అశ్రుపూర్ణముఖీం దీనాం కృశామనశనేన చ। శోకధ్యానపరాం దీనాం నిత్యం దుఃఖపరాయణామ్
ఆమె ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, ఉపవాసంతో క్షీణించి, దుఃఖ ధ్యానంలో మునిగిపోయి, ఎప్పుడూ బాధలో ఉండేలా కనిపించింది.
ప్రియం జనమపశ్యన్తీం పశ్యన్తీం రాక్షసీగణమ్। స్వగణేన మృగీం హీనాం శ్వగణేనావృతామివ
తనకు ఇష్టమైన వారిని చూడకుండా, రాక్షసీస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, తన గుంపు నుండి వేరుపడిన ఎలుగుబంటి పుల్లని కుక్కల గుంపు చుట్టుముట్టినట్టు కనిపించింది.
నీలనాగాభయా వేణ్యా జఘనం గతయైకయా। నీలయా నీరదాపాయే వనరాజ్యా మహీమివ
ఒక నీలిరంగు జడతో నడుము చుట్టూ, మేఘాలు తొలగిపోయిన తరువాత వనప్రాంత భూమిని నదీ ప్రవాహం ఎలా గీతలు వేస్తుందో అలా కనిపించింది.
సుఖార్హాం దుఃఖసంతప్తాం వ్యసనానామకోవిదామ్। తాం విలోక్య విశాలాక్షీమధికం మలినాం కృశామ్
ఆమె సుఖానికి అర్హురాలు, కానీ దుఃఖంలో కాలిపోయి, కష్టాలను ఎదుర్కోవడంలో అనుభవం లేని broad-eyed, మరింత క్షీణించి, మురికిగా మారిన ఆమెను చూశాడు.
తర్కయామాస సీతేతి కారణైరుపపాదిభిః। హ్రియమాణా తదా తేన రక్షసా కామరూపిణా
ఆమెనే సీత అని, తగిన లక్షణాలతో ఊహించాడు. ఎందుకంటే, అప్పట్లో కామరూపుడైన ఆ రాక్షసుడు ఆమెను అపహరించాడు.
యథారూపా హి దృష్టా సా తథారూపేయమంగనా। పూర్ణచన్ద్రాననాం సుభ్రూం చారువృత్తపయోధరామ్
అప్పట్లో ఆమె ఎలా కనిపించిందో, ఇప్పుడు ఈ స్త్రీ కూడా అలాగే ఉంది — పూర్ణచంద్రుని ముఖం, అందమైన కనుబొమ్మలు, మృదువైన వక్షోజాలతో.
కుర్వతీం ప్రభయా దేవీం సర్వా వితిమిరా దిశః। తాం నీలకణ్ఠీం బిమ్బోష్ఠీం సుమధ్యాం సుప్రతిష్ఠితామ్
ఆమె తన కాంతితో అన్ని దిక్కులలోనూ చీకటిని తొలగించి, దేవతలా మెరిసింది. నీలికంఠం, బింబఫలపు ఎర్ర పెదాలు, సన్నని నడుము, స్థిరంగా నిలబడిన రూపంతో ఉంది.
సీతాం పద్మపలాశాక్షీం మన్మథస్య రతిం యథా। ఇష్టాం సర్వస్య జగతః పూర్ణచన్ద్రప్రభామివ
కమలదళపు కన్నులతో సీత, మన్మథునికి రతి ఎంత ప్రియమో, జగత్తుకు అంత ప్రియంగా, పూర్ణచంద్రుని కాంతిలా ప్రకాశిస్తూ ఉంది.
భూమౌ సుతనుమాసీనాం నియతామివ తాపసీమ్। నిఃశ్వాసబహులాం భీరుం భుజగేన్ద్రవధూమివ
భూమిపై కూర్చున్న ఆమె, సన్నగా, నియమంగా తపస్సు చేసే స్త్రీలా కనిపించింది. లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, భయంతో, పాము రాజు భార్యలా ఉండింది.
