వాల్మీకిరామాయణమ్

సర్వశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞో స్మృతిమాన్ ప్రతిభానవాన్ । సర్వలోకప్రియః సాధురదీనాత్మా విచక్షణః ॥౧-౧-

ఆయన అన్ని శాస్త్రాల సారాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, స్మరణశక్తి కలవాడు, తెలివైనవాడు, అందరికీ ప్రియమైనవాడు, సద్గుణసంపన్నుడు, మనసు దిగులుపడని వాడు, వివేకవంతుడు.

సర్వదాభిగతః సద్భిః సముద్ర ఇవ సిన్ధుభిః । ఆర్యః సర్వసమశ్చైవ సదైవ ప్రియదర్శనః ॥౧-౧-

ఆయనను సద్భావన కలిగిన వారు ఎప్పుడూ ఆశ్రయిస్తారు, నదులు సముద్రాన్ని చేరినట్లుగా. ఆయన ఆర్యుడు, అందరికీ సమంగా ఉండేవాడు, ఎప్పుడూ అందంగా కనిపించేవాడు.

స చ సర్వ గుణోపేతః కౌసల్యానన్దవర్ధనః । సముద్ర ఇవ గామ్భీర్యే ధైర్యేణ హిమవానివ ॥౧-౧-

ఆయన అన్ని గుణాలతో కూడినవాడు, కౌసల్యకు ఆనందాన్ని పెంచేవాడు; లోతులో సముద్రంలా, సహనంలో హిమాలయంలా ఉంటాడు.

విష్ణునా సదృశో వీర్యే సోమవత్ప్రియదర్శనః । కాలాగ్నిసదృశః క్రోధే క్షమయా పృథివీసమః ॥౧-౧-

పరాక్రమంలో విష్ణువుతో సమానం, రూపంలో చంద్రుడిలా మధురంగా, కోపంలో కాలాగ్ని లాంటి వాడు, క్షమలో భూమిలా ఉన్నవాడు.

ధనదేన సమస్త్యాగే సత్యే ధర్మ ఇవాపరః । తమేవంగుణసమ్పన్నం రామం సత్యపరాక్రమమ్ ॥౧-౧-

ధనాన్ని పూర్తిగా త్యజించడంలో, రాముడు సత్యధర్మానికి మరో రూపంగా ఉండేవాడు. అన్ని మంచి లక్షణాలతో, సత్యానికి, పరాక్రమానికి నిలబడినవాడు రాముడు.

జ్యేష్ఠం జ్యేష్ఠగుణైర్యుక్తం ప్రియం దశరథస్సుతమ్ । ప్రకృతీనాం హితైర్యుక్తం ప్రకృతిప్రియకామ్యయా ॥౧-౧-

దశరథుని పెద్ద కుమారుడైన రాముడు, తన వయస్సుకు తగిన మంచి లక్షణాలతో, ప్రజల శ్రేయస్సును కోరుతూ, వారిని సంతోషపెట్టాలనే మనసుతో అందరి ప్రేమను పొందేవాడు.

యౌవరాజ్యేన సంయోక్తుమ్ ఐచ్ఛత్ప్రీత్యా మహీపతిః । తస్యాభిషేకసమ్భారాన్ దృష్ట్వా భార్యాథ కైకయీ ॥౧-౧-

రాజు దశరథుడు ప్రేమతో రాముని యువరాజుగా నియమించాలనుకున్నాడు. కానీ అభిషేకానికి ఏర్పాట్లు జరుగుతున్నాయని చూసి, అతని భార్య కైకేయి—

పూర్వం దత్తవరా దేవీ వరమేనమయాచత । వివాసనఞ్చ రామస్య భరతస్యాభిషేచనమ్ ॥౧-౧-

ముందుగా వరాలు పొందిన ఆ రాణి, తన వరంగా రాముని వనవాసాన్ని, భరతుని పట్టాభిషేకాన్ని కోరింది.

స సత్యవచనాద్రాజా ధర్మపాశేన సంయతః । వివాసయామాస సుతం రామం దశరథః ప్రియమ్ ॥౧-౧-

సత్యవాక్కు, ధర్మబంధానికి లోబడి, తన ప్రియమైన కుమారుడైన రాముని దశరథుడు వనవాసానికి పంపించాడు.

