దుష్కరం కృతవాన్ రామో హీనో యదనయా ప్రభుః। ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనావసీదతి
రాముడు ఎంతో కష్టం చేసినవాడు; ఆమె లేకపోయినా తన శరీరాన్ని నిలబెట్టుకుని, శోకంలో మునిగిపోకుండా ఉన్నాడు.
ఏవం సీతాం తథా దృష్ట్వా హృష్టః పవనసమ్భవః। జగామ మనసా రామం ప్రశశంస చ తం ప్రభుమ్
ఇలా సీతను చూసి, పవనుని కుమారుడు ఆనందంతో రాముని గురించి ఆలోచించి, ఆ ప్రభువును పొగిడాడు.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, సుందరకాండలో పదహారవ అధ్యాయం వినండి.
ప్రశస్య తు ప్రశస్తవ్యాం సీతాం తాం హరిపుంగవః। గుణాభిరామం రామం చ పునశ్చిన్తాపరోఽభవత్
అతడు ప్రశంసించదగిన సీతను పొగిచి, మళ్ళీ గుణవంతుడైన రాముని గురించి ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా బాష్పపర్యాకులేక్షణః। సీతామాశ్రిత్య తేజస్వీ హనూమాన్ విలలాప హ
ఒక క్షణం ధ్యానం చేసి, కన్నీళ్లు కళల్లో నిండగా, తేజోవంతుడైన హనుమంతుడు సీతను ఆలోచిస్తూ విలపించాడు.
మాన్యా గురువినీతస్య లక్ష్మణస్య గురుప్రియా। యది సీతా హి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః
ఆమె గౌరవించదగినది, పెద్దల పట్ల వినయంగా ఉండే లక్ష్మణునికి ఎంతో ప్రియమైనది. సీత ఈ విధంగా దుఃఖంతో నశిస్తే, కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు.
రామస్య వ్యవసాయజ్ఞా లక్ష్మణస్య చ ధీమతః। నాత్యర్థం క్షుభ్యతే దేవీ గంగేవ జలదాగమే
రాముని సంకల్పాన్ని, లక్ష్మణుని బుద్ధిని తెలిసిన ఈ దేవి, వర్షాకాలంలో గంగా నదిలా, ఎక్కువగా కలవరపడడం లేదు.
తుల్యశీలవయోవృత్తాం తుల్యాభిజనలక్షణామ్। రాఘవోఽర్హతి వైదేహీం తం చేయమసితేక్షణా
స్వభావం, వయస్సు, ప్రవర్తన, కుటుంబం, లక్షణాలలో సమానమైన వైదేహిని రాఘవుడు పొందదగినవాడు; అలాగే ఈ నల్ల కళ్ల సీత కూడా రామునికి తగినదే.
తాం దృష్ట్వా నవహేమాభాం లోకకాన్తామివ శ్రియమ్। జగామ మనసా రామం వచనం చేదమబ్రవీత్
ఆమెను కొత్త బంగారం లా మెరిసిపోతూ, లోకానికి ఇష్టమైన శ్రీదేవిలా చూసి, హనుమంతుడు మనసులో రాముని తలచి ఇలా అన్నాడు:
అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యా హతో వాలీ మహాబలః। రావణప్రతిమో వీర్యే కబన్ధశ్చ నిపాతితః
ఈ విశాలకంటి సీత కోసం, మహాబలుడు వాలి, రావణుడితో సమానమైన వాడు, చంపబడ్డాడు. కబంధుడూ పడగొట్టబడ్డాడు.
విరాధశ్చ హతః సంఖ్యే రాక్షసో భీమవిక్రమః। వనే రామేణ విక్రమ్య మహేన్ద్రేణేవ శమ్బరః
విరాధుడు అనే భయంకరమైన రాక్షసుడు కూడా అరణ్యంలో యుద్ధంలో రామచేత చంపబడ్డాడు, మహేంద్రుడు శంబరుడిని చంపినట్టు.
