పితామహవచః శ్రుత్వా త్రయస్త్రింశదరిందమాః । దేవాః పరమసంహృష్టాః పునర్జగ్ముర్యథాగతమ్ ॥౧-౪౦-
పితామహుని మాటలు విని, ముప్పత్తి మూడు దేవతలు చాలా ఆనందంతో మళ్లీ వచ్చిన దారిలో తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
సగరస్య చ పుత్రాణాం ప్రాదురాసీన్మహాస్వనః । పృథివ్యాం భిద్యమానాయాం నిర్ఘాతసమనిస్వనః ॥౧-౪౦-
ఆ సమయంలో సాగరుని కుమారుల నుండి గొప్ప శబ్దం లేచింది. భూమి చీలుతున్నప్పుడు మబ్బుల మోగు శబ్దంలా అది వినిపించింది.
తతో భిత్త్వా మహీం సర్వాం కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్ । సహితాః సాగరాః సర్వే పితరం వాక్యమబ్రువన్ ॥౧-౪౦-
తరువాత, వారు మొత్తం భూమిని చీల్చి, చుట్టూ తిరిగి, అందరూ కలిసి తండ్రిని ఇలా అడిగారు.
పరిక్రాన్తా మహీ సర్వా సత్త్వవన్తశ్చ సూదితాః । దేవదానవరక్షాంసి పిశాచోరగపన్నగాః ॥౧-౪౦-
మేము మొత్తం భూమిని తిరిగాము. అందులోని దేవతలు, దానవులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, ఉరగాలు, పన్నగాలు — వీరందరినీ సంహరించాము.
న చ పశ్యామహేఽశ్వం తే అశ్వహర్తారమేవ చ । కిం కరిష్యామ భద్రం తే బుద్ధిరత్ర విచార్యతామ్॥౧-౪౦-
కానీ మీ గుర్రాన్ని, దాన్ని దొంగిలించినవానిని మేము కనుగొనలేకపోయాము. ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి? దయచేసి మంచి మార్గం ఆలోచించండి.
తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా పుత్రాణాం రాజసత్తమః । సమన్యురబ్రవీద్ వాక్యం సగరో రఘునన్దన ॥౧-౪౦-
తన కుమారుల మాటలు విని, రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన సాగరుడు కోపంతో ఇలా అన్నాడు, ఓ రఘునందన.
భూయః ఖనత భద్రం వో విభేద్య వసుధాతలమ్ । అశ్వహర్తారమాసాద్య కృతార్థాశ్చ నివర్తత ॥౧-౪౦-
మళ్ళీ త్రవ్వండి, మీకు మంగళం కలగాలి. భూమిని చీల్చండి. గుర్రాన్ని దొంగిలించినవాడిని కనుగొని, మీ పని పూర్తయిన తర్వాత తిరిగి రండి.
పితుర్వచనమాసాద్య సగరస్య మహాత్మనః । షష్టిః పుత్రసహస్రాణి రసాతలమభిద్రవన్ ॥౧-౪౦-
మహాత్ముడైన సాగరుని ఆజ్ఞను అందుకుని, అరవై వేల మంది కుమారులు పాతాళానికి పరుగెత్తారు.
ఖన్యమానే తతస్తస్మిన్ దదృశుః పర్వతోపమమ్ । దిశాగజం విరూపాక్షం ధారయన్తం మహీతలమ్ ॥౧-౪౦-
అప్పుడు వారు త్రవ్వుతుండగా, పర్వతంలా ఉన్న, వికారమైన కళ్లతో, భూమిని మోయుచున్న గొప్ప ఏనుగును చూశారు.
సపర్వతవనాం కృత్స్నాం పృథివీం రఘునన్దన । ధారయామాస శిరసా విరూపాక్షో మహాగజః ॥౧-౪౦-
ఆ వికారమైన కళ్లున్న గొప్ప ఏనుగు, పర్వతాలు మరియు అడవులతో కూడిన మొత్తం భూమిని తన తలపై మోయుచున్నాడు.
యదా పర్వణి కాకుత్స్థ విశ్రమార్థం మహాగజః । ఖేదాచ్చాలయతే శీర్షం భూమికమ్పస్తదా భవేత్ ॥౧-౪౦-
ఓ కాకుత్థ్స వంశజా, ఆ గొప్ప ఏనుగు అలసటతో విశ్రాంతికై తల ఊపినప్పుడు భూమి కంపిస్తుంది.
