తాం స్మృతీమివ సందిగ్ధామృద్ధిం నిపతితామివ। విహతామివ చ శ్రద్ధామాశాం ప్రతిహతామివ
ఆమె, గందరగోళంగా ఉన్న జ్ఞాపకంలా, కిందపడిన ఐశ్వర్యంలా, నాశమైన నమ్మకంలా, అడ్డుపడిన ఆశలా కనిపించింది.
సోపసర్గాం యథా సిద్ధిం బుద్ధిం సకలుషామివ। అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ
అడ్డంకులు ఎదురైన విజయంలా, మలినమైన తెలివిలా, అబద్ధపు అపవాదంతో కిందపడిన కీర్తిలా ఆమె కనిపించింది.
రామోపరోధవ్యథితాం రక్షోగణనిపీడితామ్। అబలాం మృగశావాక్షీం వీక్షమాణాం తతస్తతః
రాముని వేరుపాటు బాధతో, రాక్షసుల బాధతో, బలహీనంగా, జింక పిల్ల కన్నులతో, ఆమె చుట్టూ ఎక్కడికక్కడ చూసింది.
బాష్పామ్బుపరిపూర్ణేన కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా। వదనేనాప్రసన్నేన నిఃశ్వసన్తీం పునః పునః
కృష్ణవర్ణపు వంకర కళ్ల పొడులతో, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, ఆనందం లేకుండా, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి తీసుకుంటూ కనిపించింది.
మలపఙ్కధరాం దీనాం మణ్డనార్హామమణ్డితామ్। ప్రభాం నక్షత్రరాజస్య కాలమేఘైరివావృతామ్
చెదురుముదురు మురికి పట్టుకుని, దుఃఖంగా, అలంకరణకు అర్హురాలై అలంకారం లేకుండా, నక్షత్రాధిపతి కాంతి మేఘాలతో కప్పబడినట్లుగా ఆమె కనిపించింది.
తస్య సందిదిహే బుద్ధిస్తథా సీతాం నిరీక్ష్య చ। ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ
సీతను ఆ స్థితిలో చూసి, హనుమంతుడి మనసు కలవరపడింది. అది, సాధన లేక విద్య మృదువైపోయినట్లుగా అనిపించింది.
దుఃఖేన బుబుధే సీతాం హనుమాననలంకృతామ్। సంస్కారేణ యథా హీనాం వాచమర్థాన్తరం గతామ్
దుఃఖంతో అలంకారం లేకుండా ఉన్న సీతను, refinement లేని మాట అర్థం మారినట్లు, హనుమంతుడు గుర్తించాడు.
తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీం రాజపుత్రీమనిన్దితామ్। తర్కయామాస సీతేతి కారణైరుపపాదయన్
ఆ విశాలమైన కళ్లతో, నిందలేని రాజకుమారిని చూసి, హనుమంతుడు, 'ఇది సీతే' అని కారణాలతో తర్కించాడు.
వైదేహ్యా యాని చాంగేషు తదా రామోఽన్వకీర్తయత్। తాన్యాభరణజాలాని గాత్రశోభీన్యలక్షయత్
వైదేహి శరీరంపై ఉన్న ఆభరణాలను అప్పట్లో రాముడు చెప్పినవే. అవే ఆమె శరీరాన్ని అలంకరించుతూ ఉన్నాయని హనుమంతుడు గమనించాడు.
సుకృతౌ కర్ణవేష్టౌ చ శ్వదంష్ట్రౌ చ సుసంస్థితౌ। మణివిద్రుమచిత్రాణి హస్తేష్వాభరణాని చ
అందంగా తయారైన చెవి ఆభరణాలు చెవుల్లో మెరిసిపోతున్నాయి. చేతుల్లో రత్నాలు, పగడలతో అలంకరించిన ఆభరణాలు ఉన్నాయి.
శ్యామాని చిరయుక్తత్వాత్ తథా సంస్థానవన్తి చ। తాన్యేవైతాని మన్యేఽహం యాని రామోఽన్వకీర్తయత్
చాలా కాలంగా వేసుకోవడం వల్ల ఇవి ముదురు రంగులో ఉన్నాయి, బాగున్నాయి. ఇవే రాముడు చెప్పినవే అని నేను నమ్ముతున్నాను.
తత్ర యాన్యవహీనాని తాన్యహం నోపలక్షయే। యాన్యస్యా నావహీనాని తానీమాని న సంశయః
ఇక్కడ లేనివి నాకు కనిపించలేదు. ఆమె వద్ద ఉన్నవి ఇవే, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
పీతం కనకపట్టాభం స్రస్తం తద్వసనం శుభమ్। ఉత్తరీయం నగాసక్తం తదా దృష్టం ప్లవంగమైః
పసుపు రంగు, బంగారు అంచుతో ఉన్న ఆమె ఉత్తరీయం జారిపోయింది. ఆ మంచి వస్త్రం వానరులు చెట్లలో కనిపెట్టారు.
భూషణాని చ ముఖ్యాని దృష్టాని ధరణీతలే। అనయైవాపవిద్ధాని స్వనవన్తి మహాన్తి చ
ఆమె ప్రధానమైన ఆభరణాలు నేలపై కనిపించాయి. అవి ఆమె తానే తీసేసి, పెద్దవి, మోగుతూ ఉన్నవి.
ఇదం చిరగృహీతత్వాద్ వసనం క్లిష్టవత్తరమ్। తథాప్యనూనం తద్వర్ణం తథా శ్రీమద్యథేతరత్
ఈ వస్త్రం చాలా కాలంగా వేసుకోవడం వల్ల మరకలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అయినా, దాని రంగు తగ్గలేదు, మునుపట్లే అందంగా ఉంది.
