విరూపాన్ బహురూపాంశ్చ సురూపాంశ్చ సువర్చసః। ధ్వజినః పతాకినశ్చైవ దదర్శ వివిధాయుధాన్
వికారమైనవారు, అనేక రూపాలవారు, అందమైనవారు, ప్రకాశవంతమైనవారు, జెండాలు, పతాకాలు పట్టినవారు, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించినవారిని చూశాడు.
శక్తివృక్షాయుధాంశ్చైవ పట్టిశాశనిధారిణః। క్షేపణీపాశహస్తాంశ్చ దదర్శ స మహాకపిః
ఆ మహాకపిని, శక్తులు, చెట్లు, ఆయుధాలు పట్టినవారు, కత్తులు, వజ్రాయుధాలు, కవచాలు, పాశాలు చేత పట్టిన యోధులను చూశాడు.
స్రగ్విణస్త్వనులిప్తాంశ్చ వరాభరణభూషితాన్। నానావేషసమాయుక్తాన్ యథాస్వైరచరాన్ బహూన్
పుష్పమాలలు, అంగరాగాలు, విలాసవంతమైన ఆభరణాలు ధరించినవారు, రకరకాల వస్త్రధారణలో ఉన్నవారు, తమ ఇష్టానుసారం సంచరిస్తున్న అనేక మందిని చూశాడు.
తీక్ష్ణశూలధరాంశ్చైవ వజ్రిణశ్చ మహాబలాన్। శతసాహస్రమవ్యగ్రమారక్షం మధ్యమం కపిః
తీవ్రమైన శూలాలు, వజ్రాయుధాలు పట్టిన మహాబలశాలులను, లక్షలాది అప్రమత్తంగా విధి నిర్వహిస్తున్న రాక్షసులను ఆ మధ్యమ కపిని చూశాడు.
రక్షోఽధిపతినిర్దిష్టం దదర్శాన్తఃపురాగ్రతః। స తదా తద్ గృహం దృష్ట్వా మహాహాటకతోరణమ్
రాక్షసాధిపతి ఆదేశించిన ఇంటిని, అంతఃపురానికి ముందు అతను చూశాడు. ఆ ఇంటిని, గొప్ప బంగారు తలుపుతో అలంకరించబడినదిగా చూశాడు.
రాక్షసేన్ద్రస్య విఖ్యాతమద్రిమూర్ధ్ని ప్రతిష్ఠితమ్। పుణ్డరీకావతంసాభిః పరిఖాభిః సమావృతమ్
రాక్షసేంద్రుని ప్రసిద్ధమైన నివాసాన్ని, కొండపై నిర్మించబడినదిగా, పద్మమాలలతో అలంకరించబడిన పరిఖలతో చుట్టబడి ఉన్నదిగా చూశాడు.
ప్రాకారావృతమత్యన్తం దదర్శ స మహాకపిః। త్రివిష్టపనిభం దివ్యం దివ్యనాదవినాదితమ్
ఆ మహాకపిని, ఆ భవనం పూర్తిగా ప్రాకారాలతో చుట్టబడి, దివ్యమైన రూపంతో, దేవతల సంగీతంతో మార్మోగుతూ, స్వర్గానికి సమానంగా ఉన్నదిగా చూశాడు.
వాజిహ్రేషితసంఘుష్టం నాదితం భూషణైస్తథా। రథైర్యానైర్విమానైశ్చ తథా హయగజైః శుభైః
అక్కడ గుర్రాల హీనగొరుకు, ఆభరణాల మోగుడు, రథాలు, వాహనాలు, విమానాలు, శుభ్రమైన గుర్రాలు, ఏనుగులు నిండిన శబ్దాలతో మారుమోగిపోతున్నదిగా చూశాడు.
