హా రామ లక్ష్మణేత్యేవం హాయోధ్యే చేతి మైథిలీ। విలప్య బహు వైదేహీ న్యస్తదేహా భవిష్యతి
'హా రామా! హా లక్ష్మణా! హా అయోధ్యా!' అని మితిలా కుమార్తె వైదేహి ఎన్నో విధాలుగా విలపించి, తన ప్రాణాన్ని విడిచిపోయి ఉండవచ్చు.
అథవా నిహితా మన్యే రావణస్య నివేశనే। భృశం లాలప్యతే బాలా పఞ్జరస్థేవ సారికా
లేదా, రావణుని ఇంట్లో ఎక్కడో దాచిపెట్టి, ఆ చిన్న పక్షి పంజరంలో ఉన్నట్టు, ఆ బాలిక బాగా ఏడుస్తూ ఉండవచ్చు.
జనకస్య కులే జాతా రామపత్నీ సుమధ్యమా। కథముత్పలపత్రాక్షీ రావణస్య వశం వ్రజేత్
జనకుని వంశంలో పుట్టిన, రాముని భార్య అయిన సీత, కమలదళపు కన్నులతో, సన్నని నడుముతో ఉండి, రావణుని వశానికి ఎలా వచ్చిందో ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
వినష్టా వా ప్రణష్టా వా మృతా వా జనకాత్మజా। రామస్య ప్రియభార్యస్య న నివేదయితుం క్షమమ్
జనకుని కుమార్తె, రామునికి ప్రియమైన భార్య, పోయిందా, కనపడడం లేదా, మరణించిందా, ఏదైనా అయినా, ఈ వార్తను చెప్పడం తగదని అనిపిస్తోంది.
నివేద్యమానే దోషః స్యాద్ దోషః స్యాదనివేదనే। కథం ను ఖలు కర్తవ్యం విషమం ప్రతిభాతి మే
చెప్పినా తప్పే, చెప్పకపోయినా తప్పే. ఏం చేయాలి? ఈ విషయంలో నాకు సందేహంగా ఉంది.
అస్మిన్ నేవంగతే కార్యే ప్రాప్తకాలం క్షమం చ కిమ్। భవేదితి మతిం భూయో హనుమాన్ ప్రవిచారయన్
ఇలా పరిస్థితి ఉండగా, ఇప్పుడు ఏది సమయానికి తగినది, ఏది చేయాలి అని హనుమంతుడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాడు.
యది సీతామదృష్ట్వాహం వానరేన్ద్రపురీమితః। గమిష్యామి తతః కో మే పురుషార్థో భవిష్యతి
ఇక్కడ నుంచి సీతను చూడకుండా, వానరుల రాజధానికి వెళితే, నా ప్రయోజనం ఏముంటుంది?
మమేదం లఙ్ఘనం వ్యర్థం సాగరస్య భవిష్యతి। ప్రవేశశ్చైవ లంకాయాం రాక్షసానాం చ దర్శనమ్
నేను సముద్రాన్ని దాటి రావడం, లంకలోకి ప్రవేశించడం, రాక్షసులను చూడడం అన్నీ వృథా అయిపోతాయి.
కిం వా వక్ష్యతి సుగ్రీవో హరయో వాపి సంగతాః। కిష్కిన్ధామనుసమ్ప్రాప్తం తౌ వా దశరథాత్మజౌ
నేను కిష్కిందకు తిరిగి వెళ్ళినప్పుడు, సుగ్రీవుడు, వానరులు, దశరథుని ఇద్దరు కుమారులు ఏమంటారు?
గత్వా తు యది కాకుత్స్థం వక్ష్యామి పరుషం వచః। న దృష్టేతి మయా సీతా తతస్త్యక్ష్యతి జీవితమ్
నేను వెళ్లి, 'నేను సీతను చూడలేదు' అని కఠినంగా చెప్పితే, కకుత్స్థుడు రాముడు ప్రాణం విడిచిపెడతాడు.
