భూయిష్ఠం లోలితా లంకా రామస్య చరతా ప్రియమ్। న హి పశ్యామి వైదేహీం సీతాం సర్వాంగశోభనామ్
రాముని ప్రియమైనవారిని వెతుకుతూ, లంకను పూర్తిగా వెతికాను. అయినా, అందమైన అవయవాలున్న వైదేహిని, సీతను కనుగొనలేకపోయాను.
పల్వలాని తటాకాని సరాంసి సరితస్తథా। నద్యోఽనూపవనాన్తాశ్చ దుర్గాశ్చ ధరణీధరాః
చెరువులు, కొలను, సరస్సులు, నదులు, ప్రవాహాలు, మడులు, అడవి ప్రాంతాలు, కొండగుట్టలు అన్నీ వెతికాను.
లోలితా వసుధా సర్వా న చ పశ్యామి జానకీమ్। ఇహ సమ్పాతినా సీతా రావణస్య నివేశనే। ఆఖ్యాతా గృధ్రరాజేన న చ సా దృశ్యతే న కిమ్
ఈ భూమంతా వెతికాను, అయినా జనకిని కనుగొనలేకపోయాను. ఇక్కడే సీత రావణుని ఇంట్లో ఉందని సంపాతి పక్షిరాజు చెప్పాడు, కానీ ఆమె కనబడడం లేదు—ఏమైందో ఏమో!
కిం ను సీతాథ వైదేహీ మైథిలీ జనకాత్మజా। ఉపతిష్ఠేత వివశా రావణేన హృతా బలాత్
జనకుని కుమార్తె అయిన సీత, వైదేహి, మైతిలి, రావణుడు బలవంతంగా అపహరించినందువల్ల, దుఃఖంతో ప్రాణాలు విడిచిందేమో?
క్షిప్రముత్పతతో మన్యే సీతామాదాయ రక్షసః। బిభ్యతో రామబాణానామన్తరా పతితా భవేత్
ఆ రాక్షసుడు భయంతో, రాముని బాణాలకి భయపడి, సీతను త్వరగా ఎత్తుకెళ్తున్నప్పుడు, ఆమె మధ్యలో నేలపై పడిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
అథవా హ్రియమాణాయాః పథి సిద్ధనిషేవితే। మన్యే పతితమార్యాయా హృదయం ప్రేక్ష్య సాగరమ్
లేదా, ఆ మార్గంలో, సిద్ధులు సంచరించే దారిలో, రాక్షసుడు ఆమెను తీసుకెళ్తున్నప్పుడు, ఆ మహానుభావురాలు సముద్రాన్ని చూసి, భయంతో హృదయం నిలిచిపోయి, పడిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
రావణస్యోరువేగేన భుజాభ్యాం పీడితేన చ। తయా మన్యే విశాలాక్ష్యా త్యక్తం జీవితమార్యయా
రావణుడు తన బలంతో, తన చేతులతో ఆమెను బలంగా పీడించగా, ఆ విశాలమైన కళ్లతో ఉన్న ఆ మహానుభావురాలు, ప్రాణం విడిచిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
ఉపర్యుపరి సా నూనం సాగరం క్రమతస్తదా। విచేష్టమానా పతితా సముద్రే జనకాత్మజా
ఆమెను సముద్రం మీదుగా తీసుకెళ్తున్నప్పుడు, జనకుని కుమార్తె, బాగా తడబడి, సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు.
ఆహో క్షుద్రేణ చానేన రక్షన్తీ శీలమాత్మనః। అబన్ధుర్భక్షితా సీతా రావణేన తపస్వినీ
లేదా, ఈ నీచుడు అయిన రావణుడు, తనను రక్షించేవాడు ఎవ్వరూ లేని సీతను, తన నీతి కాపాడుకుంటూ ఉండగా, తినేసి ఉండవచ్చు.
