శ్లోక ఏవాస్త్వయం బద్ధో నాత్ర కార్యా విచారణా । మచ్ఛన్దాదేవ తే బ్రహ్మన్ ప్రవృత్తేయం సరస్వతీ ॥౧-౨-
ఈ శ్లోకం నువ్వు ఎలా చెప్పావో అలా ఉండనివ్వు. ఇక్కడ ఇంకేమీ ఆలోచన అవసరం లేదు. నా అనుగ్రహంతోనే నీలో ఈ సరస్వతి ప్రవహించింది, మహర్షీ!
రామస్య చరితం కృత్స్నం కురు త్వమృషిసత్తమ । ధర్మాత్మనో భగవతో లోకే రామస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ఓ మహర్షీ! నీతి మార్గంలో నడిచే, లోకానికి ఆదర్శమైన రాముని సంపూర్ణ కథను, నీవు రచించు.
వృత్తం కథయ ధీరస్య యథా తే నారదాచ్ఛ్రుతమ్ । రహస్యం చ ప్రకాశం చ యద్ వృత్తం తస్య ధీమతః ॥౧-౨-
ధైర్యవంతుడైన రాముని కథను, నారదుని నుండి నీవు వినినట్టు, రహస్యమైనదైనా, బహిరంగమైనదైనా, జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పు.
రామస్య సహసౌమిత్రే రాక్షసానాం చ సర్వశః । వైదేహ్యాశ్చైవ యద్ వృత్తం ప్రకాశం యది వా రహః ॥౧-౨-
రామునికి, సౌమిత్రికి, రాక్షసులకు, వైదేహికి ఏం జరిగిందో, బహిరంగంగా అయినా, రహస్యంగా అయినా, అన్నీ వివరంగా చెప్పు.
తచ్చాప్యవిదితం సర్వం విదితం తే భవిష్యతి । న తే వాగనృతా కావ్యే కాచిదత్ర భవిష్యతి ॥౧-౨-
ఇప్పటివరకు తెలియనివన్నీ నీకు తెలిసిపోతాయి. ఈ కావ్యంలో నీ మాటల్లో ఎటువంటి అబద్ధం ఉండదు.
కురు రామకథాం పుణ్యాం శ్లోకబద్ధాం మనోరమామ్ । యావత్ స్థాస్యన్తి గిరయః సరితశ్చ మహీతలే ॥౧-౨-
పర్వతాలు, నదులు భూమిపై ఉన్నంతవరకు, శ్లోకాల రూపంలో మధురంగా, పుణ్యంగా రామకథను రచించు.
తావద్ రామాయణకథా లోకేషు ప్రచరిష్యతి । యావద్ రామస్య చ కథా త్వత్కృతా ప్రచరిష్యతి ॥౧-౨-
నీవు సృష్టించిన రాముని కథ ఈ లోకంలో వినబడినంతకాలం, రామాయణ కథ కూడా ప్రజల్లో వ్యాపించిపోతుంది.
తావదూర్ధ్వమధశ్చ త్వం మల్లోకేషు నివత్స్యసి । ఇత్యుక్త్వా భగవాన్ బ్రహ్మా తత్రైవాన్తరధీయత । తతః సశిష్యో భగవాన్ ర్మునిర్విస్మయమాయయౌ ॥౧-౨-
అంతవరకు, పైకీ కిందకీ నీవు నా లోకాలలో నివసిస్తావు. ఇలా చెప్పి, భగవంతుడు బ్రహ్మదేవుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. తరువాత, తన శిష్యులతో కూడి ఆ మహర్షి ఆశ్చర్యంతో అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
తస్య శిష్యాస్తతః సర్వే జగుః శ్లోకమిమం పునః । ముహుర్ముహుః ప్రీయమాణాః ప్రాహుశ్చ భృశవిస్మితాః ॥౧-౨-
ఆ తరువాత, వాల్మీకి మహర్షి శిష్యులు అందరూ ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, ఆ శ్లోకాన్ని పదే పదే పాడారు.
సమాక్షరైశ్చతుర్భిర్యః పాదైర్గీతో మహర్షిణా । సోఽనువ్యాహరణాద్ భూయః శోకః శ్లోకత్వమాగతః ॥౧-౨-
మహర్షి వాల్మీకి నాలుగు పాదాలతో సమంగా పాడిన ఆ శ్లోకం, మళ్లీ మళ్లీ పఠించబడుతూ, దుఃఖాన్ని శ్లోకంగా మార్చింది.
