వివిధాకృతిరూపాణి భవనాని తతస్తతః। శుశ్రావ రుచిరం గీతం త్రిస్థానస్వరభూషితమ్
అక్కడక్కడ రకరకాల ఆకారాలతో ఉన్న భవనాలను చూశాడు. అందులో మూడు రకాల స్వరాలతో అలంకరించబడిన మధురమైన పాటలు వినిపించాయి.
స్త్రీణాం మదనవిద్ధానాం దివి చాప్సరసామివ। శుశ్రావ కాఞ్చీనినదం నూపురాణాం చ నిఃస్వనమ్
ఆ ప్రేమలో మునిగిపోయిన స్త్రీల నడుముబెల్టుల మోగుడు, పాదసరం మణుల శబ్దం, ఆకాశంలో అప్సరసల వలె, అతనికి వినిపించాయి.
సోపాననినదాంశ్చాపి భవనేషు మహాత్మనామ్। ఆస్ఫోటితనినాదాంశ్చ క్ష్వేడితాంశ్చ తతస్తతః
మహాత్ముల ఇళ్లలో అడుగుల శబ్దాలు, చేతులు కొట్టే శబ్దాలు, ఎక్కడక్కడ ఊదే శబ్దాలు కూడా అతను వినిపించుకున్నాడు.
శుశ్రావ జపతాం తత్ర మన్త్రాన్ రక్షోగృహేషు వై। స్వాధ్యాయనిరతాంశ్చైవ యాతుధానాన్ దదర్శ సః
అక్కడ రాక్షసుల ఇళ్లలో మంత్రాలు జపిస్తున్న వారి స్వరాలు వినిపించాయి. తమ స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నమైన యాతుధానులను కూడా అతను చూశాడు.
రావణస్తవసంయుక్తాన్ గర్జతో రాక్షసానపి। రాజమార్గం సమావృత్య స్థితం రక్షోగణం మహత్
రావణుడిని స్తుతిస్తూ గర్జిస్తున్న రాక్షస సమూహాన్ని, రాజమార్గాన్ని నిండుగా నిలబడి ఉన్న గొప్ప రాక్షస గణాన్ని అతను చూశాడు.
దదర్శ మధ్యమే గుల్మే రాక్షసస్య చరాన్ బహూన్। దీక్షితాఞ్జటిలాన్ ముణ్డాన్ గోజినామ్బరవాససః
మధ్య భాగంలో, రాక్షసుని అనేక గూఢచారులను చూశాడు. వారు దీక్ష తీసుకున్నవారు, జటలు వేసుకున్నవారు, తల ముండన చేసుకున్నవారు, ఆవు చర్మపు వస్త్రాలు ధరించినవారు.
దర్భముష్టిప్రహరణానగ్నికుణ్డాయుధాంస్తథా। కూటముద్గరపాణీంశ్చ దణ్డాయుధధరానపి
దర్భ గడ్డి ముఠా చేత పట్టుకున్నవారు, అగ్నికుండాలను ఆయుధాలుగా ఉన్నవారు, గొడ్డళ్లను, ముసలాలను, దండాలను ఆయుధాలుగా ధరించినవారిని కూడా చూశాడు.
ఏకాక్షానేకవర్ణాంశ్చ లంబోదరపయోధరాన్। కరాలాన్ భుగ్నవక్త్రాంశ్చ వికటాన్ వామనాంస్తథా
ఒక కన్ను ఉన్నవారు, అనేక రంగులవారు, పొట్ట పెద్దవారు, పెద్ద వక్షస్సు ఉన్నవారు, భయంకరమైనవారు, వంకర నోరు ఉన్నవారు, విచిత్రమైనవారు, చిన్నకాయవారు కూడా అతను చూశాడు.
ధన్వినః ఖడ్గినశ్చైవ శతఘ్నీముసలాయుధాన్। పరిఘోత్తమహస్తాంశ్చ విచిత్రకవచోజ్జ్వలాన్
బాణసాయధారులు, ఖడ్గాలు పట్టినవారు, శతఘ్నులు, ముసలాలు, గొప్ప ఇనుప దండాలు చేత పట్టినవారు, రకరకాల కవచాలతో మెరిసిపోతున్నవారిని చూశాడు.
నాతిస్థూలాన్ నాతికృశాన్ నాతిదీర్ఘాతిహ్రస్వకాన్। నాతిగౌరాన్ నాతికృష్ణాన్నాతికుబ్జాన్న వామనాన్
అతిగా లావుగా కానివారు, బాగా సన్నగా కానివారు, ఎక్కువ పొడవుగా కానివారు, తక్కువ పొడవుగా కానివారు, ఎక్కువ తెల్లగా కానివారు, బాగా నల్లగా కానివారు, అతిగా వంకరగా కానివారు, చిన్నకాయవారు కానివారిని చూశాడు.
