పరుషం దారుణం తీక్ష్ణం క్రూరమిన్ద్రియతాపనమ్। సీతానిమిత్తం దుర్వాక్యం శ్రుత్వా స న భవిష్యతి
సీత గురించి ఇంత కఠినంగా, హింసకరంగా, హృదయాన్ని బాధించే మాటలు విని, అతను బ్రతకడు.
తం తు కృచ్ఛ్రగతం దృష్ట్వా పఞ్చత్వగతమానసమ్। భృశానురక్తమేధావీ న భవిష్యతి లక్ష్మణః
అతడు ఇంత బాధలో, ప్రాణం పోయినట్టు కనిపిస్తే, అతనిపై ఎంతో ప్రేమతో ఉన్న, తెలివైన లక్ష్మణుడూ బ్రతకడు.
వినష్టౌ భ్రాతరౌ శ్రుత్వా భరతోఽపి మరిష్యతి। భరతం చ మృతం దృష్ట్వా శత్రుఘ్నో న భవిష్యతి
రెండు అన్నయ్యలు పోయారని విన్న వెంటనే భరతుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు. భరతుడు చనిపోయినట్టు చూసి శత్రుఘ్నుడు కూడా బ్రతకడు.
పుత్రాన్ మృతాన్ సమీక్ష్యాథ న భవిష్యన్తి మాతరః। కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ కైకేయీ చ న సంశయః
తమ కుమారులు చనిపోయారని చూసి, కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి—ఈ తల్లులు కూడా బ్రతకరు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
కృతజ్ఞః సత్యసంధశ్చ సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః। రామం తథాగతం దృష్ట్వా తతస్త్యక్ష్యతి జీవితమ్
ఋణం మరిచిపోని, నిజాయితీగల వానరుల రాజు సుగ్రీవుడు, రాముడు ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నాడని చూసి, వెంటనే తన ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
దుర్మనా వ్యథితా దీనా నిరానన్దా తపస్వినీ। పీడితా భర్తృశోకేన రుమా త్యక్ష్యతి జీవితమ్
భర్త బాధతో బాధపడుతూ, మనసు కలవరపడి, దుఃఖంతో, ఆనందం లేకుండా, తపస్సు చేసే రూమా కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది.
వాలిజేన తు దుఃఖేన పీడితా శోకకర్శితా। పఞ్చత్వమాగతా రాజ్ఞీ తారాపి న భవిష్యతి
వాలిని వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో, శోకంతో క్షీణించిన రాణి తార కూడా బ్రతకదు.
మాతాపిత్రోర్వినాశేన సుగ్రీవవ్యసనేన చ। కుమారోఽప్యంగదస్తస్మాద్ విజహిష్యతి జీవితమ్
తల్లిదండ్రుల మృతి, సుగ్రీవుని దురదృష్టం వల్ల, కుమారుడు అంగదుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
భర్తృజేన తు దుఃఖేన అభిభూతా వనౌకసః। శిరాంస్యభిహనిష్యన్తి తలైర్ముష్టిభిరేవ చ
తమ ప్రభువు కోసం కలిగిన దుఃఖంతో బాధపడే అడవి వాసి వానరులు, చేతులతో, ముష్టులతో తలలు కొట్టుకుంటారు.
సాన్త్వేనానుప్రదానేన మానేన చ యశస్వినా। లాలితాః కపినాథేన ప్రాణాంస్త్యక్ష్యన్తి వానరాః
దయ, బహుమతులు, గౌరవంతో వానరుల అధిపతి సంరక్షించిన వానరులు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతారు.
న వనేషు న శైలేషు న నిరోధేషు వా పునః। క్రీడామనుభవిష్యన్తి సమేత్య కపికుఞ్జరాః
అడవుల్లో, కొండలపై, తాము నివసించే ప్రదేశాల్లో కూడి, వానర నాయకులు ఇకపై ఆటలు ఆడలేరు.