స జగామ వనం వీరః ప్రతిజ్ఞామనుపాలయన్ । పితుర్వచననిర్దేశాత్ కైకేయ్యాః ప్రియకారణాత్ ॥౧-౧-

ఆ వీరుడు తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకుంటూ, తండ్రి ఆజ్ఞను పాటిస్తూ, కైకేయికి ఆనందం కలిగించేందుకు వనానికి వెళ్లాడు.

తం వ్రజన్తం ప్రియో భ్రాతా లక్ష్మణోఽనుజగామ హ । స్నేహాద్ వినయసమ్పన్నః సుమిత్రానన్దవర్ధనః ॥౧-౧-

అతడిని వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు, ప్రేమతో, వినయంతో, సుమిత్రకు ఆనందాన్ని పెంచే లక్ష్మణుడు రాముని వెంట వెళ్లాడు.

భ్రాతరం దయితో భ్రాతుః సౌభ్రాత్రమనుదర్శయన్ । రామస్య దయితా భార్యా నిత్యం ప్రాణసమా హితా ॥౧-౧-

తమ్ముడికి అన్నయ్యపై ఉన్న ప్రేమను చూపిస్తూ, రాముని ప్రాణసమానమైన భార్య, ఎప్పుడూ అతని మేలు కోరుతూ ఉండేది.

జనకస్య కులే జాతా దేవమాయేవ నిర్మితా । సర్వలక్షణసమ్పన్నా నారీణాముత్తమా వధూః ॥౧-౧-

జనకుని వంశంలో జన్మించిన సీత, దేవతల మాయతో సృష్టించబడినదిలా, అన్ని శుభలక్షణాలతో, స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠురాలైన వధువు.

సీతాప్యనుగతా రామం శశినం రోహిణీ యథా । పౌరైరనుగతో దూరం పిత్రా దశరథేన చ ॥౧-౧-

సీత కూడా రాముని వెంట నడిచింది, రోహిణి చంద్రుడిని అనుసరిస్తున్నట్టు. రాముని వెంట ప్రజలు, తండ్రి దశరథుడు కూడా చాలా దూరం వచ్చారు.

శృఙ్గవీరపురే సూతం గఙ్గాకూలే వ్యసర్జయత్ । గుహమాసాద్య ధర్మాత్మా నిషాదాధిపతిం ప్రియమ్ ॥౧-౧-

శృంగవేరపురంలో, గంగా తీరం వద్ద రాముడు తన రథసారథిని పంపించాడు. ధర్మాత్ముడైన, ప్రియమైన నిషాదాధిపతి గుహను కలిసాడు.

గుహేన సహితో రామో లక్ష్మణేన చ సీతయా । తే వనేన వనఙ్గత్వా నదీస్తీర్త్వా బహూదకాః ॥౧-౧-

గుహ, లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి రాముడు, వారు అడవిలోకి ప్రవేశించి, అనేక నీటిగల నదులను దాటి అడవిలోకి వెళ్లారు.

చిత్రకూటమనుప్రాప్య భరద్వాజస్య శాసనాత్ । రమ్యమావసథం కృత్వా రమమాణా వనే త్రయః ॥౧-౧-

భరద్వాజుని ఆజ్ఞతో చిత్రకూటానికి చేరుకొని, ముగ్గురూ అందమైన నివాసాన్ని ఏర్పరచుకొని, అడవిలో సంతోషంగా ఉండేవారు.

దేవగన్ధర్వసంకాశాః తత్ర తే న్యవసన్ సుఖమ్ । చిత్రకూటఙ్గతే రామే పుత్రశోకాతురస్తథా ॥౧-౧-

అక్కడ వారు దేవతలు, గంధర్వులతో సమానంగా ఆనందంగా నివసించారు. చిత్రకూటంలో రాముడు ఉండగా, దశరథుడు కుమారుని వేదనతో బాధపడ్డాడు.

రాజా దశరథస్స్వర్గం జగామ విలపన్ సుతమ్ । గతే తు తస్మిన్ భరతో వసిష్ఠప్రముఖైర్ద్విజైః ॥౧-౧-

రాజు దశరథుడు కుమారుని కోసం విలపిస్తూ స్వర్గానికి వెళ్లాడు. ఆయన వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వశిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణుల ప్రేరణతో భరతుడు—

నియుజ్యమానో రాజ్యాయ నైచ్ఛత్ రాజ్యం మహాబలః । స జగామ వనం వీరో రామపాదప్రసాదకః ॥౧-౧-

పాలన బాధ్యతను అప్పగించినా, మహాబలుడు అయిన భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరలేదు. ఆ వీరుడు రాముని పాదసేవ కోసం అడవికి వెళ్లాడు.

