేక్షితః పరాక్రమో హ్యస్య రణే వివర్ధతే। ప్రమాపణం హ్యస్య మమాద్య రోచతే న వర్ధమానోఽగ్నిరుపేక్షితుం క్షమః
ఇతడిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. యుద్ధంలో ఇతని పరాక్రమం పెరుగుతూనే ఉంది. పెరుగుతున్న అగ్నిని నిర్లక్ష్యం చేయలేము కదా, అలాగే, నేడు ఇతడిని సంహరించాలనే సంకల్పం నాకు వచ్చింది.
ఇతి ప్రవేగం తు పరస్య తర్కయన్ స్వకర్మయోగం చ విధాయ వీర్యవాన్। చకార వేగం తు మహాబలస్తదా మతిం చ చక్రేఽస్య వధే తదానీమ్
విపక్షి వేగాన్ని ఆలోచిస్తూ, తన కార్యనైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించి, ఆ మహాబలుడు తన శక్తిని కూడగట్టి, ఆ సమయంలో ఇతడిని సంహరించాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
స తస్య తానష్ట వరాన్ మహాహయాన్ సమాహితాన్ భారసహాన్ వివర్తనే। జఘాన వీరః పథి వాయుసేవితే తలప్రహారైః పవనాత్మజః కపిః
ఆ వాయుపుత్రుడు, ఆ వీరుడు, అద్భుతమైన, బరువును భరించే, బాగా శిక్షణ పొందిన అక్షకుమారుని గుర్రాలను, గాలి పోయే దారిలో, తన తాడులతో బలంగా కొట్టి చంపేశాడు.
తతస్తలేనాభిహతో మహారథః స తస్య పిఙ్గాధిపమన్త్రినిర్జితః। స భగ్ననీడః పరివృత్తకూబరః పపాత భూమౌ హతవాజిరమ్బరాత్
అప్పుడు ఆ మహారథుడు, పింగల వానరాధిపతికి మంత్రిని ఓడించినవాడి చేతి తాటాతో బలంగా కొట్టబడి, అతని రథం పగిలిపోయి, యోక్ తిరిగిపోయి, గుర్రాలు చనిపోయి, ఆకాశం నుండి నేలపై పడిపోయాడు.
స తం పరిత్యజ్య మహారథో రథం సకార్ముకః ఖడ్గధరః ఖముత్పతన్। తతోఽభియోగాదృషిరుగ్రవీర్యవాన్ విహాయ దేహం మరుతామివాలయమ్
ఆ మహారథుడు తన రథాన్ని వదిలిపెట్టి, విల్లు, ఖడ్గం చేత పట్టుకుని, ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు. కోపంతో, భయంకరమైన తపస్సు చేసిన ముని తన శరీరం విడిచినట్టు, అతడు పైకి లేచాడు.
కపిస్తతస్తం విచరన్తమమ్బరే పతత్త్రిరాజానిలసిద్ధసేవితే। సమేత్య తం మారుతవేగవిక్రమః క్రమేణ జగ్రాహ చ పాదయోర్దృఢమ్
ఆ సమయంలో, వాయుపుత్రుడు ఆకాశంలో పక్షిరాజు, వాయువు, సిద్ధులు సంచరించే చోట అతడిని చేరి, గాలి వేగంతో వెళ్ళి, అతని కాళ్లను గట్టిగా పట్టుకున్నాడు.
స తం సమావిధ్య సహస్రశః కపి- ర్మహోరగం గృహ్య ఇవాణ్డజేశ్వరః। ముమోచ వేగాత్ పితృతుల్యవిక్రమో మహీతలే సంయతి వానరోత్తమః
వానరశ్రేష్ఠుడు, గరుడుడు పెద్ద పాము పట్టుకున్నట్టు, అతడిని వేలసార్లు చుట్టి, తన తండ్రికి సమానమైన పరాక్రమంతో, యుద్ధంలో అతడిని బలంగా నేలపైకి విసిరేశాడు.
స భగ్నబాహూరుకటీపయోధరః క్షరన్నసృఙ్నిర్మథితాస్థిలోచనః। సమ్భిన్నసంధిః ప్రవికీర్ణబన్ధనో హతః క్షితౌ వాయుసుతేన రాక్షసః
అతని చేతులు, తొడలు, నడుము, ఛాతీ పగిలిపోయాయి; ఎముకలు, కళ్ళు నుజ్జునుజ్జయ్యాయి; జాయింట్లు విరిగిపోయాయి; బంధాలు తెగిపోయాయి; రక్తం కారుతూ, ఆ రాక్షసుడు వాయుపుత్రునిచేత నేలపై చనిపోయాడు.