పరుషం దారుణం తీక్ష్ణం క్రూరమిన్ద్రియతాపనమ్। సీతానిమిత్తం దుర్వాక్యం శ్రుత్వా స న భవిష్యతి
సీత గురించి ఇంత కఠినంగా, హింసకరంగా, హృదయాన్ని బాధించే మాటలు విని, అతను బ్రతకడు.
తం తు కృచ్ఛ్రగతం దృష్ట్వా పఞ్చత్వగతమానసమ్। భృశానురక్తమేధావీ న భవిష్యతి లక్ష్మణః
అతడు ఇంత బాధలో, ప్రాణం పోయినట్టు కనిపిస్తే, అతనిపై ఎంతో ప్రేమతో ఉన్న, తెలివైన లక్ష్మణుడూ బ్రతకడు.
వినష్టౌ భ్రాతరౌ శ్రుత్వా భరతోఽపి మరిష్యతి। భరతం చ మృతం దృష్ట్వా శత్రుఘ్నో న భవిష్యతి
రెండు అన్నయ్యలు పోయారని విన్న వెంటనే భరతుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు. భరతుడు చనిపోయినట్టు చూసి శత్రుఘ్నుడు కూడా బ్రతకడు.
పుత్రాన్ మృతాన్ సమీక్ష్యాథ న భవిష్యన్తి మాతరః। కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ కైకేయీ చ న సంశయః
తమ కుమారులు చనిపోయారని చూసి, కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి—ఈ తల్లులు కూడా బ్రతకరు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
కృతజ్ఞః సత్యసంధశ్చ సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః। రామం తథాగతం దృష్ట్వా తతస్త్యక్ష్యతి జీవితమ్
ఋణం మరిచిపోని, నిజాయితీగల వానరుల రాజు సుగ్రీవుడు, రాముడు ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నాడని చూసి, వెంటనే తన ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
దుర్మనా వ్యథితా దీనా నిరానన్దా తపస్వినీ। పీడితా భర్తృశోకేన రుమా త్యక్ష్యతి జీవితమ్
భర్త బాధతో బాధపడుతూ, మనసు కలవరపడి, దుఃఖంతో, ఆనందం లేకుండా, తపస్సు చేసే రూమా కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది.
వాలిజేన తు దుఃఖేన పీడితా శోకకర్శితా। పఞ్చత్వమాగతా రాజ్ఞీ తారాపి న భవిష్యతి
వాలిని వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో, శోకంతో క్షీణించిన రాణి తార కూడా బ్రతకదు.
మాతాపిత్రోర్వినాశేన సుగ్రీవవ్యసనేన చ। కుమారోఽప్యంగదస్తస్మాద్ విజహిష్యతి జీవితమ్
తల్లిదండ్రుల మృతి, సుగ్రీవుని దురదృష్టం వల్ల, కుమారుడు అంగదుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
భర్తృజేన తు దుఃఖేన అభిభూతా వనౌకసః। శిరాంస్యభిహనిష్యన్తి తలైర్ముష్టిభిరేవ చ
తమ ప్రభువు కోసం కలిగిన దుఃఖంతో బాధపడే అడవి వాసి వానరులు, చేతులతో, ముష్టులతో తలలు కొట్టుకుంటారు.
సాన్త్వేనానుప్రదానేన మానేన చ యశస్వినా। లాలితాః కపినాథేన ప్రాణాంస్త్యక్ష్యన్తి వానరాః
దయ, బహుమతులు, గౌరవంతో వానరుల అధిపతి సంరక్షించిన వానరులు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతారు.
న వనేషు న శైలేషు న నిరోధేషు వా పునః। క్రీడామనుభవిష్యన్తి సమేత్య కపికుఞ్జరాః
అడవుల్లో, కొండలపై, తాము నివసించే ప్రదేశాల్లో కూడి, వానర నాయకులు ఇకపై ఆటలు ఆడలేరు.