సపుత్రదారాః సామాత్యా భర్తృవ్యసనపీడితాః। శైలాగ్రేభ్యః పతిష్యన్తి సమేషు విషమేషు చ
తమ ప్రభువు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పిల్లలు, భార్యలు, మంత్రులతో కలిసి, కొండ శిఖరాల నుంచి, మైదానాల్లో, గుట్టల్లో పడిపోతారు.
విషముద్బన్ధనం వాపి ప్రవేశం జ్వలనస్య వా। ఉపవాసమథో శస్త్రం ప్రచరిష్యన్తి వానరాః
వానరులు విషం త్రాగడం, ఉరివేసుకోవడం, అగ్నిలోకి దూకడం, ఉపవాసం, ఆయుధాలతో చనిపోవడం వంటి మార్గాలు ఆశ్రయిస్తారు.
ఘోరమారోదనం మన్యే గతే మయి భవిష్యతి। ఇక్ష్వాకుకులనాశశ్చ నాశశ్చైవ వనౌకసామ్
నేను పోయిన తర్వాత ఘోరమైన ఏడుపు, ఇక్ష్వాకువంశ నాశనం, అడవి వాసుల నాశనం జరుగుతాయని నేను అనుకుంటున్నాను.
సోఽహం నైవ గమిష్యామి కిష్కిన్ధాం నగరీమితః। నహి శక్ష్యామ్యహం ద్రష్టుం సుగ్రీవం మైథిలీం వినా
కాబట్టి, ఇక్కడినుంచి మైతిలిని లేకుండా కిష్కింధ నగరానికి నేను తిరిగి వెళ్లను; సుగ్రీవుని మైతిలిని లేకుండా చూడలేను.
మయ్యగచ్ఛతి చేహస్థే ధర్మాత్మానౌ మహారథౌ। ఆశయా తౌ ధరిష్యేతే వానరాశ్చ తరస్వినః
నేను ఇక్కడినుంచి తిరిగి వెళ్లకపోతే, ఆ ఇద్దరు ధర్మాత్ములు, మహాబలులు, అలాగే వేగవంతమైన వానరులు కూడా ఆశతో ఎదురుచూస్తారు.
హస్తాదానో ముఖాదానో నియతో వృక్షమూలికః। వానప్రస్థో భవిష్యామి హ్యదృష్ట్వా జనకాత్మజామ్
జనకుని కుమార్తెను చూడక, చెట్ల మూలలు, పండ్లతో జీవిస్తూ, చేతితో లేదా నోటితో తినుతూ, నేను అడవి వాసిగా మారిపోతాను.
సాగరానూపజే దేశే బహుమూలఫలోదకే। చితిం కృత్వా ప్రవేక్ష్యామి సమిద్ధమరణీసుతమ్
సముద్ర తీరంలో, మూలలు, పండ్లు, నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రదేశంలో, చితి వేసి, అరణి కట్టుతో వెలిగించిన అగ్నిలోకి నేను ప్రవేశిస్తాను.
ఉపవిష్టస్య వా సమ్యగ్ లింగినం సాధయిష్యతః। శరీరం భక్షయిష్యన్తి వాయసాః శ్వాపదాని చ
లేకపోతే, ధ్యానంలో కూర్చొని తపస్సు చేస్తూ ఉండగా, కాకులు, అడవి జంతువులు నా శరీరాన్ని తినేస్తాయి.
ఇదమప్యృషిభిర్దృష్టం నిర్యాణమితి మే మతిః। సమ్యగాపః ప్రవేక్ష్యామి న చేత్ పశ్యామి జానకీమ్
ఇలాంటి నిష్క్రమణం ఋషులు కూడా అనుసరించారని నేను వినాను; కాబట్టి నా మనసు నిర్ణయించుకుంది—జానకిని చూడకపోతే, నేను నీటిలోకి దూకిపోతాను.