మహాకపిర్భూమితలే నిపీడ్య తం చకార రక్షోఽధిపతేర్మహద్భయమ్। మహర్షిభిశ్చక్రచరైః సమాగతైః సమేత్య భూతైశ్చ సయక్షపన్నగైః। సురైశ్చ సేన్ద్రైర్భృశజాతవిస్మయై- ర్హతే కుమారే స కపిర్నిరీక్షితః
ఆ మహాకపి అతడిని నేలపై నొక్కి, రాక్షసాధిపతికి గొప్ప భయం కలిగించాడు. ఆ సమయంలో మహర్షులు, చక్రాయుధంతో సంచరించే వారు, భూతాలు, యక్షులు, పన్నగులు, ఇంద్రుడితో కూడిన దేవతలు—all amazementతో—ఆ వానరుణ్ణి చూసారు.
నిహత్య తం వజ్రిసుతోపమం రణే కుమారమక్షం క్షతజోపమేక్షణమ్। తదేవ వీరోఽభిజగామ తోరణం కృతక్షణః కాల ఇవ ప్రజాక్షయే
వజ్రాయుధుని కుమారుడితో సమానమైన యుద్ధశూరుడైన, రక్తంలాంటి కళ్ళున్న అక్ష కుమారుణ్ణి హనుమంతుడు చంపి, వెంటనే కాలమంతటితో సమయానికి తలుపు వద్దకు చేరాడు.
thumb|అష్టచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే అష్టచత్వారింశః సర్గః ॥౫-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో, సుందరకాండలో, నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
తతస్తు రక్షోఽధిపతిర్మహాత్మా హనూమతాక్షే నిహతే కుమారే। మనః సమాధాయ స దేవకల్పం సమాదిదేశేన్ద్రజితం సరోషః
అప్పుడు మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి, హనుమంతుడు అక్ష కుమారుణ్ణి చంపినట్టు చూసి, మనసు స్థిరపరిచి, కోపంతో దేవతలకు సమానమైన ఇంద్రజిత్తును పిలిచి ఆజ్ఞాపించాడు.
త్వదస్త్రబలమాసాద్య ససురాః సమరుద్గణాః। న శేకుః సమరే స్థాతుం సురేశ్వరసమాశ్రితాః
నీ ఆయుధబలం ముందు, దేవతలు, మరుత్ గణాలతో కూడి, దేవేంద్రుని ఆశ్రయించినా, యుద్ధంలో నిలబడలేకపోయారు.
న కశ్చిత్ త్రిషు లోకేషు సంయుగే న గతశ్రమః। భుజవీర్యాభిగుప్తశ్చ తపసా చాభిరక్షితః। దేశకాలప్రధానశ్చ త్వమేవ మతిసత్తమః
ఈ మూడుర్లోకాలలో ఎవ్వరూ, చేతి బలంతో గానీ, తపస్సుతో గానీ, స్థానకాలాల్లో అగ్రగామిగా ఉన్నా గానీ, యుద్ధంలో అలసిపోకుండా ఉండలేరు; నీవే అత్యుత్తమమైన మేధావి.
న తేఽస్త్యశక్యం సమరేషు కర్మణాం న తేఽస్త్యకార్యం మతిపూర్వమన్త్రణే। న సోఽస్తి కశ్చిత్ త్రిషు సంగ్రహేషు న వేద యస్తేఽస్త్రబలం బలం చ
నీకు యుద్ధంలో అసాధ్యమైన పని లేదు; నీ ఆలోచన, యుక్తిలో చేయాల్సిన పని మిగిలిపోదు. ఈ మూడుసేనల్లో నీ ఆయుధబలం, శక్తి తెలియని వారు లేరు.
మమానురూపం తపసో బలం చ తే పరాక్రమశ్చాస్త్రబలం చ సంయుగే। న త్వాం సమాసాద్య రణావమర్దే మనః శ్రమం గచ్ఛతి నిశ్చితార్థమ్
నీ తపస్సు, బలం, పరాక్రమం, యుద్ధంలో ఆయుధ నైపుణ్యం—all నా స్థాయికీ, నీ స్థాయికీ తగినవే. అయినా, యుద్ధంలో నిన్ను ఎదుర్కొంటే, నా మనస్సు లక్ష్యాన్ని చేరడంలో అలసిపోదు.
నిహతాః కింకరాః సర్వే జమ్బుమాలీ చ రాక్షసః। అమాత్యపుత్రా వీరాశ్చ పఞ్చ సేనాగ్రగామినః
అన్ని కింకరులు, జంబుమాళి అనే రాక్షసుడు, ఐదుగురు అమాత్య కుమారులు, సేనాధిపతులు—all చనిపోయారు.