తతః స మథితాష్టాశ్వం రథం భగ్నాక్షకూబరమ్। విహాయ న్యపతద్ భూమౌ దుర్ధరస్త్యక్తజీవితః
ఎనిమిది గుర్రాలు నశించి, రథం చక్రం, దండం విరిగిపోవడంతో, దుర్ధరుడు తన ప్రాణం వదిలి, రథాన్ని వదిలేసి నేలపై పడిపోయాడు.
తం విరూపాక్షయూపాక్షౌ దృష్ట్వా నిపతితం భువి। తౌ జాతరోషౌ దుర్ధర్షావుత్పేతతురరిందమౌ
దుర్ధరుడు నేలపై పడిపోతున్నాడని చూసి, విరూపాక్షుడు, యూపాక్షుడు ఇద్దరూ కోపంతో, ఎదుర్కొనలేని వీరులుగా, శత్రువులను సంహరించే వారు ఎగిరిపడ్డారు.
స తాభ్యాం సహసోత్ప్లుత్య విష్ఠితో విమలేఽమ్బరే। ముద్గరాభ్యాం మహాబాహుర్వక్షస్యభిహతః కపిః
అప్పుడు ఆ మహాబాహువు అయిన వానరుడు వారిద్దరితో కలిసి ఒక్కసారిగా నిర్మలమైన ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. వారు తమ గదలతో అతని ఛాతిపై బలంగా కొట్టారు.
తయోర్వేగవతోర్వేగం నిహత్య స మహాబలః। నిపపాత పునర్భూమౌ సుపర్ణ ఇవ వేగితః
వారు చూపిన వేగాన్ని అధిగమించిన ఆ మహాబలుడు, సుపర్ణుడు వేగంగా పడిపోవడం లాగా, మళ్లీ భూమిపైకి పడిపోయాడు.
స సాలవృక్షమాసాద్య సముత్పాట్య చ వానరః। తావుభౌ రాక్షసౌ వీరౌ జఘాన పవనాత్మజః
వానరుడు ఒక సాలవృక్షాన్ని పక్కనుండి పీకి, ఆ ఇద్దరు రాక్షసవీరులను, వాయుపుత్రుడు అయిన వాడు, సంహరించాడు.
తతస్తాంస్త్రీన్ హతాన్ జ్ఞాత్వా వానరేణ తరస్వినా। అభిపేదే మహావేగః ప్రహస్య ప్రఘసో బలీ
ఆ ముగ్గురిని శక్తివంతమైన వానరుడు చంపాడని తెలుసుకుని, మహావేగశాలి, బలవంతుడు అయిన ప్రఘసుడు నవ్వుతూ ముందుకు వచ్చాడు.
భాసకర్ణశ్చ సంక్రుద్ధః శూలమాదాయ వీర్యవాన్। ఏకతః కపిశార్దూలం యశస్వినమవస్థితౌ
భాసకర్ణుడు కోపంతో, శక్తివంతుడై, శూలాన్ని తీసుకుని, ఇద్దరూ కపిశార్దూలుడైన ప్రతిష్ఠాత్మకుడిని ఎదుర్కొంటూ నిలబడ్డారు.
పట్టిశేన శితాగ్రేణ ప్రఘసః ప్రత్యపోథయత్। భాసకర్ణశ్చ శూలేన రాక్షసః కపికుఞ్జరమ్
ప్రఘసుడు పదునైన పట్టు చేతితో వానరిని గాయపరిచాడు. భాసకర్ణుడు రాక్షసుడు శూలంతో వానరిని దాడిచేశాడు.
స తాభ్యాం విక్షతైర్గాత్రైరసృగ్దిగ్ధతనూరుహః। అభవద్ వానరః క్రుద్ధో బాలసూర్యసమప్రభః
వారిద్దరి చేత గాయపడిన వానరుడి అవయవాలు రక్తంతో తడిసి, కోపంతో, బాలసూర్యుడిలా ప్రకాశించాడు.
