సా స్నాపయన్తీ విపులౌ స్తనౌ నేత్రజలస్రవైః। చిన్తయన్తీ న శోకస్య తదాన్తమధిగచ్ఛతి
ఆమె కన్నీటి ధారలతో తన వక్షోజాలను తడిపుకుంటూ, ఆలోచిస్తూ, దుఃఖానికి అంతం కనిపించలేదు.
సా వేపమానా పతితా ప్రవాతే కదలీ యథా। రాక్షసీనాం భయత్రస్తా వివర్ణవదనాభవత్
వణికుతూ, తుపానులో పడిపోయిన అరటి చెట్టు లాగా, రాక్షసుల భయంతో ఆమె ముఖం రంగు కోల్పోయింది.
తస్యాః సా దీర్ఘబహులా వేపన్త్యాః సీతయా తదా। దదృశే కమ్పితా వేణీ వ్యాలీవ పరిసర్పతీ
ఆ సమయంలో, సీతా తన పొడవైన దట్టమైన జడ వణికిపోతుండగా, ఆ జడ పాము లాగా తిరుగుతూ కనిపించింది.
సా నిఃశ్వసన్తీ శోకార్తా కోపోపహతచేతనా। ఆర్తా వ్యసృజదశ్రూణి మైథిలీ విలలాప చ
ఆమె శ్వాసలు విడిచింది, దుఃఖంతో మనసు కలవరపడింది, కోపంతో మనస్సు కలుషితమై, బాధతో కన్నీళ్లు పెట్టి, మిథిలా కుమార్తె విలపించింది.
హా రామేతి చ దుఃఖార్తా హా పునర్లక్ష్మణేతి చ। హా శ్వశ్రూర్మమ కౌసల్యే హా సుమిత్రేతి భామినీ
దుఃఖంతో బాధపడుతూ, 'హాయ్ రామా!' అని, మళ్లీ 'హాయ్ లక్ష్మణా!' అని, 'హాయ్ నా అత్తయ్య కౌసల్యా! హాయ్ సుమిత్రా!' అని విలపించింది.
లోకప్రవాదః సత్యోఽయం పణ్డితైః సముదాహృతః। అకాలే దుర్లభో మృత్యుః స్త్రియా వా పురుషస్య వా
పండితులు చెప్పిన ఈ లోకోక్తి నిజమే — సమయం రాకముందు మరణం స్త్రీకి గానీ, పురుషుడికి గానీ దొరకడం చాలా కష్టం.
యత్రాహమాభిః క్రూరాభీ రాక్షసీభిరిహార్దితా। జీవామి హీనా రామేణ ముహూర్తమపి దుఃఖితా
ఇక్కడ నేను ఈ క్రూరమైన రాక్షసుల చేత బాధపడుతూ, రాముని నుండి వేరుపడి, బాధతో ఒక్క క్షణమైనా బ్రతికిపోతున్నాను.
ఏషాల్పపుణ్యా కృపణా వినశిష్యామ్యనాథవత్। సముద్రమధ్యే నౌః పూర్ణా వాయువేగైరివాహతా
నేను పుణ్యం తక్కువగా, దయనీయంగా, ఎవ్వరూ లేని వాడిలా నశించిపోతాను. సముద్ర మధ్యలో గాలి వేగంతో పోయే నౌక లాగా అయిపోతాను.
భర్తారం తమపశ్యన్తీ రాక్షసీవశమాగతా। సీదామి ఖలు శోకేన కూలం తోయహతం యథా
నా భర్తను చూడలేక, రాక్షసుల చేతిలో పడిపోయి, నీటితో కొట్టబడిన తీరంలా నేను నిజంగా దుఃఖంలో మునిగిపోతున్నాను.
తం పద్మదలపత్రాక్షం సింహవిక్రాన్తగామినమ్। ధన్యాః పశ్యన్తి మే నాథం కృతజ్ఞం ప్రియవాదినమ్
పద్మదళపు కన్నులు కలిగి, సింహం లాగా నడిచే, కృతజ్ఞత కలిగి, మధురంగా మాట్లాడే నా భర్తను చూసే వారు నిజంగా అదృష్టవంతులు.