చతుర్దశ సహస్రాణి రక్షసాం భీమకర్మణామ్। నిహతాని జనస్థానే శరైరగ్నిశిఖోపమైః
పద్నాలుగు వేల మంది భయంకరమైన రాక్షసులు జనస్థానంలో, అగ్నిజ్వాలల్లాంటి బాణాలతో సంహరించబడ్డారు.
ఖరశ్చ నిహతః సంఖ్యే త్రిశిరాశ్చ నిపాతితః। దూషణశ్చ మహాతేజా రామేణ విదితాత్మనా
ఖరుడు యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు, త్రిశిరుడు పడగొట్టబడ్డాడు, మహాతేజస్వి దూషణుడూ రామునిచేత సంహరించబడ్డాడు.
ఐశ్వర్యం వానరాణాం చ దుర్లభం వాలిపాలితమ్। అస్యా నిమిత్తే సుగ్రీవః ప్రాప్తవాఁల్లోకవిశ్రుతః
వానరుల రాజ్యం, వాలిచేత కాపాడబడుతూ అందరికీ దక్కని దాన్ని, ఈ సీత కోసం ప్రఖ్యాతుడైన సుగ్రీవుడు పొందాడు.
సాగరశ్చ మయాఽఽక్రాన్తః శ్రీమాన్ నదనదీపతిః। అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యాః పురీ చేయం నిరీక్షితా
నదులకూ, వాగులకూ అధిపతైన మహిమాన్వితమైన సముద్రాన్ని నేను దాటి వచ్చాను. ఈ విశాలమైన కన్నుల సీతకోసం ఈ నగరాన్ని పరిశీలించాను.
యది రామః సముద్రాన్తాం మేదినీం పరివర్తయేత్। అస్యాః కృతే జగచ్చాపి యుక్తమిత్యేవ మే మతిః
ఈ సీతకోసం రాముడు భూమిని సముద్రాంతం వరకు తిరగదోలినా, లేక మొత్తం లోకాన్ని కూడా త్యాగం చేసినా, అది సమంజసమేనని నాకు అనిపిస్తోంది.
రాజ్యం వా త్రిషు లోకేషు సీతా వా జనకాత్మజా। త్రైలోక్యరాజ్యం సకలం సీతాయా నాప్నుయాత్ కలామ్
మూడు లోకాల రాజ్యాన్ని ఇచ్చినా, లేక జనకుని కుమార్తె అయిన సీతను ఇచ్చినా, మొత్తం లోకాల రాజ్యమూ సీతకు సమానంగా కూడా ఉండదు.
ఇయం సా ధర్మశీలస్య జనకస్య మహాత్మనః। సుతా మైథిలరాజస్య సీతా భర్తృదృఢవ్రతా
ఇదే ధర్మనిష్ఠుడైన మహాత్ముడు జనకుని కుమార్తె, మిథిలా రాజు కుమార్తె సీత, భర్త పట్ల దృఢవ్రతంగా ఉండే ఆమె.
విక్రాన్తస్యార్యశీలస్య సంయుగేష్వనివర్తినః। స్నుషా దశరథస్యైషా జ్యేష్ఠా రాజ్ఞో యశస్వినీ
పోరాటంలో వెనక్కి తగలని, పరాక్రమశాలి, సద్గుణసంపన్నుడైన దశరథ మహారాజు పెద్ద కోడలు, యశస్విని అయిన ఆమె.
ధర్మజ్ఞస్య కృతజ్ఞస్య రామస్య విదితాత్మనః। ఇయం సా దయితా భార్యా రాక్షసీవశమాగతా
ధర్మాన్ని, కృతజ్ఞతను తెలిసిన, తనను తాను బాగా అర్థం చేసుకున్న రాముని ప్రియ భార్య, ఇప్పుడు రాక్షసుల చేతిలో పడింది.