అథవా రాక్షసేన్ద్రస్య పత్నీభిరసితేక్షణా। అదుష్టా దుష్టభావాభిర్భక్షితా సా భవిష్యతి
లేదా, రాక్షసుల అధిపతి రావణుని భార్యలు, తమలోని చెడు మనసుతో, ఏమీ తప్పు లేని ఆ సీతను తినేసి ఉండవచ్చు.
హా రామ లక్ష్మణేత్యేవం హాయోధ్యే చేతి మైథిలీ। విలప్య బహు వైదేహీ న్యస్తదేహా భవిష్యతి
'హా రామా! హా లక్ష్మణా! హా అయోధ్యా!' అని మితిలా కుమార్తె వైదేహి ఎన్నో విధాలుగా విలపించి, తన ప్రాణాన్ని విడిచిపోయి ఉండవచ్చు.
అథవా నిహితా మన్యే రావణస్య నివేశనే। భృశం లాలప్యతే బాలా పఞ్జరస్థేవ సారికా
లేదా, రావణుని ఇంట్లో ఎక్కడో దాచిపెట్టి, ఆ చిన్న పక్షి పంజరంలో ఉన్నట్టు, ఆ బాలిక బాగా ఏడుస్తూ ఉండవచ్చు.
జనకస్య కులే జాతా రామపత్నీ సుమధ్యమా। కథముత్పలపత్రాక్షీ రావణస్య వశం వ్రజేత్
జనకుని వంశంలో పుట్టిన, రాముని భార్య అయిన సీత, కమలదళపు కన్నులతో, సన్నని నడుముతో ఉండి, రావణుని వశానికి ఎలా వచ్చిందో ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
వినష్టా వా ప్రణష్టా వా మృతా వా జనకాత్మజా। రామస్య ప్రియభార్యస్య న నివేదయితుం క్షమమ్
జనకుని కుమార్తె, రామునికి ప్రియమైన భార్య, పోయిందా, కనపడడం లేదా, మరణించిందా, ఏదైనా అయినా, ఈ వార్తను చెప్పడం తగదని అనిపిస్తోంది.
నివేద్యమానే దోషః స్యాద్ దోషః స్యాదనివేదనే। కథం ను ఖలు కర్తవ్యం విషమం ప్రతిభాతి మే
చెప్పినా తప్పే, చెప్పకపోయినా తప్పే. ఏం చేయాలి? ఈ విషయంలో నాకు సందేహంగా ఉంది.
అస్మిన్ నేవంగతే కార్యే ప్రాప్తకాలం క్షమం చ కిమ్। భవేదితి మతిం భూయో హనుమాన్ ప్రవిచారయన్
ఇలా పరిస్థితి ఉండగా, ఇప్పుడు ఏది సమయానికి తగినది, ఏది చేయాలి అని హనుమంతుడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాడు.
యది సీతామదృష్ట్వాహం వానరేన్ద్రపురీమితః। గమిష్యామి తతః కో మే పురుషార్థో భవిష్యతి
ఇక్కడ నుంచి సీతను చూడకుండా, వానరుల రాజధానికి వెళితే, నా ప్రయోజనం ఏముంటుంది?
మమేదం లఙ్ఘనం వ్యర్థం సాగరస్య భవిష్యతి। ప్రవేశశ్చైవ లంకాయాం రాక్షసానాం చ దర్శనమ్
నేను సముద్రాన్ని దాటి రావడం, లంకలోకి ప్రవేశించడం, రాక్షసులను చూడడం అన్నీ వృథా అయిపోతాయి.
కిం వా వక్ష్యతి సుగ్రీవో హరయో వాపి సంగతాః। కిష్కిన్ధామనుసమ్ప్రాప్తం తౌ వా దశరథాత్మజౌ
నేను కిష్కిందకు తిరిగి వెళ్ళినప్పుడు, సుగ్రీవుడు, వానరులు, దశరథుని ఇద్దరు కుమారులు ఏమంటారు?