సర్వథా తేన హీనాయా రామేణ విదితాత్మనా। తీక్ష్ణం విషమివాస్వాద్య దుర్లభం మమ జీవనమ్
రాముడు నాకు దూరమైన తర్వాత, ఆయన స్వరూపాన్ని తెలిసినవాడు అయినా, నా జీవితం విషాన్ని రుచి చూసినట్టు భరించలేనిది అయింది.
కీదృశం తు మహాపాపం మయా దేహాన్తరే కృతమ్। తేనేదం ప్రాప్యతే ఘోరం మహాదుఃఖం సుదారుణమ్
గత జన్మలో నేను ఏ పెద్ద పాపం చేసానో, ఇప్పుడు ఈ భయంకరమైన, దారుణమైన బాధను అనుభవించాల్సి వస్తోంది.
జీవితం త్యక్తుమిచ్ఛామి శోకేన మహతా వృతా। రాక్షసీభిశ్చ రక్షన్త్యా రామో నాసాద్యతే మయా
బహుళ దుఃఖంతో నిండిపోయి, జీవితం వదిలేయాలని అనుకుంటున్నాను. కానీ రాక్షసస్త్రీలు నన్ను కాపాడుతూ ఉండటంతో, రాముని దగ్గరికి చేరలేకపోతున్నాను.
ధిగస్తు ఖలు మానుష్యం ధిగస్తు పరవశ్యతామ్। న శక్యం యత్ పరిత్యక్తుమాత్మచ్ఛన్దేన జీవితమ్
మనుష్య జన్మకు శాపమూ, ఇతరుల ఆధీనతకూ శాపమూ. ఎందుకంటే మన ఇష్టానుసారం జీవితం వదిలేయడం సాధ్యం కాదు.
thumb|షడ్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే షడ్వింశః సర్గః ॥౫-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో సుందరకాండలో ఇరవై ఆరవ సర్గను వినండి.
ప్రసక్తాశ్రుముఖీ త్వేవం బ్రువతీ జనకాత్మజా। అధోగతముఖీ బాలా విలప్తుముపచక్రమే
జనకుని కుమార్తె ముఖం కన్నీళ్లతో తడిసిపోయి, తలదించుకుని, చిన్నపిల్లలా విలపించడం మొదలుపెట్టింది.
ఉన్మత్తేవ ప్రమత్తేవ భ్రాన్తచిత్తేవ శోచతీ। ఉపావృత్తా కిశోరీవ విచేష్టన్తీ మహీతలే
ఆమె పిచ్చివాళ్లా, మత్తులో ఉన్నవాళ్లా, మనసు తికమకపడ్డవాళ్లా బాధపడుతూ, తిరిగి వచ్చిన దూడలా నేలమీద అల్లాడుతూ తిరిగింది.
రాఘవస్య ప్రమత్తస్య రక్షసా కామరూపిణా। రావణేన ప్రమథ్యాహమానీతా క్రోశతీ బలాత్
రాఘవుడు అప్రమత్తంగా ఉన్నప్పుడు, కామరూపి అయిన రాక్షసుడు రావణుడు నన్ను బలవంతంగా లాక్కెళ్లి, నేను అరుస్తూ ఉండగా ఇక్కడికి తీసుకొచ్చాడు.
రాక్షసీవశమాపన్నా భర్త్స్యమానా చ దారుణమ్। చిన్తయన్తీ సుదుఃఖార్తా నాహం జీవితుముత్సహే
రాక్షసస్త్రీల చేతిలో పడిపోయి, వారు నన్ను భయపెట్టడంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, నేను ఇక జీవించలేను.
నహి మే జీవితేనార్థో నైవార్థైర్న చ భూషణైః। వసన్త్యా రాక్షసీమధ్యే వినా రామం మహారథమ్
రాముడు అనే మహారథుడు లేకుండా, రాక్షసస్త్రీల మధ్య నివసిస్తూ, నాకు జీవితం, ధనం, అలంకారాలు ఏవీ అవసరం లేవు.