సర్వాన్ భోగాన్ పరిత్యజ్య భర్తృస్నేహబలాత్ కృతా। అచిన్తయిత్వా కష్టాని ప్రవిష్టా నిర్జనం వనమ్
భర్తపై ఉన్న ప్రేమ వల్ల అన్ని సుఖాలను వదిలేసి, కష్టాలను లెక్కచేయకుండా, ఈమె ఒంటరి అడవిలోకి అడుగుపెట్టింది.
సంతుష్టా ఫలమూలేన భర్తృశుశ్రూషణాపరా। యా పరాం భజతే ప్రీతిం వనేఽపి భవనే యథా
ఫలమూలాలతో సంతృప్తిగా ఉండి, భర్త సేవలో నిమగ్నమై, ఇల్లులో ఉన్నట్టే అడవిలోనూ పరమానందాన్ని పొందుతోంది.
సేయం కనకవర్ణాంగీ నిత్యం సుస్మితభాషిణీ। సహతే యాతనామేతామనర్థానామభాగినీ
ఈమె బంగారు వర్ణమైన అవయవాలు కలిగి, ఎప్పుడూ మృదువుగా నవ్వుతూ మాట్లాడే సీత, అనర్హంగా ఉన్న ఈ బాధను సహిస్తోంది.
ఇమాం తు శీలసమ్పన్నాం ద్రష్టుమిచ్ఛతి రాఘవః। రావణేన ప్రమథితాం ప్రపామివ పిపాసితః
రావణుడు బాధించిన ఈ సద్గుణసంపన్నురాలిని చూడాలని రాఘవుడు ఎంతగానో కోరుకుంటున్నాడు, దాహంతో ఉన్నవాడు పక్కదారి నీటిని కోరినట్టు.
అస్యా నూనం పునర్లాభాద్ రాఘవః ప్రీతిమేష్యతి। రాజా రాజ్యపరిభ్రష్టః పునః ప్రాప్యేవ మేదినీమ్
ఈమెను మళ్లీ పొందినప్పుడు, తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన రాజు లాగా రాఘవుడు మళ్లీ ఆనందాన్ని పొందుతాడు.
కామభోగైః పరిత్యక్తా హీనా బన్ధుజనేన చ। ధారయత్యాత్మనో దేహం తత్సమాగమకాఙ్క్షిణీ
కామభోగాలను వదిలేసి, బంధువుల నుంచి దూరమైన ఈమె, రామునితో కలవాలనే ఆశతోనే తన శరీరాన్ని నిలబెట్టుకుంది.
నైషా పశ్యతి రాక్షస్యో నేమాన్ పుష్పఫలద్రుమాన్। ఏకస్థహృదయా నూనం రామమేవానుపశ్యతి
ఈమె రాక్షసీ స్త్రీలను గానీ, పుష్పఫలాలతో ఉన్న చెట్లను గానీ చూడడం లేదు; ఆమె మనసంతా రామునిపైనే నిలిచిపోయింది.
భర్తా నామ పరం నార్యాః శోభనం భూషణాదపి। ఏషా హి రహితా తేన శోభనార్హా న శోభతే
భర్తే ఒక మహిళకు అత్యుత్తమమైన అలంకారం, బంగారు ఆభరణాలకన్నా గొప్పది. ఆయన లేకుండా, ఎంత అందమైనా ఆమెకు ఆ భంగిమ కనిపించదు.
దుష్కరం కురుతే రామో హీనో యదనయా ప్రభుః। ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి
ఈమె లేకుండా రాముడు తన శరీరాన్ని నిలబెట్టుకుని, దుఃఖంలో మునిగిపోకుండా ఉండటం నిజంగా చాలా కష్టం.
ఇమామసితకేశాన్తాం శతపత్రనిభేక్షణామ్। సుఖార్హాం దుఃఖితాం జ్ఞాత్వా మమాపి వ్యథితం మనః
కృష్ణవర్ణమైన జుట్టుతో, పద్మపత్రాల్లాంటి కళ్లతో, సుఖానికి అర్హురాలై బాధలో ఉన్న ఈమెను చూసి నా హృదయం కూడా బాధపడుతోంది.