అదృష్ట్వా కిం ప్రవక్ష్యామి తామహం జనకాత్మజామ్। ధ్రువం ప్రాయముపాసిష్యే కాలస్య వ్యతివర్తనే
జనకుని కుమార్తెను చూడకుండా, నేను వారికి ఏమి చెప్పగలను? కాలం గడుస్తూ ఉండగా, నేను ఖచ్చితంగా ఉపవాసదీక్ష చేపడతాను.
కిం వా వక్ష్యతి వృద్ధశ్చ జామ్బవానంగదశ్చ సః। గతం పారం సముద్రస్య వానరాశ్చ సమాగతాః
సముద్రాన్ని దాటి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, వృద్ధుడు జాంబవంతుడు, అంగదుడు, ఇతర వానరులు ఏమంటారు?
అనిర్వేదః శ్రియో మూలమనిర్వేదః పరం సుఖమ్। భూయస్తత్ర విచేష్యామి న యత్ర విచయః కృతః
ధైర్యమే ఐశ్వర్యానికి మూలం; ధైర్యమే పరమానందం. ఇంకా వెతకని చోట్ల నేను మళ్లీ వెతుకుతాను.
అనిర్వేదో హి సతతం సర్వార్థేషు ప్రవర్తకః। కరోతి సఫలం జన్తోః కర్మ యచ్చ కరోతి సః
ఎప్పుడూ ధైర్యంగా ఉండటం అన్ని పనుల్లో విజయానికి కారణం. మనిషి చేసే పని ఫలించాలంటే ధైర్యమే అవసరం.
ఆపానశాలా విచితాస్తథా పుష్పగృహాణి చ। చిత్రశాలాశ్చ విచితా భూయః క్రీడాగృహాణి చ
అతడు అద్భుతమైన మద్యం మందిరాలు, పుష్పగృహాలు, అలంకృతమైన గదులు, మధురమైన క్రీడాగృహాలు అన్నింటినీ చూశాడు.
నిష్కుటాన్తరరథ్యాశ్చ విమానాని చ సర్వశః। ఇతి సంచిన్త్య భూయోఽపి విచేతుముపచక్రమే
అతడు అంతఃపురాలు, చిన్న వీధులు, అన్ని భవనాలను చూశాడు. ఇలా ఆలోచిస్తూ, మళ్లీ వెతకడం ప్రారంభించాడు.
భూమీగృహాంశ్చైత్యగృహాన్ గృహాతిగృహకానపి। ఉత్పతన్ నిపతంశ్చాపి తిష్ఠన్ గచ్ఛన్ పునః క్వచిత్
ఆ వానరుడు నేలమీద ఉన్న ఇళ్లను, గుడిసెలను, దేవాలయాల్ని, బయట గదులనూ ఎక్కడో ఎగిరిపోతూ, ఎక్కడో దిగిపోతూ, నిలబడి, తిరుగుతూ, కొన్నిచోట్ల ఆగిపోతూ పరిశీలించాడు.
అపవృణ్వంశ్చ ద్వారాణి కపాటాన్యవఘట్టయన్। ప్రవిశన్ నిష్పతంశ్చాపి ప్రపతన్నుత్పతన్నివ
అతడు తలుపులు తెరిచాడు, పలకలు తొలగించాడు, లోపలికి ప్రవేశించి, బయటికి వచ్చాడు, కొన్నిసార్లు జారి పడుతూ, మరికొన్ని సార్లు ఎగిరిపోతూ కనిపించాడు.
సర్వమప్యవకాశం స విచచార మహాకపిః। చతురంగులమాత్రోఽపి నావకాశః స విద్యతే। రావణాన్తఃపురే తస్మిన్ యం కపిర్న జగామ సః
ఆ మహావానరుడు రావణుని అంతఃపురంలో నాలుగు వేళ్ల వెడల్పు స్థలం కూడా మిగలకుండా అన్నీ చోట్లను వెతికాడు, అతడు వెళ్ళని ప్రదేశం ఒక్కటైనా మిగలలేదు.