తస్య బుద్ధిరియం జాతా వాల్మీకేర్భావితాత్మనః । కృత్స్నం రామాయణం కావ్యమీదృశైః కరవాణ్యహమ్ ॥౧-౨-
పరిశుద్ధమైన మనస్సున్న వాల్మీకికి ఇలా సంకల్పం కలిగింది: 'ఇలాంటి శ్లోకాలతోనే నేను మొత్తం రామాయణాన్ని రచిస్తాను.'
ఉదారవృత్తార్థపదైర్మనోరమై- ::స్తదాస్య రామస్య చకార కీర్తిమాన్ । సమాక్షరైః శ్లోకశతైర్యశస్వినో ::యశస్కరం కావ్యముదారదర్శనః ॥౧-౨-
ఉన్నతమైన భావాలు, అర్థాలు, మధురమైన పదాలతో, వాల్మీకి మహర్షి రాముని కీర్తిని సృష్టించాడు. సమంగా ఉండే శ్లోక శతాలతో, యశస్సు తెచ్చే కావ్యాన్ని ఆ మహర్షి రచించాడు.
తదుపగతసమాససంధియోగం ::సమమధురోపనతార్థవాక్యబద్ధమ్ । రఘువరకరితం మునిప్రణీతం ::దశశిరసశ్క వధం నిశామయధ్వమ్ ॥౧-౨-
సరైన సమాసాలు, సంధులు, మధురమైన అర్థవంతమైన వాక్యాలతో, రఘువంశానికి చెందిన రాముని కథను, దశముఖుడైన రావణుని వధను గురించి, మహర్షి రచించిన ఈ కావ్యాన్ని మీరు వినండి.
thumb|తృతీయః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే తృతీయః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో మూడవ సర్గను వినండి.
శ్రుత్వా వస్తు సమగ్రం తద్ధర్మార్థసహితం హితమ్ । వ్యక్తమన్వేషతే భూయో యద్ వృత్తం తస్య ధీమతః ॥౧-౩-
అన్ని సంఘటనలు, వాటి ధర్మార్థాలతో సహా, శ్రద్ధగా వినిన తరువాత, ఆ జ్ఞానవంతుడికి ఏం జరిగిందో మళ్లీ స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.
ఉపస్పృశ్యోదకం సమ్యఙ్మునిః స్థిత్వా కృతాఞ్జలిః । ప్రాచీనాగ్రేషు దర్భేషు ధర్మేణాన్వేషతే గతిమ్ ॥౧-౩-
ఆ ముని నీటితో శుద్ధి చేసుకుని, తూర్పు వైపు మొగ్గలు ఉన్న దర్భ గడ్డపై చేతులు జోడించి నిలబడి, ధర్మబద్ధంగా జరిగిన విషయాలను విచారించాడు.
హసితం భాషితం చైవ గతిర్యావచ్చ చేష్టితమ్ । తత్ సర్వం ధర్మవీర్యేణ యథావత్ సంప్రపశ్యతి ॥౧-౩-
ఆయన నవ్వడం, మాట్లాడటం, నడక, ఇతర చర్యలు అన్నీ ధర్మబలం ద్వారా పూర్తిగా, సరిగ్గా గమనించాడు.
స్త్రీతృతీయేన చ తథా యత్ ప్రాప్తం చరతా వనే । సత్యసన్ధేన రామేణ తత్ సర్వం చాన్వవైక్షత ॥౧-౩-
అలాగే, సత్యనిష్ఠుడైన రాముడు తన భార్య, తమ్ముడితో అడవిలో తిరిగేటప్పుడు ఎదురైన ప్రతి సంఘటనను కూడా ఆ ముని పరిశీలించాడు.
తతః పశ్యతి ధర్మాత్మా తత్ సర్వం యోగమాస్థితః । పురా యత్ తత్ర నిర్వృత్తం పాణావామలకం యథా ॥౧-౩-
తర్వాత, యోగంలో స్థితుడై ధర్మాత్ముడు అక్కడ గతంలో జరిగిన ప్రతిదీ తన చేతిలో ఉన్న ఫలాన్ని చూసినట్టు స్పష్టంగా చూశాడు.