సముత్పాట్య గిరేః శృఙ్గం సమృగవ్యాలపాదపమ్। జఘాన హనుమాన్ వీరో రాక్షసౌ కపికుఞ్జరః। గిరిశృఙ్గసునిష్పిష్టౌ తిలశస్తౌ బభూవతుః
హనుమంతుడు, వానరులలో గజరాజు, పర్వతశిఖరాన్ని, దాని మీద ఉన్న జంతువులు, పాములు, చెట్లతో సహా పీకి, ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను సంహరించాడు. ఆ పర్వతశిఖరంతో నుజ్జునుజ్జయిన వారిద్దరూ నువ్వుల్లా మారిపోయారు.
తతస్తేష్వవసన్నేషు సేనాపతిషు పఞ్చసు। బలం తదవశేషం తు నాశయామాస వానరః
ఆయిదుగురు సేనాధిపతులు పడిపోయిన తరువాత, మిగిలిన దళాన్ని ఆ వానరుడు పూర్తిగా నాశనం చేశాడు.
అశ్వైరశ్వాన్ గజైర్నాగాన్ యోధైర్యోధాన్ రథై రథాన్। స కపిర్నాశయామాస సహస్రాక్ష ఇవాసురాన్
అశ్వాలతో అశ్వాలను, గజాలతో గజాలను, యోధులతో యోధులను, రథాలతో రథాలను ఎదుర్కొంటూ, ఆ కపి ఇంద్రుడు అసురులను సంహరించినట్లు వారిని సంహరించాడు.
హయైర్నాగైస్తురంగైశ్చ భగ్నాక్షైశ్చ మహారథైః। హతైశ్చ రాక్షసైర్భూమీ రుద్ధమార్గా సమన్తతః
అశ్వాలు, గజాలు, వేగంగా పరిగెత్తే కుదిరిన కాళ్లు, విరిగిన రథాలు, చనిపోయిన రాక్షసులతో భూమి అన్ని వైపులా అడ్డుగా మారింది.
తతః కపిస్తాన్ ధ్వజినీపతీన్ రణే నిహత్య వీరాన్ సబలాన్ సవాహనాన్। తథైవ వీరః పరిగృహ్య తోరణం కృతక్షణః కాల ఇవ ప్రజాక్షయే
తర్వాత ఆ కపి, యుద్ధంలో ఆ ధైర్యవంతులైన సేనాధిపతులను వారి సైన్యాలతో, వాహనాలతో కలిపి సంహరించి, తలుపు దగ్గర నిలబడి, సమయం వచ్చినప్పుడు ప్రాణులను నాశనం చేసే కాలుడు లాగా సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
thumb|సప్తచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే సప్తచత్వారింశః సర్గః ॥౫-
నలభైఏడు వ అధ్యాయం వినండి.
సేనాపతీన్ పఞ్చ స తు ప్రమాపితాన్ హనూమతా సానుచరాన్ సవాహనాన్। నిశమ్య రాజా సమరోద్ధతోన్ముఖం కుమారమక్షం ప్రసమైక్షతాక్షమ్
హనుమంతుడు ఐదుగురు సేనాధిపతులను వారి అనుచరులతో, వాహనాలతో కలిపి జయించినట్టు విని, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న రాజు కుమారుడు అక్షుని దృష్టితో గమనించాడు.
స తస్య దృష్ట్యర్పణసమ్ప్రచోదితః ప్రతాపవాన్ కాఞ్చనచిత్రకార్ముకః। సముత్పపాతాథ సదస్యుదీరితో ద్విజాతిముఖ్యైర్హవిషేవ పావకః
రాజు చూపుతో ప్రేరేపించబడిన ఆ పరాక్రమశాలి అక్షుడు, బంగారు అలంకరణలతో కూడిన విల్లు ధరించి, సభలో పూజారులు హోమానికి అగ్నిని పిలిచినట్టు లేచి నిలిచాడు.