వారణైశ్చ చతుర్దన్తైః శ్వేతాభ్రనిచయోపమైః। భూషితై రుచిరద్వారం మత్తైశ్చ మృగపక్షిభిః
నాలుగు దంతాలున్న తెల్ల మేఘాలను పోలిన ఏనుగులు, అందమైన గుమ్మాళ్ల వద్ద అలంకరించబడి నిలబడి ఉండగా, మత్తులో ఉన్న జంతువులు, పక్షులతో కూడి ఆ ప్రాంగణం ఎంతో శోభగా కనిపించింది.
రక్షితం సుమహావీర్యైర్యాతుధానైః సహస్రశః। రాక్షసాధిపతేర్గుప్తమావివేశ గృహం కపిః
వెయ్యి వేల గొప్ప బలమున్న రాక్షసులు కాపలా వహిస్తూ, రాక్షసాధిపతి రావణుడు రక్షణ కల్పిస్తూ ఉండగా, ఆ వానరుడు ఆ ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
స హేమజామ్బూనదచక్రవాలం మహార్హముక్తామణి భూషితాన్తమ్। పరార్ఘ్యకాలాగురుచన్దనార్హం స రావణాన్తఃపురమావివేశ
బంగారు, ముత్యాలు, విలువైన రత్నాలతో అలంకరించబడిన ప్రాకారాలు, పరిమళభరితమైన అగరు, చందనపు వాసనలతో నిండిన రావణుని అంతఃపురంలోకి వానరుడు ప్రవేశించాడు.
thumb|పఞ్చమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే పఞ్చమః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో సుందరకాండకు ఇది ఐదవ సర్గ ముగిసింది.
తతః స మధ్యంగతమంశుమన్తం జ్యోత్స్నావితానం ముహురుద్వమన్తమ్। దదర్శ ధీమాన్ భువి భానుమన్తం గోష్ఠే వృషం మత్తమివ భ్రమన్తమ్
ఆ ధీమంతుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించే చంద్రుడిని, వెన్నెలను విస్తరించుతూ, ఎప్పటికప్పుడు పైకి దిగుతూ, పశువుల మేడలో తిరిగే మత్తయిన ఎద్దును పోలి ఉన్నట్లు చూశాడు.
లోకస్య పాపాని వినాశయన్తం మహోదధిం చాపి సమేధయన్తమ్। భూతాని సర్వాణి విరాజయన్తం దదర్శ శీతాంశుమథాభియాన్తమ్
లోకంలోని పాపాలను నశింపజేస్తూ, మహాసముద్రాన్ని కదిలిస్తూ, సమస్త ప్రాణులకు కాంతిని పంచుతూ, చల్లని కిరణాలతో కూడిన చంద్రుడు సమీపిస్తున్నాడని చూశాడు.
యా భాతి లక్ష్మీర్భువి మన్దరస్థా యథా ప్రదోషేషు చ సాగరస్థా। తథైవ తోయేషు చ పుష్కరస్థా రరాజ సా చారునిశాకరస్థా
భూమిపై మందర పర్వతంపై లక్ష్మీదేవి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, సముద్రంలో సంధ్యాసమయంలో ఎలా మెరిసిపోతుందో, నీటిలో కమలాల్లో ఎలా వెలుగుతుందో, అలాగే ఆకాశంలో చంద్రునితో కలిసి ఆమె అందంగా మెరిసింది.
హంసో యథా రాజతపఞ్జరస్థః సింహో యథా మన్దరకన్దరస్థః। వీరో యథా గర్వితకుఞ్జరస్థ- శ్చన్ద్రోఽపి బభ్రాజ తథామ్బరస్థః
వెండి పంజరంలో హంస ఎలా మెరిసిపోతుందో, మందర గుహలో సింహం ఎలా వెలుగుతుందో, గర్వితమైన ఏనుగుపై వీరుడు ఎలా కనిపిస్తాడో, అలాగే చంద్రుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు.
వినష్టశీతామ్బుతుషారపఙ్కో మహాగ్రహగ్రాహవినష్టపఙ్కః। ప్రకాశలక్ష్మ్యాశ్రయనిర్మలాఙ్కో రరాజ చన్ద్రో భగవాన్ శశాఙ్కః
తుళ్ళు, మంచు, గ్రహాల నీడ లేని, నిర్మలమైన కాంతితో కూడిన చంద్రుడు పరిపూర్ణంగా వెలిగిపోతున్నాడు.