గత్వా తు యది కాకుత్స్థం వక్ష్యామి పరుషం వచః। న దృష్టేతి మయా సీతా తతస్త్యక్ష్యతి జీవితమ్
నేను వెళ్లి, 'నేను సీతను చూడలేదు' అని కఠినంగా చెప్పితే, కకుత్స్థుడు రాముడు ప్రాణం విడిచిపెడతాడు.
పరుషం దారుణం తీక్ష్ణం క్రూరమిన్ద్రియతాపనమ్। సీతానిమిత్తం దుర్వాక్యం శ్రుత్వా స న భవిష్యతి
సీత గురించి ఇంత కఠినంగా, హింసకరంగా, హృదయాన్ని బాధించే మాటలు విని, అతను బ్రతకడు.
తం తు కృచ్ఛ్రగతం దృష్ట్వా పఞ్చత్వగతమానసమ్। భృశానురక్తమేధావీ న భవిష్యతి లక్ష్మణః
అతడు ఇంత బాధలో, ప్రాణం పోయినట్టు కనిపిస్తే, అతనిపై ఎంతో ప్రేమతో ఉన్న, తెలివైన లక్ష్మణుడూ బ్రతకడు.
వినష్టౌ భ్రాతరౌ శ్రుత్వా భరతోఽపి మరిష్యతి। భరతం చ మృతం దృష్ట్వా శత్రుఘ్నో న భవిష్యతి
రెండు అన్నయ్యలు పోయారని విన్న వెంటనే భరతుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు. భరతుడు చనిపోయినట్టు చూసి శత్రుఘ్నుడు కూడా బ్రతకడు.
పుత్రాన్ మృతాన్ సమీక్ష్యాథ న భవిష్యన్తి మాతరః। కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ కైకేయీ చ న సంశయః
తమ కుమారులు చనిపోయారని చూసి, కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి—ఈ తల్లులు కూడా బ్రతకరు; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
కృతజ్ఞః సత్యసంధశ్చ సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః। రామం తథాగతం దృష్ట్వా తతస్త్యక్ష్యతి జీవితమ్
ఋణం మరిచిపోని, నిజాయితీగల వానరుల రాజు సుగ్రీవుడు, రాముడు ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నాడని చూసి, వెంటనే తన ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
దుర్మనా వ్యథితా దీనా నిరానన్దా తపస్వినీ। పీడితా భర్తృశోకేన రుమా త్యక్ష్యతి జీవితమ్
భర్త బాధతో బాధపడుతూ, మనసు కలవరపడి, దుఃఖంతో, ఆనందం లేకుండా, తపస్సు చేసే రూమా కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది.
వాలిజేన తు దుఃఖేన పీడితా శోకకర్శితా। పఞ్చత్వమాగతా రాజ్ఞీ తారాపి న భవిష్యతి
వాలిని వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో, శోకంతో క్షీణించిన రాణి తార కూడా బ్రతకదు.
మాతాపిత్రోర్వినాశేన సుగ్రీవవ్యసనేన చ। కుమారోఽప్యంగదస్తస్మాద్ విజహిష్యతి జీవితమ్
తల్లిదండ్రుల మృతి, సుగ్రీవుని దురదృష్టం వల్ల, కుమారుడు అంగదుడు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు.
భర్తృజేన తు దుఃఖేన అభిభూతా వనౌకసః। శిరాంస్యభిహనిష్యన్తి తలైర్ముష్టిభిరేవ చ
తమ ప్రభువు కోసం కలిగిన దుఃఖంతో బాధపడే అడవి వాసి వానరులు, చేతులతో, ముష్టులతో తలలు కొట్టుకుంటారు.
సాన్త్వేనానుప్రదానేన మానేన చ యశస్వినా। లాలితాః కపినాథేన ప్రాణాంస్త్యక్ష్యన్తి వానరాః
దయ, బహుమతులు, గౌరవంతో వానరుల అధిపతి సంరక్షించిన వానరులు కూడా ప్రాణాలు విడిచిపెడతారు.