ప్రాకారాన్తరవీథ్యశ్చ వేదికాశ్చైత్యసంశ్రయాః। శ్వభ్రాశ్చ పుష్కరిణ్యశ్చ సర్వం తేనావలోకితమ్
ప్రాకారాల మధ్య వీధులు, మంటపాలు, దేవాలయాల దగ్గర, బావులు, పద్మసరోవరాలు—అన్నీ హనుమంతుడు చూశాడు.
రాక్షస్యో వివిధాకారా విరూపా వికృతాస్తథా। దృష్టా హనుమతా తత్ర న తు సా జనకాత్మజా
అక్కడ హనుమంతుడు ఎన్నో రూపాలున్న, భయంకరమైన, వికృతమైన రాక్షసస్త్రీలను చూశాడు, కానీ జనకుని కుమార్తెను మాత్రం చూడలేకపోయాడు.
రూపేణాప్రతిమా లోకే పరా విద్యాధరస్త్రియః। దృష్టా హనుమతా తత్ర న తు రాఘవనన్దినీ
ఈ లోకంలో ఎవరికీ సమానంగా లేని అందమైన స్త్రీలను, దేవకన్యలకు మించినవారిని కూడా హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ రాముని ప్రియమైనవారిని మాత్రం చూడలేకపోయాడు.
నాగకన్యా వరారోహాః పూర్ణచన్ద్రనిభాననాః। దృష్టా హనుమతా తత్ర న తు సా జనకాత్మజా
నాగకన్యలు, అందమైన నడుములు, పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖాలు ఉన్నవారిని హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ జనకుని కుమార్తెను మాత్రం చూడలేదు.
ప్రమథ్య రాక్షసేన్ద్రేణ నాగకన్యా బలాద్ధృతాః। దృష్టా హనుమతా తత్ర న సా జనకనన్దినీ
రాక్షసాధిపతి బలవంతంగా పట్టుకున్న నాగకన్యలను హనుమంతుడు చూశాడు, కానీ జనకుని ప్రియ కుమార్తెను మాత్రం చూడలేకపోయాడు.
సోఽపశ్యంస్తాం మహాబాహుః పశ్యంశ్చాన్యా వరస్త్రియః। విషసాద మహాబాహుర్హనూమాన్ మారుతాత్మజః
ఆ మహాబాహువు హనుమంతుడు, వాయుపుత్రుడు, అక్కడ ఉన్న గొప్ప స్త్రీలను చూశాడు, కానీ ఆమెను చూడలేక, మనసు దిగులుతో నిండిపోయింది.
ఉద్యోగం వానరేన్ద్రాణాం ప్లవనం సాగరస్య చ। వ్యర్థం వీక్ష్యానిలసుతశ్చిన్తాం పునరుపాగతః
వానరాధిపతుల ప్రయత్నం, సముద్రాన్ని దాటి రావడం—all వృథా అయిందని చూసి, వాయుపుత్రుడు మళ్లీ ఆలోచనలో పడిపోయాడు.
అవతీర్య విమానాచ్చ హనూమాన్ మారుతాత్మజః। చిన్తాముపజగామాథ శోకోపహతచేతనః
విమానంనుంచి దిగిన హనుమంతుడు, వాయుపుత్రుడు, శోకంతో మనసు మందిపోయి, లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
thumb|త్రయోదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే త్రయోదశః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, సుందరకాండలో, పదమూడవ సర్గ చదువబడుతోంది.
విమానాత్ తు స సంక్రమ్య ప్రాకారం హరియూథపః। హనూమాన్ వేగవానాసీద్ యథా విద్యుద్ ఘనాన్తరే
వేగవంతుడైన వానరసేనాధిపతి హనుమంతుడు, విమానంనుంచి ప్రాకారంపైకి ఎగిరాడు, మేఘాల్లో మెరుపులా కదిలాడు.
సమ్పరిక్రమ్య హనుమాన్ రావణస్య నివేశనాన్। అదృష్ట్వా జానకీం సీతామబ్రవీద్ వచనం కపిః
హనుమంతుడు రావణుని నివాసాలన్నింటినీ తిరిగి, సీతను కనుగొనలేక, ఇలా అన్నాడు:
భూయిష్ఠం లోలితా లంకా రామస్య చరతా ప్రియమ్। న హి పశ్యామి వైదేహీం సీతాం సర్వాంగశోభనామ్
రాముని ప్రియమైనవారిని వెతుకుతూ, లంకను పూర్తిగా వెతికాను. అయినా, అందమైన అవయవాలున్న వైదేహిని, సీతను కనుగొనలేకపోయాను.