తే తం ప్రదక్షిణం కృత్వా దిశాపాలం మహాగజమ్ । మానయన్తో హి తే రామ జగ్ముర్భిత్త్వా రసాతలమ్ ॥౧-౪౦-
వారు ఆ దిక్పాలకుడైన గొప్ప ఏనుగును గౌరవించి, ప్రదక్షిణగా తిరిగి, భూమిని చీల్చి పాతాళంలోకి వెళ్లారు, ఓ రామా.
తతః పూర్వాం దిశం భిత్త్వా దక్షిణాం బిభిదుః పునః । దక్షిణస్యామపి దిశి దదృశుస్తే మహాగజమ్ ॥౧-౪౦-
తరువాత, తూర్పు దిశను చీల్చి, మళ్లీ దక్షిణ దిశను త్రవ్వారు. అక్కడ కూడా వారు ఒక గొప్ప ఏనుగును చూశారు.
మహాపద్మం మహాత్మానం సుమహత్పర్వతోపమమ్ । శిరసా ధారయన్తం గాం విస్మయం జగ్మురుత్తమమ్ ॥౧-౪౦-
అతిపెద్ద పర్వతాన్ని పోలిన మహాపద్ముడిని, గొప్ప మనస్సున్న వాడిని, తన తలపై భూమిని మోస్తూ ఉన్నాడని చూసి, అందరూ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయారు.
తే తం ప్రదక్షిణం కృత్వా సగరస్య మహాత్మనః । షష్టిః పుత్రసహస్రాణి పశ్చిమాం బిభిదుర్దిశమ్ ॥౧-౪౦-
ఆ మహాత్ముడైన సాగరుని చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసి, ఆ అరవై వేల మంది కుమారులు పడమర వైపు భూమిని త్రవ్వడం ప్రారంభించారు.
పశ్చిమాయామపి దిశి మహాన్తమచలోపమమ్ । దిశాగజం సౌమనసం దదృశుస్తే మహాబలాః ॥౧-౪౦-
పడమర దిశలో కూడా, ఆ మహాబలులు, గొప్ప పర్వతాన్ని పోలిన, దిశలకు ఏనుగైన సౌమనసుడిని చూశారు.
తం తే ప్రదక్షిణం కృత్వా పృష్ట్వా చాపి నిరామయమ్ । ఖనన్తః సముపక్రాన్తా దిశం సోమవతీం తదా ॥౧-౪౦-
ఆయన్ని ప్రదక్షిణ చేసి, ఆరోగ్యంగా ఉన్నాడో లేదో అడిగి తెలుసుకుని, వారు చంద్రుని వైపు దిశగా త్రవ్వడం మొదలుపెట్టారు.
ఉత్తరస్యాం రఘుశ్రేష్ఠ దదృశుర్హిమపాణ్డురమ్ । భద్రం భద్రేణ వపుషా ధారయన్తం మహీమిమామ్ ॥౧-౪౦-
ఓ రఘువంశ శ్రేష్ఠా, ఉత్తర దిశలో, మంచు వర్ణంలో మెరిసే, మంగళకరమైన రూపంతో ఈ భూమిని మోస్తున్న భద్రుడిని వారు చూశారు.
సమాలభ్య తతః సర్వే కృత్వా చైనం ప్రదక్షిణమ్ । షష్టిః పుత్రసహస్రాణి బిభిదుర్వసుధాతలమ్ ॥౧-౪౦-
ఆయన్ని నమస్కరించి, ప్రదక్షిణ చేసి, ఆ అరవై వేల మంది కుమారులు భూమి ఉపరితలాన్ని త్రవ్వారు.
తతః ప్రాగుత్తరాం గత్వా సాగరాః ప్రథితాం దిశమ్ । రోషాదభ్యఖనన్ సర్వే పృథివీం సగరాత్మజాః ॥౧-౪౦-
తరువాత, ప్రసిద్ధమైన ఈశాన్య దిశకు వెళ్లి, సాగరుని కుమారులు అందరూ కోపంతో భూమిని త్రవ్వడం ప్రారంభించారు.
తే తు సర్వే మహత్మానో భిమవేగా మహబలాః । దదృశుః కపిలం తత్ర వాసుదేవం సనాతనమ్ ॥౧-౪౦-
ఆ గొప్ప మనస్సు గల, భయంకరమైన వేగం ఉన్న, మహాబలులు అక్కడ శాశ్వతుడైన వాసుదేవుడైన కపిలుడిని చూశారు.