శిలాతలం ప్రాప్య యథా మృగేన్ద్రో మహారణం ప్రాప్య యథా గజేన్ద్రః। రాజ్యం సమాసాద్య యథా నరేన్ద్ర- స్తథా ప్రకాశో విరరాజ చన్ద్రః
శిలాతలంపైకి చేరిన సింహం ఎలా మెరిసిపోతుందో, అరణ్యంలోకి వచ్చిన ఏనుగు ఎలా వెలుగుతుందో, రాజ్యం పొందిన రాజు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అలాగే చంద్రుడు ఆకాశంలో వెలిగిపోతున్నాడు.
ప్రకాశచన్ద్రోదయనష్టదోషః ప్రవృద్ధరక్షఃపిశితాశదోషః। రామాభిరామేరితచిత్తదోషః స్వర్గప్రకాశో భగవాన్ ప్రదోషః
దేవతలకు సమానమైన ఆ సంధ్య, చంద్రోదయంతో చీకటిని తొలగించి, పెరుగుతున్న రాక్షసులను, మాంసాహారులను పారద్రోలింది; రాముని వల్ల ఆనందించిన మనసుకు శాంతిని ఇచ్చింది.
తన్త్రీస్వరాః కర్ణసుఖాః ప్రవృత్తాః స్వపన్తి నార్యః పతిభిః సువృత్తాః। నక్తంచరాశ్చాపి తథా ప్రవృత్తా విహర్తుమత్యద్భుతరౌద్రవృత్తాః
తంతివాద్యాల స్వరాలు చెవులకు హాయిగా వినిపించాయి; మంచిగా ప్రవర్తించే స్త్రీలు భర్తలతో నిద్రించారు; అలాగే అద్భుతమైన, భయంకరమైన నడిచే రాత్రిచరులు విహరించడానికి బయలుదేరారు.
మత్తప్రమత్తాని సమాకులాని రథాశ్వభద్రాసనసంకులాని। వీరశ్రియా చాపి సమాకులాని దదర్శ ధీమాన్ స కపిః కులాని
ఆ ధీమంతుడు వానరుడు, మత్తులో ఉన్న, గందరగోళంగా ఉన్న, రథాలు, గుర్రాలు, అద్భుతమైన ఆసనాలతో నిండిన, వీరుల కీర్తితో పరిపూర్ణమైన వంశాలను చూశాడు.
పరస్పరం చాధికమాక్షిపన్తి భుజాంశ్చ పీనానధివిక్షిపన్తి। మత్తప్రలాపానధివిక్షిపన్తి మత్తాని చాన్యోన్యమధిక్షిపన్తి
వారు పరస్పరం ఎక్కువగా దూషించుకుంటూ, బలమైన భుజాలను ఊపుతూ, మత్తులో అస్పష్టంగా మాట్లాడుతూ, మత్తులో ఒకరినొకరు అవమానించుకుంటున్నారు.
రక్షాంసి వక్షాంసి చ విక్షిపన్తి గాత్రాణి కాన్తాసు చ విక్షిపన్తి। రూపాణి చిత్రాణి చ విక్షిపన్తి దృఢాని చాపాని చ విక్షిపన్తి
రాక్షసులు తమ ఛాతీలను ఊపుతూ, ప్రియమైనవారి మీద దేహాన్ని విసిరిపెడుతూ, వింతవింత రూపాలను ప్రదర్శిస్తూ, బలమైన విల్లులను ఊపుతున్నారు.