విరూపాన్ బహురూపాంశ్చ సురూపాంశ్చ సువర్చసః। ధ్వజినః పతాకినశ్చైవ దదర్శ వివిధాయుధాన్
వికారమైనవారు, అనేక రూపాలవారు, అందమైనవారు, ప్రకాశవంతమైనవారు, జెండాలు, పతాకాలు పట్టినవారు, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించినవారిని చూశాడు.
శక్తివృక్షాయుధాంశ్చైవ పట్టిశాశనిధారిణః। క్షేపణీపాశహస్తాంశ్చ దదర్శ స మహాకపిః
ఆ మహాకపిని, శక్తులు, చెట్లు, ఆయుధాలు పట్టినవారు, కత్తులు, వజ్రాయుధాలు, కవచాలు, పాశాలు చేత పట్టిన యోధులను చూశాడు.
స్రగ్విణస్త్వనులిప్తాంశ్చ వరాభరణభూషితాన్। నానావేషసమాయుక్తాన్ యథాస్వైరచరాన్ బహూన్
పుష్పమాలలు, అంగరాగాలు, విలాసవంతమైన ఆభరణాలు ధరించినవారు, రకరకాల వస్త్రధారణలో ఉన్నవారు, తమ ఇష్టానుసారం సంచరిస్తున్న అనేక మందిని చూశాడు.
తీక్ష్ణశూలధరాంశ్చైవ వజ్రిణశ్చ మహాబలాన్। శతసాహస్రమవ్యగ్రమారక్షం మధ్యమం కపిః
తీవ్రమైన శూలాలు, వజ్రాయుధాలు పట్టిన మహాబలశాలులను, లక్షలాది అప్రమత్తంగా విధి నిర్వహిస్తున్న రాక్షసులను ఆ మధ్యమ కపిని చూశాడు.
రక్షోఽధిపతినిర్దిష్టం దదర్శాన్తఃపురాగ్రతః। స తదా తద్ గృహం దృష్ట్వా మహాహాటకతోరణమ్
రాక్షసాధిపతి ఆదేశించిన ఇంటిని, అంతఃపురానికి ముందు అతను చూశాడు. ఆ ఇంటిని, గొప్ప బంగారు తలుపుతో అలంకరించబడినదిగా చూశాడు.
రాక్షసేన్ద్రస్య విఖ్యాతమద్రిమూర్ధ్ని ప్రతిష్ఠితమ్। పుణ్డరీకావతంసాభిః పరిఖాభిః సమావృతమ్
రాక్షసేంద్రుని ప్రసిద్ధమైన నివాసాన్ని, కొండపై నిర్మించబడినదిగా, పద్మమాలలతో అలంకరించబడిన పరిఖలతో చుట్టబడి ఉన్నదిగా చూశాడు.
ప్రాకారావృతమత్యన్తం దదర్శ స మహాకపిః। త్రివిష్టపనిభం దివ్యం దివ్యనాదవినాదితమ్
ఆ మహాకపిని, ఆ భవనం పూర్తిగా ప్రాకారాలతో చుట్టబడి, దివ్యమైన రూపంతో, దేవతల సంగీతంతో మార్మోగుతూ, స్వర్గానికి సమానంగా ఉన్నదిగా చూశాడు.
వాజిహ్రేషితసంఘుష్టం నాదితం భూషణైస్తథా। రథైర్యానైర్విమానైశ్చ తథా హయగజైః శుభైః
అక్కడ గుర్రాల హీనగొరుకు, ఆభరణాల మోగుడు, రథాలు, వాహనాలు, విమానాలు, శుభ్రమైన గుర్రాలు, ఏనుగులు నిండిన శబ్దాలతో మారుమోగిపోతున్నదిగా చూశాడు.
వారణైశ్చ చతుర్దన్తైః శ్వేతాభ్రనిచయోపమైః। భూషితై రుచిరద్వారం మత్తైశ్చ మృగపక్షిభిః
నాలుగు దంతాలున్న తెల్ల మేఘాలను పోలిన ఏనుగులు, అందమైన గుమ్మాళ్ల వద్ద అలంకరించబడి నిలబడి ఉండగా, మత్తులో ఉన్న జంతువులు, పక్షులతో కూడి ఆ ప్రాంగణం ఎంతో శోభగా కనిపించింది.
రక్షితం సుమహావీర్యైర్యాతుధానైః సహస్రశః। రాక్షసాధిపతేర్గుప్తమావివేశ గృహం కపిః
వెయ్యి వేల గొప్ప బలమున్న రాక్షసులు కాపలా వహిస్తూ, రాక్షసాధిపతి రావణుడు రక్షణ కల్పిస్తూ ఉండగా, ఆ వానరుడు ఆ ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
స హేమజామ్బూనదచక్రవాలం మహార్హముక్తామణి భూషితాన్తమ్। పరార్ఘ్యకాలాగురుచన్దనార్హం స రావణాన్తఃపురమావివేశ
బంగారు, ముత్యాలు, విలువైన రత్నాలతో అలంకరించబడిన ప్రాకారాలు, పరిమళభరితమైన అగరు, చందనపు వాసనలతో నిండిన రావణుని అంతఃపురంలోకి వానరుడు ప్రవేశించాడు.
thumb|పఞ్చమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే సున్దరకాణ్డే పఞ్చమః సర్గః ॥౫-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో సుందరకాండకు ఇది ఐదవ సర్గ ముగిసింది.