శోకజాలేన మహతా వితతేన న రాజతీమ్। సంసక్తాం ధూమజాలేన శిఖామివ విభావసోః
పెద్ద శోకపు ముసుగులో చిక్కుకుని, ఆమె మెరుపు కనిపించలేదు. అది పొగతో కప్పబడిన అగ్ని జ్వాలలా అయింది.
తాం స్మృతీమివ సందిగ్ధామృద్ధిం నిపతితామివ। విహతామివ చ శ్రద్ధామాశాం ప్రతిహతామివ
ఆమె, గందరగోళంగా ఉన్న జ్ఞాపకంలా, కిందపడిన ఐశ్వర్యంలా, నాశమైన నమ్మకంలా, అడ్డుపడిన ఆశలా కనిపించింది.
సోపసర్గాం యథా సిద్ధిం బుద్ధిం సకలుషామివ। అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ
అడ్డంకులు ఎదురైన విజయంలా, మలినమైన తెలివిలా, అబద్ధపు అపవాదంతో కిందపడిన కీర్తిలా ఆమె కనిపించింది.
రామోపరోధవ్యథితాం రక్షోగణనిపీడితామ్। అబలాం మృగశావాక్షీం వీక్షమాణాం తతస్తతః
రాముని వేరుపాటు బాధతో, రాక్షసుల బాధతో, బలహీనంగా, జింక పిల్ల కన్నులతో, ఆమె చుట్టూ ఎక్కడికక్కడ చూసింది.
బాష్పామ్బుపరిపూర్ణేన కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా। వదనేనాప్రసన్నేన నిఃశ్వసన్తీం పునః పునః
కృష్ణవర్ణపు వంకర కళ్ల పొడులతో, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, ఆనందం లేకుండా, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి తీసుకుంటూ కనిపించింది.
మలపఙ్కధరాం దీనాం మణ్డనార్హామమణ్డితామ్। ప్రభాం నక్షత్రరాజస్య కాలమేఘైరివావృతామ్
చెదురుముదురు మురికి పట్టుకుని, దుఃఖంగా, అలంకరణకు అర్హురాలై అలంకారం లేకుండా, నక్షత్రాధిపతి కాంతి మేఘాలతో కప్పబడినట్లుగా ఆమె కనిపించింది.
తస్య సందిదిహే బుద్ధిస్తథా సీతాం నిరీక్ష్య చ। ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ
సీతను ఆ స్థితిలో చూసి, హనుమంతుడి మనసు కలవరపడింది. అది, సాధన లేక విద్య మృదువైపోయినట్లుగా అనిపించింది.
దుఃఖేన బుబుధే సీతాం హనుమాననలంకృతామ్। సంస్కారేణ యథా హీనాం వాచమర్థాన్తరం గతామ్
దుఃఖంతో అలంకారం లేకుండా ఉన్న సీతను, refinement లేని మాట అర్థం మారినట్లు, హనుమంతుడు గుర్తించాడు.
తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీం రాజపుత్రీమనిన్దితామ్। తర్కయామాస సీతేతి కారణైరుపపాదయన్
ఆ విశాలమైన కళ్లతో, నిందలేని రాజకుమారిని చూసి, హనుమంతుడు, 'ఇది సీతే' అని కారణాలతో తర్కించాడు.
వైదేహ్యా యాని చాంగేషు తదా రామోఽన్వకీర్తయత్। తాన్యాభరణజాలాని గాత్రశోభీన్యలక్షయత్
వైదేహి శరీరంపై ఉన్న ఆభరణాలను అప్పట్లో రాముడు చెప్పినవే. అవే ఆమె శరీరాన్ని అలంకరించుతూ ఉన్నాయని హనుమంతుడు గమనించాడు.
సుకృతౌ కర్ణవేష్టౌ చ శ్వదంష్ట్రౌ చ సుసంస్థితౌ। మణివిద్రుమచిత్రాణి హస్తేష్వాభరణాని చ
అందంగా తయారైన చెవి ఆభరణాలు చెవుల్లో మెరిసిపోతున్నాయి. చేతుల్లో రత్నాలు, పగడలతో అలంకరించిన ఆభరణాలు ఉన్నాయి.