సుజాతమూలా సుభగా కీర్తిమాలా యశస్వినీ। ప్రభగ్నా చిరరాత్రాయ మమ సీతామపశ్యతః
మూలాలు బలంగా ఉన్న, అదృష్టవంతురాలు, మంచి పేరు గల సీతను నేను ఎంతకాలమైనా కనుగొనలేకపోతే, ఆమె నాకు చాలా కాలం దొరకదు.
తాపసో వా భవిష్యామి నియతో వృక్షమూలికః। నేతః ప్రతిగమిష్యామి తామదృష్ట్వాసితేక్షణామ్
నేను నియమంగా ఉండి, చెట్ల కందులు తింటూ తపస్సు చేసే వాడిని అవుతాను. ఆ నల్ల కళ్ల సీతను చూడకుండా తిరిగి వెళ్ళను.
యది తు ప్రతిగచ్ఛామి సీతామనధిగమ్య తామ్। అంగదః సహితః సర్వైర్వానరైర్న భవిష్యతి
కాని, సీతను కనుగొనక తిరిగి వెళితే, అంగదుడు మరియు అందరు వానరులు బ్రతకరు.
వినాశే బహవో దోషా జీవన్ ప్రాప్నోతి భద్రకమ్। తస్మాత్ ప్రాణాన్ ధరిష్యామి ధ్రువో జీవతి సంగమః
నాశనం వల్ల ఎన్నో దోషాలు వస్తాయి, బ్రతికుంటే మేలు జరుగుతుంది. అందుకే ప్రాణాలను కాపాడుకుంటాను. కలయిక తప్పకుండా జరుగుతుంది.
ఏవం బహువిధం దుఃఖం మనసా ధారయన్ బహు। నాధ్యగచ్ఛత్ తదా పారం శోకస్య కపికుఞ్జరః
ఇలా ఎన్నో రకాల దుఃఖాన్ని మనసులో మోస్తూ, ఆ వానర శ్రేష్ఠుడు తన శోకానికి అంతం కనిపెట్టలేకపోయాడు.
తతో విక్రమమాసాద్య ధైర్యవాన్ కపికుఞ్జరః। రావణం వా వధిష్యామి దశగ్రీవం మహాబలమ్। కామమస్తు హృతా సీతా ప్రత్యాచీర్ణం భవిష్యతి
తర్వాత ధైర్యాన్ని సంపాదించుకుని, ఆ వానరుడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'రావణుడిని, ఆ పది తలల బలవంతుడిని చంపుతాను. సీతను ఎత్తుకుపోయినా, తిరిగి తీసుకురావచ్చు.'
అథవైనం సముత్క్షిప్య ఉపర్యుపరి సాగరమ్। రామాయోపహరిష్యామి పశుం పశుపతేరివ
లేకపోతే, అతన్ని పట్టుకుని సముద్రాన్ని దాటి రాముని దగ్గరకు తీసుకెళ్తాను, పశుపతికి పశువును తీసుకెళ్లినట్టు.
ఇతి చిన్తాసమాపన్నః సీతామనధిగమ్య తామ్। ధ్యానశోకపరీతాత్మా చిన్తయామాస వానరః
ఇలా ఆలోచనల్లో మునిగిపోయి, సీతను కనుగొనలేక, ధ్యానం, దుఃఖంతో నిండిన హృదయంతో ఆ వానరుడు ఆలోచించసాగాడు.
యావత్ సీతాం న పశ్యామి రామపత్నీం యశస్వినీమ్। తావదేతాం పురీం లంకాం విచినోమి పునః పునః
రాముని భార్య, పేరుగాంచిన సీతను నేను చూడే వరకు, ఈ లంక నగరాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వెతుకుతూనే ఉంటాను.
సమ్పాతివచనాచ్చాపి రామం యద్యానయామ్యహమ్। అపశ్యన్ రాఘవో భార్యాం నిర్దహేత్ సర్వవానరాన్
సంపాతి మాటలు నమ్మి, సీతను కనుగొనకుండా రాముని దగ్గరకు వెళితే, రఘువంశజుడు తన భార్యను చూడక అందరు వానరులను కాల్చేస్తాడు.