పల్వలాని తటాకాని సరాంసి సరితస్తథా। నద్యోఽనూపవనాన్తాశ్చ దుర్గాశ్చ ధరణీధరాః
చెరువులు, కొలను, సరస్సులు, నదులు, ప్రవాహాలు, మడులు, అడవి ప్రాంతాలు, కొండగుట్టలు అన్నీ వెతికాను.
లోలితా వసుధా సర్వా న చ పశ్యామి జానకీమ్। ఇహ సమ్పాతినా సీతా రావణస్య నివేశనే। ఆఖ్యాతా గృధ్రరాజేన న చ సా దృశ్యతే న కిమ్
ఈ భూమంతా వెతికాను, అయినా జనకిని కనుగొనలేకపోయాను. ఇక్కడే సీత రావణుని ఇంట్లో ఉందని సంపాతి పక్షిరాజు చెప్పాడు, కానీ ఆమె కనబడడం లేదు—ఏమైందో ఏమో!
కిం ను సీతాథ వైదేహీ మైథిలీ జనకాత్మజా। ఉపతిష్ఠేత వివశా రావణేన హృతా బలాత్
జనకుని కుమార్తె అయిన సీత, వైదేహి, మైతిలి, రావణుడు బలవంతంగా అపహరించినందువల్ల, దుఃఖంతో ప్రాణాలు విడిచిందేమో?
క్షిప్రముత్పతతో మన్యే సీతామాదాయ రక్షసః। బిభ్యతో రామబాణానామన్తరా పతితా భవేత్
ఆ రాక్షసుడు భయంతో, రాముని బాణాలకి భయపడి, సీతను త్వరగా ఎత్తుకెళ్తున్నప్పుడు, ఆమె మధ్యలో నేలపై పడిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
అథవా హ్రియమాణాయాః పథి సిద్ధనిషేవితే। మన్యే పతితమార్యాయా హృదయం ప్రేక్ష్య సాగరమ్
లేదా, ఆ మార్గంలో, సిద్ధులు సంచరించే దారిలో, రాక్షసుడు ఆమెను తీసుకెళ్తున్నప్పుడు, ఆ మహానుభావురాలు సముద్రాన్ని చూసి, భయంతో హృదయం నిలిచిపోయి, పడిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
రావణస్యోరువేగేన భుజాభ్యాం పీడితేన చ। తయా మన్యే విశాలాక్ష్యా త్యక్తం జీవితమార్యయా
రావణుడు తన బలంతో, తన చేతులతో ఆమెను బలంగా పీడించగా, ఆ విశాలమైన కళ్లతో ఉన్న ఆ మహానుభావురాలు, ప్రాణం విడిచిపోయి ఉండవచ్చు అనిపిస్తోంది.
ఉపర్యుపరి సా నూనం సాగరం క్రమతస్తదా। విచేష్టమానా పతితా సముద్రే జనకాత్మజా
ఆమెను సముద్రం మీదుగా తీసుకెళ్తున్నప్పుడు, జనకుని కుమార్తె, బాగా తడబడి, సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు.
ఆహో క్షుద్రేణ చానేన రక్షన్తీ శీలమాత్మనః। అబన్ధుర్భక్షితా సీతా రావణేన తపస్వినీ
లేదా, ఈ నీచుడు అయిన రావణుడు, తనను రక్షించేవాడు ఎవ్వరూ లేని సీతను, తన నీతి కాపాడుకుంటూ ఉండగా, తినేసి ఉండవచ్చు.
అథవా రాక్షసేన్ద్రస్య పత్నీభిరసితేక్షణా। అదుష్టా దుష్టభావాభిర్భక్షితా సా భవిష్యతి
లేదా, రాక్షసుల అధిపతి రావణుని భార్యలు, తమలోని చెడు మనసుతో, ఏమీ తప్పు లేని ఆ సీతను తినేసి ఉండవచ్చు.