గత్వా తు స మహాత్మానం రామం సత్యపరాక్రమమ్ । అయాచద్భ్రాతరం రామమ్ ఆర్యభావపురస్కృతః ॥౧-౧-

అతడు సత్యపరుడు, పరాక్రమవంతుడైన మహాత్ముడు రాముని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆర్యభావంతో తన అన్నయ్యను అభ్యర్థించాడు.

త్వమేవ రాజా ధర్మజ్ఞ ఇతి రామం వచోఽబ్రవీత్ । రామోఽపి పరమోదారః సుముఖస్సుమహాయశాః ॥౧-౧-

నీవే రాజవు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవు అని రామునితో అన్నాడు. రాముడు కూడా పరమ ఉదారుడు, మృదు ముఖుడు, మహాప్రతిష్ఠ కలవాడు.

న చైచ్ఛత్ పితురాదేశాత్ రాజ్యం రామో మహాబలః । పాదుకే చాస్య రాజ్యాయ న్యాసం దత్త్వా పునః పునః ॥౧-౧-

అతిశక్తిశాలి రాముడు తన తండ్రి ఆజ్ఞకు విధేయుడై రాజ్యాన్ని అంగీకరించలేదు. రాజ్యపాలన కోసం తన పాదుకలను పునఃపునః అప్పగించాడు.

నివర్తయామాస తతో భరతం భరతాగ్రజః । స కామమనవాప్యైవ రామపాదావుపస్పృశన్ ॥౧-౧-

ఆ తరువాత భరతుని అన్నయ్య రాముడు, భరతుని తిరిగి వెళ్లమని ఒప్పించాడు. తాను కోరుకున్నది కలగకపోయినా, భరతుడు రాముని పాదాలను తాకి నమస్కరించాడు.

నన్దిగ్రామేఽకరోద్ రాజ్యం రామాగమనకాఙ్క్షయా । గతే తు భరతే శ్రీమాన్ సత్యసన్ధో జితేన్ద్రియః ॥౧-౧-

భరతుడు నందిగ్రామంలో రాముడు తిరిగి వచ్చే ఆశతో రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అతడు ధన్యుడు, సత్యనిష్ఠుడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు.

రామస్తు పునరాలక్ష్య నాగరస్య జనస్య చ । తత్రాగమనమేకాగ్రో దణ్డకాన్ ప్రవివేశ హ ॥౧-౧-

కానీ రాముడు పట్టణవాసులు వస్తున్నారని గమనించి, మనస్సంతా ఏకాగ్రతతో దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు.

ప్రవిశ్య తు మహారణ్యం రామో రాజీవలోచనః । విరాధం రాక్షసం హత్వా శరభఙ్గం దదర్శ హ ॥౧-౧-

రాజీవనేత్రుడైన రాముడు ఆ విస్తారమైన అరణ్యంలోకి ప్రవేశించి, విరాధ అనే రాక్షసుడిని సంహరించి, శరభంగ మహర్షిని దర్శించాడు.

సుతీక్ష్ణం చాప్యగస్త్యం చ అగస్త్యభ్రాతరం తథా । అగస్త్యవచనాచ్చైవ జగ్రాహైన్ద్రం శరాసనమ్ ॥౧-౧-

అక్కడ రాముడు సుతీక్ష్ణుడు, అగస్త్యుడు, అగస్త్యుని సోదరుడిని కలుసుకున్నాడు. అగస్త్యుని మాట ప్రకారం ఇంద్రుని విల్లు పొందాడు.

ఖడ్గఞ్చ పరమ ప్రీతస్తూణీ చాక్షయసాయకౌ । వసతస్తస్య రామస్య వనే వనచరైః సహ ॥౧-౧-

రాముడు ఎంతో ఆనందంతో ఖడ్గాన్ని, ఎప్పటికీ ఖాళీ కాకపోయే బాణాలతో కూడిన తుంపాలను స్వీకరించాడు. అరణ్యంలో వనవాసులతో కలిసి నివసించాడు.