సపుత్రదారాః సామాత్యా భర్తృవ్యసనపీడితాః। శైలాగ్రేభ్యః పతిష్యన్తి సమేషు విషమేషు చ
తమ ప్రభువు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పిల్లలు, భార్యలు, మంత్రులతో కలిసి, కొండ శిఖరాల నుంచి, మైదానాల్లో, గుట్టల్లో పడిపోతారు.
విషముద్బన్ధనం వాపి ప్రవేశం జ్వలనస్య వా। ఉపవాసమథో శస్త్రం ప్రచరిష్యన్తి వానరాః
వానరులు విషం త్రాగడం, ఉరివేసుకోవడం, అగ్నిలోకి దూకడం, ఉపవాసం, ఆయుధాలతో చనిపోవడం వంటి మార్గాలు ఆశ్రయిస్తారు.
ఘోరమారోదనం మన్యే గతే మయి భవిష్యతి। ఇక్ష్వాకుకులనాశశ్చ నాశశ్చైవ వనౌకసామ్
నేను పోయిన తర్వాత ఘోరమైన ఏడుపు, ఇక్ష్వాకువంశ నాశనం, అడవి వాసుల నాశనం జరుగుతాయని నేను అనుకుంటున్నాను.
సోఽహం నైవ గమిష్యామి కిష్కిన్ధాం నగరీమితః। నహి శక్ష్యామ్యహం ద్రష్టుం సుగ్రీవం మైథిలీం వినా
కాబట్టి, ఇక్కడినుంచి మైతిలిని లేకుండా కిష్కింధ నగరానికి నేను తిరిగి వెళ్లను; సుగ్రీవుని మైతిలిని లేకుండా చూడలేను.
మయ్యగచ్ఛతి చేహస్థే ధర్మాత్మానౌ మహారథౌ। ఆశయా తౌ ధరిష్యేతే వానరాశ్చ తరస్వినః
నేను ఇక్కడినుంచి తిరిగి వెళ్లకపోతే, ఆ ఇద్దరు ధర్మాత్ములు, మహాబలులు, అలాగే వేగవంతమైన వానరులు కూడా ఆశతో ఎదురుచూస్తారు.
హస్తాదానో ముఖాదానో నియతో వృక్షమూలికః। వానప్రస్థో భవిష్యామి హ్యదృష్ట్వా జనకాత్మజామ్
జనకుని కుమార్తెను చూడక, చెట్ల మూలలు, పండ్లతో జీవిస్తూ, చేతితో లేదా నోటితో తినుతూ, నేను అడవి వాసిగా మారిపోతాను.
సాగరానూపజే దేశే బహుమూలఫలోదకే। చితిం కృత్వా ప్రవేక్ష్యామి సమిద్ధమరణీసుతమ్
సముద్ర తీరంలో, మూలలు, పండ్లు, నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రదేశంలో, చితి వేసి, అరణి కట్టుతో వెలిగించిన అగ్నిలోకి నేను ప్రవేశిస్తాను.
ఉపవిష్టస్య వా సమ్యగ్ లింగినం సాధయిష్యతః। శరీరం భక్షయిష్యన్తి వాయసాః శ్వాపదాని చ
లేకపోతే, ధ్యానంలో కూర్చొని తపస్సు చేస్తూ ఉండగా, కాకులు, అడవి జంతువులు నా శరీరాన్ని తినేస్తాయి.
ఇదమప్యృషిభిర్దృష్టం నిర్యాణమితి మే మతిః। సమ్యగాపః ప్రవేక్ష్యామి న చేత్ పశ్యామి జానకీమ్
ఇలాంటి నిష్క్రమణం ఋషులు కూడా అనుసరించారని నేను వినాను; కాబట్టి నా మనసు నిర్ణయించుకుంది—జానకిని చూడకపోతే, నేను నీటిలోకి దూకిపోతాను.