తతః స మధ్యంగతమంశుమన్తం జ్యోత్స్నావితానం ముహురుద్వమన్తమ్। దదర్శ ధీమాన్ భువి భానుమన్తం గోష్ఠే వృషం మత్తమివ భ్రమన్తమ్
ఆ ధీమంతుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించే చంద్రుడిని, వెన్నెలను విస్తరించుతూ, ఎప్పటికప్పుడు పైకి దిగుతూ, పశువుల మేడలో తిరిగే మత్తయిన ఎద్దును పోలి ఉన్నట్లు చూశాడు.
లోకస్య పాపాని వినాశయన్తం మహోదధిం చాపి సమేధయన్తమ్। భూతాని సర్వాణి విరాజయన్తం దదర్శ శీతాంశుమథాభియాన్తమ్
లోకంలోని పాపాలను నశింపజేస్తూ, మహాసముద్రాన్ని కదిలిస్తూ, సమస్త ప్రాణులకు కాంతిని పంచుతూ, చల్లని కిరణాలతో కూడిన చంద్రుడు సమీపిస్తున్నాడని చూశాడు.
యా భాతి లక్ష్మీర్భువి మన్దరస్థా యథా ప్రదోషేషు చ సాగరస్థా। తథైవ తోయేషు చ పుష్కరస్థా రరాజ సా చారునిశాకరస్థా
భూమిపై మందర పర్వతంపై లక్ష్మీదేవి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, సముద్రంలో సంధ్యాసమయంలో ఎలా మెరిసిపోతుందో, నీటిలో కమలాల్లో ఎలా వెలుగుతుందో, అలాగే ఆకాశంలో చంద్రునితో కలిసి ఆమె అందంగా మెరిసింది.
హంసో యథా రాజతపఞ్జరస్థః సింహో యథా మన్దరకన్దరస్థః। వీరో యథా గర్వితకుఞ్జరస్థ- శ్చన్ద్రోఽపి బభ్రాజ తథామ్బరస్థః
వెండి పంజరంలో హంస ఎలా మెరిసిపోతుందో, మందర గుహలో సింహం ఎలా వెలుగుతుందో, గర్వితమైన ఏనుగుపై వీరుడు ఎలా కనిపిస్తాడో, అలాగే చంద్రుడు ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు.
వినష్టశీతామ్బుతుషారపఙ్కో మహాగ్రహగ్రాహవినష్టపఙ్కః। ప్రకాశలక్ష్మ్యాశ్రయనిర్మలాఙ్కో రరాజ చన్ద్రో భగవాన్ శశాఙ్కః
తుళ్ళు, మంచు, గ్రహాల నీడ లేని, నిర్మలమైన కాంతితో కూడిన చంద్రుడు పరిపూర్ణంగా వెలిగిపోతున్నాడు.
శిలాతలం ప్రాప్య యథా మృగేన్ద్రో మహారణం ప్రాప్య యథా గజేన్ద్రః। రాజ్యం సమాసాద్య యథా నరేన్ద్ర- స్తథా ప్రకాశో విరరాజ చన్ద్రః
శిలాతలంపైకి చేరిన సింహం ఎలా మెరిసిపోతుందో, అరణ్యంలోకి వచ్చిన ఏనుగు ఎలా వెలుగుతుందో, రాజ్యం పొందిన రాజు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అలాగే చంద్రుడు ఆకాశంలో వెలిగిపోతున్నాడు.
ప్రకాశచన్ద్రోదయనష్టదోషః ప్రవృద్ధరక్షఃపిశితాశదోషః। రామాభిరామేరితచిత్తదోషః స్వర్గప్రకాశో భగవాన్ ప్రదోషః
దేవతలకు సమానమైన ఆ సంధ్య, చంద్రోదయంతో చీకటిని తొలగించి, పెరుగుతున్న రాక్షసులను, మాంసాహారులను పారద్రోలింది; రాముని వల్ల ఆనందించిన మనసుకు శాంతిని ఇచ్చింది.
తన్త్రీస్వరాః కర్ణసుఖాః ప్రవృత్తాః స్వపన్తి నార్యః పతిభిః సువృత్తాః। నక్తంచరాశ్చాపి తథా ప్రవృత్తా విహర్తుమత్యద్భుతరౌద్రవృత్తాః
తంతివాద్యాల స్వరాలు చెవులకు హాయిగా వినిపించాయి; మంచిగా ప్రవర్తించే స్త్రీలు భర్తలతో నిద్రించారు; అలాగే అద్భుతమైన, భయంకరమైన నడిచే రాత్రిచరులు విహరించడానికి బయలుదేరారు.