తతో మహాన్ బాలదివాకరప్రభం ప్రతప్తజామ్బూనదజాలసంతతమ్। రథం సమాస్థాయ యయౌ స వీర్యవాన్ మహాహరిం తం ప్రతి నైర్ఋతర్షభః
ఆ తరువాత, బాలసూర్యుడిలా ప్రకాశించే, వేడి బంగారు జాలాలతో అలంకరించిన గొప్ప రథాన్ని ఎక్కి, పరాక్రమవంతుడైన ఆ రాక్షసాధిపతి మహాబలుడైన వానరుని ఎదుర్కొనడానికి బయలుదేరాడు.
తతస్తపఃసంగ్రహసంచయార్జితం ప్రతప్తజామ్బూనదజాలచిత్రితమ్। పతాకినం రత్నవిభూషితధ్వజం మనోజవాష్టాశ్వవరైః సుయోజితమ్
తపస్సు సంపాదనతో లభించిన, వేడి బంగారు అలంకరణలతో, పతాకలతో, రత్నాలతో అలంకరించిన ధ్వజంతో, ఎనిమిది వేగవంతమైన అశ్వాలతో బాగా జోడించబడిన ఆ రథం ఉంది.
సురాసురాధృష్యమసఙ్గచారిణం తడిత్ప్రభం వ్యోమచరం సమాహితమ్। సతూణమష్టాసినిబద్ధబన్ధురం యథాక్రమావేశితశక్తితోమరమ్
దేవతలు, దానవులు కూడా ఎదుర్కోలేని, స్వేచ్ఛగా సంచరించే, మెరుపులా ప్రకాశించే, ఆకాశంలో ప్రయాణించే, తుపాకులు, ఎనిమిది ఖడ్గాలు బలంగా కట్టిన, వరుసగా శక్తి, తోమరాలతో అమర్చిన ఆ రథం.
విరాజమానం ప్రతిపూర్ణవస్తునా సహేమదామ్నా శశిసూర్యవర్చసా। దివాకరాభం రథమాస్థితస్తతః స నిర్జగామామరతుల్యవిక్రమః
అన్ని ఆయుధాలతో నిండిన, బంగారు పట్టీలతో, చంద్రుడు, సూర్యుడు లాంటి కాంతితో మెరిసే, సూర్యుని పోలిన ఆ రథాన్ని ఎక్కి, అమరులకు సమానమైన పరాక్రమంతో బయలుదేరాడు.
స పూరయన్ ఖం చ మహీం చ సాచలాం తురఙ్గమాతఙ్గమహారథస్వనైః। బలైః సమేతైః సహతోరణస్థితం సమర్థమాసీనముపాగమత్ కపిమ్
అశ్వాలు, గజాలు, మహారథాల గర్జనతో ఆకాశాన్ని, భూమిని, పర్వతాలతో కూడిన భూమిని నిండజేసి, సైన్యాలతో కూడి, తలుపు దగ్గర నిలబడి ఉన్న సామర్థ్యవంతుడైన కపిని అతడు చేరుకున్నాడు.
స తం సమాసాద్య హరిం హరీక్షణో యుగాన్తకాలాగ్నిమివ ప్రజాక్షయే। అవస్థితం విస్మితజాతసమ్భ్రమం సమైక్షతాక్షో బహుమానచక్షుషా
అక్షుడు, ఆ సింహదృష్టి వానరుని దగ్గరకు వచ్చి, యుగాంతకాల అగ్నిలా ప్రాణుల నాశనానికి సిద్ధంగా, స్థిరంగా కూర్చుని, ఆశ్చర్యంతో, గౌరవభావంతో అతన్ని చూశాడు.
స తస్య వేగం చ కపేర్మహాత్మనః పరాక్రమం చారిషు రావణాత్మజః। విచారయన్ స్వం చ బలం మహాబలో యుగక్షయే సూర్య ఇవాభివర్ధత
మహాబలుడు అయిన రావణుని కుమారుడు, ఆ మహాత్ముడైన వానరుని వేగాన్ని, పరాక్రమాన్ని, తన బలాన్ని పరిశీలిస్తూ, యుగాంతంలో సూర్యుడు పెరిగినట్లు తన శక్తిని పెంచుకున్నాడు.