హయం చ తస్య దేవస్య చరన్తమవిదూరతః । ప్రహర్షమతులం ప్రాప్తాః సర్వే తే రఘునందన ॥౧-౪౦-
ఆ దేవుని దగ్గర, ఆ యజ్ఞపు గుర్రాన్ని సంచరిస్తూ చూసి, రఘునందన, అందరూ అపూర్వమైన ఆనందంతో నిండిపోయారు.
తే తం యజ్ఞహనం జ్ఞాత్వా క్రోధపర్యాకులేక్షణాః । ఖనిత్రలాఙ్గలధరా నానావృక్షశిలాధరాః ॥౧-౪౦-
ఆయనే యజ్ఞాన్ని ధ్వంసించినవాడని తెలుసుకుని, కోపంతో కళ్లు ఎర్రగా, చేతుల్లో త్రవ్వే పరికరాలు, లাঙ্গళాలు, రకరకాల చెట్లు, రాళ్లు పట్టుకుని దూసుకెళ్లారు.
అభ్యధావన్త సంక్రుద్ధాస్తిష్ఠ తిష్ఠేతి చాబ్రువన్ । అస్మాకం త్వం హి తురగం యజ్ఞియం హృతవానసి ॥౧-౪౦-
కోపంతో పరుగెత్తుకుంటూ, 'నిలువు! నిలువు!' అని అరుస్తూ, 'నీవే మా యజ్ఞపు గుర్రాన్ని దొంగిలించావు!' అని చెప్పారు.
దుర్మేధస్త్వం హి సంప్రాప్తాన్ విద్ధి నః సగరాత్మజాన్ । శ్రుత్వా తద్వచనం తేషాం కపిలో రఘునన్దన ॥౧-౪౦-
'నీ చెడు మనసు వల్లే నీవు ఇక్కడికి వచ్చావు. మేము సాగరుని కుమారులమని తెలుసుకో!' అని వారు చెప్పగా, రఘునందన, ఆ మాటలు విని కపిలుడు—
రోషేణ మహతావిష్టో హుంకారమకరోత్ తదా । తతస్తేనాప్రమేయేణ కపిలేన మహాత్మనా । భస్మరాశీకృతాః సర్వే కాకుత్స్థ సగరాత్మజాః ॥౧-౪౦-
అతిపెద్ద కోపంతో 'హుం' అని గర్జించాడు. ఆ అపరిమితమైన మహాత్ముడైన కపిలుడి వల్ల, కాకుత్స్థా, సాగరుని కుమారులందరూ బూడిదగా మారిపోయారు.
thumb|ఏకచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే ఏకచత్వారింశః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో నలభై ఒకవ సర్గను వినండి.
పుత్రాంశ్చిరగతాఞ్జ్ఞాత్వా సగరో రఘునన్దన । నప్తారమబ్రవీద్ రాజా దీప్యమానం స్వతేజసా ॥౧-౪౧-
తన కుమారులు చాలా కాలంగా తిరిగి రాకపోయారని తెలుసుకున్న సాగరు మహారాజు, తన తేజస్సుతో ప్రకాశించే మనవడిని ఇలా అడిగాడు.
శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ పూర్వైస్తుల్యోఽసి తేజసా । పితౄణాం గతిమన్విచ్ఛ యేన చాశ్వోఽపవాహితః ॥౧-౪౧-
'నీవు ధైర్యవంతుడవు, విద్యలో నిపుణుడవు, తండ్రులకు సమానమైన తేజస్సు కలవాడవు. మా పూర్వికులు వెళ్ళిన మార్గాన్ని అన్వేషించు, ఆ గుర్రాన్ని ఎక్కడికి తీసుకెళ్లారో తెలుసుకో.'
అన్తర్భౌమాని సత్త్వాని వీర్యవన్తి మహాన్తి చ । తేషాం తు ప్రతిఘాతార్థం సాసిం గృహ్ణీష్వ కార్ముకమ్ ॥౧-౪౧-
'భూమిలో శక్తివంతమైన, గొప్ప జీవులు ఉంటాయి. వాటి నుండి రక్షణ కోసం, నీవు ఖడ్గం, విల్లు తీసుకో.'