దదర్శ కాన్తాశ్చ సమాలభన్త్య- స్తథాపరాస్తత్ర పునః స్వపన్త్యః। సురూపవక్త్రాశ్చ తథా హసన్త్యః క్రుద్ధాః పరాశ్చాపి వినిఃశ్వసన్త్యః
అతడు అక్కడ ప్రియమైన స్త్రీలు ఆలింగనం చేసుకుంటుండగా, మరికొంత మంది నిద్రపోతుండగా, అందమైన ముఖాలు కలిగినవారు నవ్వుతుండగా, కోపంతో ఉన్నవారు ఊపిరి పీల్చుతూ కనిపించారు.
మహాగజైశ్చాపి తథా నదద్భిః సుపూజితైశ్చాపి తథా సుసద్భిః। రరాజ వీరైశ్చ వినిఃశ్వసద్భి- ర్హ్రదా భుజంగైరివ నిఃశ్వసద్భిః
బలమైన ఏనుగులు గర్జిస్తూ, గౌరవంతో ఉన్నవారు సుఖాసీనంగా ఉండగా, వీరులు ఊపిరి తీసుకుంటూ, ఆ నగరం పాములతో నిండిన సరస్సుల్లా ప్రకాశించింది.
బుద్ధిప్రధానాన్ రుచిరాభిధానాన్ సంశ్రద్దధానాఞ్జగతః ప్రధానాన్। నానావిధానాన్ రుచిరాభిధానాన్ దదర్శ తస్యాం పురి యాతుధానాన్
ఆ నగరంలో బుద్ధి కలిగినవారు, మంచి పేర్లు కలిగినవారు, విధులకు నిబద్ధత కలిగినవారు, జగత్తుకు నాయకులైన వివిధ రకాల రాక్షసులను అతడు చూశాడు.
ననన్ద దృష్ట్వా స చ తాన్ సురూపాన్ నానాగుణానాత్మగుణానురూపాన్। విద్యోతమానాన్ స చ తాన్ సురూపాన్ దదర్శ కాంశ్చిచ్చ పునర్విరూపాన్
అందమైనవారిని, వారి స్వభావానికి తగిన ఎన్నో మంచి లక్షణాలతో మెరిసిపోతూ ఉన్న వారిని చూసి అతడు ఆనందించాడు. అలాగే, అక్కడ కొన్ని వికలాంగులనూ చూశాడు.
తతో వరార్హాః సువిశుద్ధభావా- స్తేషాం స్త్రియస్తత్ర మహానుభావాః। ప్రియేషు పానేషు చ సక్తభావా దదర్శ తారా ఇవ సుస్వభావాః
అతడు అక్కడ ఉన్న గొప్ప గౌరవానికి పాత్రమైన, నిర్మలమైన హృదయంతో, మహత్తరమైన స్వభావం కలిగిన, తమ ప్రియమైనవారిని, మద్యం సేవించడాన్ని ఇష్టపడే, స్వభావంలో తారలవలె మెరిసే స్త్రీలను చూశాడు.
స్త్రియో జ్వలన్తీస్త్రపయోపగూఢా నిశీథకాలే రమణోపగూఢాః। దదర్శ కాశ్చిత్ ప్రమదోపగూఢా యథా విహంగా విహగోపగూఢాః
కొన్ని స్త్రీలు అర్థరాత్రి తమ ప్రియుల చెంత ఆలింగనం పొందుతూ ప్రకాశిస్తూ కనిపించాయి. మరికొన్ని స్నేహితుల చేత ఆలింగనం పొందుతూ, పక్షులు ఇతర పక్షులను ఆలింగనం చేసుకున్నట్టు కనిపించాయి.
అన్యాః పునర్హర్మ్యతలోపవిష్టా- స్తత్ర ప్రియాఙ్కేషు సుఖోపవిష్టాః। భర్తుః పరా ధర్మపరా నివిష్టా దదర్శ ధీమాన్ మదనోపవిష్టాః
ఇంకా, కొంతమంది స్త్రీలు భవనాల పైభాగంలో, ప్రియుల మడిలో సుఖంగా కూర్చుని, భర్తకు అంకితమై, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, మరికొందరు కామంతో కూర్చున్న వారిని ఆ బుద్ధిమంతుడు చూశాడు.