శ్యామాని చిరయుక్తత్వాత్ తథా సంస్థానవన్తి చ। తాన్యేవైతాని మన్యేఽహం యాని రామోఽన్వకీర్తయత్
చాలా కాలంగా వేసుకోవడం వల్ల ఇవి ముదురు రంగులో ఉన్నాయి, బాగున్నాయి. ఇవే రాముడు చెప్పినవే అని నేను నమ్ముతున్నాను.
తత్ర యాన్యవహీనాని తాన్యహం నోపలక్షయే। యాన్యస్యా నావహీనాని తానీమాని న సంశయః
ఇక్కడ లేనివి నాకు కనిపించలేదు. ఆమె వద్ద ఉన్నవి ఇవే, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
పీతం కనకపట్టాభం స్రస్తం తద్వసనం శుభమ్। ఉత్తరీయం నగాసక్తం తదా దృష్టం ప్లవంగమైః
పసుపు రంగు, బంగారు అంచుతో ఉన్న ఆమె ఉత్తరీయం జారిపోయింది. ఆ మంచి వస్త్రం వానరులు చెట్లలో కనిపెట్టారు.
భూషణాని చ ముఖ్యాని దృష్టాని ధరణీతలే। అనయైవాపవిద్ధాని స్వనవన్తి మహాన్తి చ
ఆమె ప్రధానమైన ఆభరణాలు నేలపై కనిపించాయి. అవి ఆమె తానే తీసేసి, పెద్దవి, మోగుతూ ఉన్నవి.
ఇదం చిరగృహీతత్వాద్ వసనం క్లిష్టవత్తరమ్। తథాప్యనూనం తద్వర్ణం తథా శ్రీమద్యథేతరత్
ఈ వస్త్రం చాలా కాలంగా వేసుకోవడం వల్ల మరకలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అయినా, దాని రంగు తగ్గలేదు, మునుపట్లే అందంగా ఉంది.
ఇయం కనకవర్ణాంగీ రామస్య మహిషీ ప్రియా। ప్రణష్టాపి సతీ యస్య మనసో న ప్రణశ్యతి
ఈ బంగారు వర్ణం గల స్త్రీ రాముని ప్రియ భార్య. ఆమె పోయినా, ఆయన మనసులో మాత్రం పోలేదు.
ఇయం సా యత్కృతే రామశ్చతుర్భిరిహ తప్యతే। కారుణ్యేనానృశంస్యేన శోకేన మదనేన చ
ఈమె కోసమే రాముడు ఇక్కడ నాలుగు విధాలుగా బాధపడుతున్నాడు — దయతో, కరుణతో, శోకంతో, ప్రేమతో.
స్త్రీ ప్రణష్టేతి కారుణ్యాదాశ్రితేత్యానృశంస్యతః। పత్నీ నష్టేతి శోకేన ప్రియేతి మదనేన చ
అతడు ఆమెను 'తప్పిపోయిన స్త్రీ' అని దయతో, 'ఆశ్రయించినది' అని కరుణతో, 'తప్పిపోయిన భార్య' అని శోకంతో, 'ప్రియమైనది' అని ప్రేమతో పిలుస్తున్నాడు.
అస్యా దేవ్యా యథారూపమంగప్రత్యంగసౌష్ఠవమ్। రామస్య చ యథారూపం తస్యేయమసితేక్షణా
ఈ దేవికి ఉన్న అందం, అవయవాల సౌందర్యం ఎంత ఉందో, రామునికి కూడా అంతే రూపం ఉంది; ఈ నల్లని కళ్ల సీత రామునిదే.
అస్యా దేవ్యా మనస్తస్మింస్తస్య చాస్యాం ప్రతిష్ఠితమ్। తేనేయం స చ ధర్మాత్మా ముహూర్తమపి జీవతి
ఈ దేవికి మనసంతా అతనిపైనే ఉంది, అతనికీ ఆమెపైనే మనసు నిలిచింది. అందుకే ఆ ధర్మాత్ముడు, ఆమె ఇద్దరూ క్షణమైనా బతికిపోతున్నారు.