తత్ సర్వం తత్త్వతో దృష్ట్వా ధర్మేణ స మహామతిః । అభిరామస్య రామస్య తత్ సర్వం కర్తుముద్యతః ॥౧-౩-
అన్ని విషయాలను నిజంగా, వివేకంతో చూసిన ఆ మహామతి, ఆహ్లాదకరమైన రాముని కథను పూర్తిగా రచించేందుకు సంకల్పించాడు.
కామార్థగుణసంయుక్తం ధర్మార్థగుణవిస్తరమ్ । సముద్రమివ రత్నాఢ్యం సర్వశ్రుతిమనోహరమ్ ॥౧-౩-
కామార్థగుణాలతో కూడి, ధర్మార్థగుణాలు విస్తరించి, రత్నాలతో నిండిన సముద్రంలా అందరికీ వినసొంపుగా ఉండే కథను రూపొందించాడు.
స యథా కథితం పూర్వం నారదేన మహాత్మనా । రఘువంశస్య చరితం చకార భగవాన్ మునిః ॥౧-౩-
పూర్వంలో మహాత్ముడు నారదుడు చెప్పిన విధంగా, ఆ భగవంతుడు ముని రఘువంశపు చరిత్రను రచించాడు.
జన్మ రామస్య సుమహద్వీర్యం సర్వానుకూలతామ్ । లోకస్య ప్రియతాం క్షాన్తిం సౌమ్యతాం సత్యశీలతామ్ ॥౧-౩-
రాముని జననం, అతని గొప్ప పరాక్రమం, అందరికీ అనుకూలత, ప్రజలకు ప్రీతిపాత్రత, సహనం, మృదుత్వం, సత్యనిష్ఠత —
నానా చిత్రాః కథాశ్చాన్యా విశ్వామిత్రసహాయనే । జానక్యాశ్చ వివాహం చ ధనుషశ్చ విభేదనమ్ ॥౧-౩-
వివిధ ఆశ్చర్యకరమైన కథలు, విశ్వామిత్రునికి సహాయం, జానకీ వివాహం, ధనుస్సు విరచడం —
రామరామవివాదం చ గుణాన్ దాశరథేస్తథా । తథాభిషేకం రామస్య కైకేయ్యా దుష్టభావతామ్ ॥౧-౩-
రాముడు, పరశురాముడు మధ్య జరిగిన వాదం, దశరథుని గుణాలు, రాముని అభిషేకం, కైకేయి దురుద్దేశ్యం —
విఘాతం చాభిషేకస్య రామస్య చ వివాసనమ్ । రాజ్ఞః శోకం విలాపం చ పరలోకస్య చాశ్రయమ్ ॥౧-౩-
రాముని అభిషేకానికి ఆటంకం, రాముని వనవాసం, రాజు దుఃఖం, విలాపం, పరలోక ప్రయాణం —
ప్రకృతీనాం విషాదం చ ప్రకృతీనాం విసర్జనమ్ । నిషాదాధిపసంవాదం సూతోపావర్తనం తథా ॥౧-౩-
ప్రజల విషాదం, వారి పంపకం, నిషాదాధిపతితో సంభాషణ, సారథి తిరిగి రావడం —
గఙ్గాయాశ్చాపి సంతారం భరద్వాజస్య దర్శనమ్ । భరద్వాజాభ్యనుజ్ఞానాచ్చిత్రకూటస్య దర్శనమ్ ॥౧-౩-
గంగను దాటి, భరద్వాజుని దర్శనం, భరద్వాజుని అనుమతి, చిత్రకూటాన్ని దర్శించడం —
వాస్తుకర్మ నివేశం చ భరతాగమనం తథా । ప్రసాదనం చ రామస్య పితుశ్చ సలిలక్రియామ్ ॥౧-౩-
ఇల్లు నిర్మాణం, భరతుని రాక, రాముని మనఃపూర్వకంగా ఒప్పించడం, తండ్రికి నీరంజనం చేయడం —
పాదుకాగ్ర్యాభిషేకం చ నన్దిగ్రామనివాసనమ్ । దణ్డకారణ్యగమనం విరాధస్య వధం తథా ॥౧-౩-
పాదుకల అభిషేకం, నందిగ్రామంలో నివాసం, దండకారణ్యంలో ప్రయాణం, విరాధుని సంహారం —