స జాతమన్యుః ప్రసమీక్ష్య విక్రమం స్థితః స్థిరః సంయతి దుర్నివారణమ్। సమాహితాత్మా హనుమన్తమాహవే ప్రచోదయామాస శితైః శరైస్త్రిభిః
ఆయన ఆ వానరుని అపారమైన శౌర్యాన్ని గమనించి, యుద్ధంలో నిలకడగా, ఎదుర్కోలేని ధైర్యంతో ఉన్న హనుమంతుడిని, కోపంతో, మూడు పదునైన బాణాలతో పోరుకు ప్రేరేపించాడు.
తతః కపిం తం ప్రసమీక్ష్య గర్వితం జితశ్రమం శత్రుపరాజయోచితమ్। అవైక్షతాక్షః సముదీర్ణమానసం సబాణపాణిః ప్రగృహీతకార్ముకః
తర్వాత అక్షుడు, ఆ గర్వంతో ఉన్న, అలసట లేని, శత్రువులను జయించగలిగిన వానరుని చూసి, మనస్సు ఉల్లాసంగా, విల్లు, బాణాలు చేతబట్టి, అతన్ని దృష్టితో పరిశీలించాడు.
స హేమనిష్కాఙ్గదచారుకుణ్డలః సమాససాదాశుపరాక్రమః కపిమ్। తయోర్బభూవాప్రతిమః సమాగమః సురాసురాణామపి సమ్భ్రమప్రదః
బంగారు కంకణాలు, అందమైన కుండలాలు ధరించిన, అపూర్వమైన పరాక్రమం కలిగిన అక్షుడు, ఆ కపిని ఎదుర్కొన్నాడు. వారి ఎదురుదెబ్బ దేవతలకు, రాక్షసులకు కూడా భయాన్ని కలిగించింది.
రరాస భూమిర్న తతాప భానుమాన్ వవౌ న వాయుః ప్రచచాల చాచలః। కపేః కుమారస్య చ వీర్యసంయుగం ననాద చ ద్యౌరుదధిశ్చ చుక్షుభే
భూమి గర్జించింది, సూర్యుడు వేడి ఇవ్వలేదు, గాలి వీచలేదు, పర్వతాలు కదలలేదు; ఆ కపి, అక్షుని వీరసంగ్రామం మొదలయ్యే వేళ, ఆకాశం గర్జించింది, సముద్రం అలజడిగా మారింది.
స తస్య వీరః సుముఖాన్ పతత్రిణః సువర్ణపుఙ్ఖాన్ సవిషానివోరగాన్। సమాధిసంయోగవిమోక్షతత్త్వవి- చ్ఛరానథ త్రీన్ కపిమూర్ధ్న్యతాడయత్
ఆ వీరుడు బాగా అమర్చిన బాణాలను, బంగారు అంచులతో, పాములవంటి విషంతో నిండిన వాటిని, ధ్యానం ద్వారా పూర్తిగా నియంత్రించినవిగా, ఆ కపిముఖానికి మూడు బాణాలతో గట్టిగా వదిలి తాకించాడు.
స తైః శరైర్మూర్ధ్ని సమం నిపాతితైః క్షరన్నసృగ్దిగ్ధవివృత్తనేత్రః। నవోదితాదిత్యనిభః శరాంశుమాన్ వ్యరాజతాదిత్య ఇవాంశుమాలికః
ఆ బాణాలు తలపై బలంగా తాకడంతో, హనుమంతుడి కళ్ళు రక్తంతో నిండిపోయి తిరుగుతూ, రక్తం కారుతూ, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యునిలా, బాణాల కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, కిరణాల వలయంతో ఉన్న సూర్యుడిలా మెరిసిపోయాడు.