అశ్మసారమిదం నూనమథవాప్యజరామరమ్। హృదయం మమ యేనేదం న దుఃఖేన విశీర్యతే
నా హృదయం ఖచ్చితంగా రాయిలా గట్టిగా ఉందేమో, లేదా ఎప్పటికీ పాడవని, మరణించని దానేమో, లేదంటే ఈ బాధతో ఇది ఎందుకు పగలకపోతుంది?
ధిఙ్మామనార్యామసతీం యాహం తేన వినా కృతా। ముహూర్తమపి జీవామి జీవితం పాపజీవికా
నన్ను వదిలిపెట్టిన ఆయన లేకుండా ఒక్క క్షణమైనా బ్రతికిన నేను నీచురాలిని, విశ్వాసం లేనిదాన్ని. నా జీవితం పాపమైనది.
చరణేనాపి సవ్యేన న స్పృశేయం నిశాచరమ్। రావణం కిం పునరహం కామయేయం విగర్హితమ్
రాత్రివేళ తిరిగే రావణుడిని నేను ఎడమ కాలు వేయడానికైనా ఇష్టపడను. అలాంటివాడిని ఎలా కోరగలను?
ప్రత్యాఖ్యానం న జానాతి నాత్మానం నాత్మనః కులమ్। యో నృశంసస్వభావేన మాం ప్రార్థయితుమిచ్ఛతి
తిరస్కారాన్ని, తనను, తన వంశాన్ని కూడా తెలియని వాడు, క్రూర స్వభావంతో నన్ను కోరుకుంటున్నాడు.
ఛిన్నా భిన్నా ప్రభిన్నా వా దీప్తా వాగ్నౌ ప్రదీపితా। రావణం నోపతిష్ఠేయం కిం ప్రలాపేన వశ్చిరమ్
నన్ను కోసిపారేసినా, విరిచేసినా, ముక్కలుగా చేసైనా, మంటల్లో కాల్చినా, నేను రావణుడిని ఒప్పుకోను. ఇక ఇలాంటి వృథా మాటలు ఎందుకు?
ఖ్యాతః ప్రాజ్ఞః కృతజ్ఞశ్చ సానుక్రోశశ్చ రాఘవః। సద్వృత్తో నిరనుక్రోశః శఙ్కే మద్భాగ్యసంక్షయాత్
రాఘవుడు జ్ఞానవంతుడు, కృతజ్ఞుడు, దయ గలవాడు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మపరుడు అని ప్రసిద్ధి. అయినా, నా దురదృష్టం వల్ల ఆయనకు ఇప్పుడు నాపై దయ కనిపించడం లేదు.
రాక్షసానాం జనస్థానే సహస్రాణి చతుర్దశ। ఏకేనైవ నిరస్తాని స మాం కిం నాభిపద్యతే
జనస్థానంలో పది నాలుగు వేల రాక్షసులను ఒక్కడే సంహరించిన వాడు, ఇప్పుడు నన్ను ఎందుకు రాకపోతున్నాడు?
నిరుద్ధా రావణేనాహమల్పవీర్యేణ రక్షసా। సమర్థః ఖలు మే భర్తా రావణం హన్తుమాహవే
బలహీనుడైన రావణుడు నన్ను బలవంతంగా తీసుకెళ్లాడు. కానీ నా భర్త యుద్ధంలో రావణుణ్ని సంహరించగలడు.
విరాధో దణ్డకారణ్యే యేన రాక్షసపుంగవః। రణే రామేణ నిహతః స మాం కిం నాభిపద్యతే
దండకారణ్యంలో రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన విరాధుడు రామచంద్రుడిచేత యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు. అలాంటప్పుడు అతడు నన్నెందుకు రక్షించడానికి రాలేదు?
కామం మధ్యే సముద్రస్య లఙ్కేయం దుష్ప్రధర్షణా। న తు రాఘవబాణానాం గతిరోధో భవిష్యతి
ఈ లంకా సముద్ర మధ్యలో ఉండి, దుర్భేద్యమైనదే అయినా, రాఘవుని బాణాలకు ఎలాంటి అడ్డంకి ఉండదు.