ఇయం కనకవర్ణాంగీ రామస్య మహిషీ ప్రియా। ప్రణష్టాపి సతీ యస్య మనసో న ప్రణశ్యతి
ఈ బంగారు వర్ణం గల స్త్రీ రాముని ప్రియ భార్య. ఆమె పోయినా, ఆయన మనసులో మాత్రం పోలేదు.
ఇయం సా యత్కృతే రామశ్చతుర్భిరిహ తప్యతే। కారుణ్యేనానృశంస్యేన శోకేన మదనేన చ
ఈమె కోసమే రాముడు ఇక్కడ నాలుగు విధాలుగా బాధపడుతున్నాడు — దయతో, కరుణతో, శోకంతో, ప్రేమతో.
స్త్రీ ప్రణష్టేతి కారుణ్యాదాశ్రితేత్యానృశంస్యతః। పత్నీ నష్టేతి శోకేన ప్రియేతి మదనేన చ
అతడు ఆమెను 'తప్పిపోయిన స్త్రీ' అని దయతో, 'ఆశ్రయించినది' అని కరుణతో, 'తప్పిపోయిన భార్య' అని శోకంతో, 'ప్రియమైనది' అని ప్రేమతో పిలుస్తున్నాడు.
అస్యా దేవ్యా యథారూపమంగప్రత్యంగసౌష్ఠవమ్। రామస్య చ యథారూపం తస్యేయమసితేక్షణా
ఈ దేవికి ఉన్న అందం, అవయవాల సౌందర్యం ఎంత ఉందో, రామునికి కూడా అంతే రూపం ఉంది; ఈ నల్లని కళ్ల సీత రామునిదే.
అస్యా దేవ్యా మనస్తస్మింస్తస్య చాస్యాం ప్రతిష్ఠితమ్। తేనేయం స చ ధర్మాత్మా ముహూర్తమపి జీవతి
ఈ దేవికి మనసంతా అతనిపైనే ఉంది, అతనికీ ఆమెపైనే మనసు నిలిచింది. అందుకే ఆ ధర్మాత్ముడు, ఆమె ఇద్దరూ క్షణమైనా బతికిపోతున్నారు.
దుష్కరం కృతవాన్ రామో హీనో యదనయా ప్రభుః। ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనావసీదతి
రాముడు ఎంతో కష్టం చేసినవాడు; ఆమె లేకపోయినా తన శరీరాన్ని నిలబెట్టుకుని, శోకంలో మునిగిపోకుండా ఉన్నాడు.
ఏవం సీతాం తథా దృష్ట్వా హృష్టః పవనసమ్భవః। జగామ మనసా రామం ప్రశశంస చ తం ప్రభుమ్
ఇలా సీతను చూసి, పవనుని కుమారుడు ఆనందంతో రాముని గురించి ఆలోచించి, ఆ ప్రభువును పొగిడాడు.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, సుందరకాండలో పదహారవ అధ్యాయం వినండి.
ప్రశస్య తు ప్రశస్తవ్యాం సీతాం తాం హరిపుంగవః। గుణాభిరామం రామం చ పునశ్చిన్తాపరోఽభవత్
అతడు ప్రశంసించదగిన సీతను పొగిచి, మళ్ళీ గుణవంతుడైన రాముని గురించి ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా బాష్పపర్యాకులేక్షణః। సీతామాశ్రిత్య తేజస్వీ హనూమాన్ విలలాప హ
ఒక క్షణం ధ్యానం చేసి, కన్నీళ్లు కళల్లో నిండగా, తేజోవంతుడైన హనుమంతుడు సీతను ఆలోచిస్తూ విలపించాడు.
మాన్యా గురువినీతస్య లక్ష్మణస్య గురుప్రియా। యది సీతా హి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః
ఆమె గౌరవించదగినది, పెద్దల పట్ల వినయంగా ఉండే లక్ష్మణునికి ఎంతో ప్రియమైనది. సీత ఈ విధంగా దుఃఖంతో నశిస్తే, కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు.
రామస్య వ్యవసాయజ్ఞా లక్ష్మణస్య చ ధీమతః। నాత్యర్థం క్షుభ్యతే దేవీ గంగేవ జలదాగమే
రాముని సంకల్పాన్ని, లక్ష్మణుని బుద్ధిని తెలిసిన ఈ దేవి, వర్షాకాలంలో గంగా నదిలా, ఎక్కువగా కలవరపడడం లేదు.
తుల్యశీలవయోవృత్తాం తుల్యాభిజనలక్షణామ్। రాఘవోఽర్హతి వైదేహీం తం చేయమసితేక్షణా
స్వభావం, వయస్సు, ప్రవర్తన, కుటుంబం, లక్షణాలలో సమానమైన వైదేహిని రాఘవుడు పొందదగినవాడు; అలాగే ఈ నల్ల కళ్ల సీత కూడా రామునికి తగినదే.
తాం దృష్ట్వా నవహేమాభాం లోకకాన్తామివ శ్రియమ్। జగామ మనసా రామం వచనం చేదమబ్రవీత్
ఆమెను కొత్త బంగారం లా మెరిసిపోతూ, లోకానికి ఇష్టమైన శ్రీదేవిలా చూసి, హనుమంతుడు మనసులో రాముని తలచి ఇలా అన్నాడు:
అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యా హతో వాలీ మహాబలః। రావణప్రతిమో వీర్యే కబన్ధశ్చ నిపాతితః
ఈ విశాలకంటి సీత కోసం, మహాబలుడు వాలి, రావణుడితో సమానమైన వాడు, చంపబడ్డాడు. కబంధుడూ పడగొట్టబడ్డాడు.