దుష్కరం నిష్ప్రతిద్వన్ద్వం చికీర్షన్ కర్మ వానరః। సముదగ్రశిరోగ్రీవో గవాం పతిరివాబభౌ
అసాధ్యమైన, సమానమైన ప్రతిస్పర్ధి లేని కార్యాన్ని చేయాలని సంకల్పించిన ఆ వానరుడు, తల, మెడలను ఎత్తిపట్టి, పశువుల అధిపతిలా కనిపించాడు.
అథ వైదూర్యవర్ణేషు శాద్వలేషు మహాబలః। ధీరః సలిలకల్పేషు విచచార యథాసుఖమ్
ఆపై, వైడూర్యపు రంగులో మెరిసే పచ్చిక మైదానాల్లో, నీటివంటి ప్రదేశాల్లో, ఆ మహాబలుడు, ధీరుడు, ఆనందంగా సంచరించాడు.
ద్విజాన్ విత్రాసయన్ ధీమానురసా పాదపాన్ హరన్। మృగాంశ్చ సుబహూన్ నిఘ్నన్ ప్రవృద్ధ ఇవ కేసరీ
పక్షులను భయపెట్టి, తన ఛాతీతో చెట్లు విరిచిపడేస్తూ, అనేక జంతువులను కొడుతూ, ఆ ధీమంతుడు పెరిగిన సింహంలా సంచరించాడు.
నీలలోహితమాఞ్జిష్ఠపద్మవర్ణైః సితాసితైః। స్వభావసిద్ధైర్విమలైర్ధాతుభిః సమలంకృతమ్
నీలం, ఎరుపు, మంజిష్ఠ, పద్మవర్ణాలతో, తెలుపు, నలుపు రంగులతో, సహజంగా ఏర్పడిన నిర్మలమైన ఖనిజాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
కామరూపిభిరావిష్టమభీక్ష్ణం సపరిచ్ఛదైః। యక్షకింనరగన్ధర్వైర్దేవకల్పైః సపన్నగైః
కామరూపులు, వారి పరివారాలతో, యక్షులు, కిన్నరులు, గంధర్వులు, దేవతలకు సమానమైన వారు, పాములతో కలిసి ఎప్పుడూ అక్కడ నివసిస్తున్నారు.
స తస్య గిరివర్యస్య తలే నాగవరాయుతే। తిష్ఠన్ కపివరస్తత్ర హ్రదే నాగ ఇవాబభౌ
ఆ పర్వతశ్రేష్ఠానికి అడుగున, ఉత్తమ నాగులతో చుట్టుముట్టబడి, ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు అక్కడ హ్రదంలో ఉన్న నాగంలా నిలబడ్డాడు.
స సూర్యాయ మహేన్ద్రాయ పవనాయ స్వయమ్భువే। భూతేభ్యశ్చాఞ్జలిం కృత్వా చకార గమనే మతిమ్
ఆ వానరుడు సూర్యునికి, ఇంద్రునికి, వాయుదేవునికి, స్వయంభువునికి, భూతాలకు చేతులు జోడించి నమస్కరించి, ప్రయాణానికి మనసు పెట్టాడు.
అఞ్జలిం ప్రాఙ్ముఖం కుర్వన్ పవనాయాత్మయోనయే। తతో హి వవృధే గన్తుం దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్
తూర్పు దిశగా ముఖం తిప్పి, వాయుదేవునికి, స్వయంభువునికి చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. ఆ తరువాత దక్షిణ దిశగా వెళ్లేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
ప్లవగప్రవరైర్దృష్టః ప్లవనే కృతనిశ్చయః। వవృధే రామవృద్ధ్యర్థం సముద్ర ఇవ పర్వసు
వానరులందరూ అతడిని దాటి వెళ్లాలని నిశ్చయించుకున్నవాడిగా చూశారు. రాముని కోరిక నెరవేర్చేందుకు అతడు సముద్రం పోటు పెరిగినట్టు శరీరాన్ని పెంచుకున్నాడు.
నిష్ప్రమాణశరీరః సఁల్లిలఙ్ఘయిషురర్ణవమ్। బాహుభ్యాం పీడయామాస చరణాభ్యాం చ పర్వతమ్
అతని శరీరం కొలవలేనంత పెరిగింది. సముద్రాన్ని ఒక్క దూకుతో దాటి వెళ్లాలని ఉద్దేశించి, చేతులతో, కాళ్లతో ఆ కొండను బలంగా నొక్కాడు.
స చచాలాచలశ్చాశు ముహూర్తం కపిపీడితః। తరూణాం పుష్పితాగ్రాణాం సర్వం పుష్పమశాతయత్
ఆ వానరుడు కొండను నొక్కడంతో, ఆ కొండ క్షణకాలంలో కంపించింది. పూలతో నిండిన చెట్లన్నిటి పువ్వులు నేలపై జారిపడ్డాయి.
తేన పాదపముక్తేన పుష్పౌఘేణ సుగన్ధినా। సర్వతః సంవృతః శైలో బభౌ పుష్పమయో యథా
చెట్ల నుంచి రాలిన సువాసన పువ్వులతో ఆ కొండ అంతా చుట్టూ కప్పబడింది. అది మొత్తం పువ్వులతో తయారైనట్టు మెరిసిపోయింది.
తేన చోత్తమవీర్యేణ పీడ్యమానః స పర్వతః। సలిలం సమ్ప్రసుస్రావ మదమత్త ఇవ ద్విపః
అతడి గొప్ప బలానికి ఆ కొండ బలంగా నొక్కబడింది. మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నీళ్లు కార్చినట్టు, ఆ కొండ నుంచి నీళ్లు పారిపోయాయి.
పీడ్యమానస్తు బలినా మహేన్ద్రస్తేన పర్వతః। రీతీర్నిర్వర్తయామాస కాఞ్చనాఞ్జనరాజతీః
బలవంతుడైన వానరుడు నొక్కడంతో, ఆ మహేంద్రపర్వతం నుంచి బంగారం, కాజల్, వెండి వంటి ప్రవాహాలు బయలుదేరాయి.
ముమోచ చ శిలాః శైలో విశాలాః సమనఃశిలాః। మధ్యమేనార్చిషా జుష్టో ధూమరాజీరివానలః
ఆ కొండ పెద్ద పెద్ద, సమతలమైన రాళ్లను వదిలిపెట్టింది. మధ్యలో అగ్ని జ్వాలలు మెరిసిపోతూ, పొగల రేఖలతో కూడిన అగ్నిలా కనిపించింది.
హరిణా పీడ్యమానేన పీడ్యమానాని సర్వతః। గుహావిష్టాని సత్త్వాని వినేదుర్వికృతైః స్వరైః
ఆ వానరుడు నొక్కడంతో, గుహల్లో దాగున్న జంతువులన్నీ విచిత్రమైన శబ్దాలతో అరవసాగాయి.
స మహాన్ సత్త్వసన్నాదః శైలపీడానిమిత్తజః। పృథివీం పూరయామాస దిశశ్చోపవనాని చ
ఆ కొండ నొక్కబడినప్పుడు, ఆ జంతువుల గొప్ప అరుపు భూమి అంతటా, దిక్కులన్నిటిలోకి, వనాలలోకి వ్యాపించింది.
శిరోభిః పృథుభిర్నాగా వ్యక్తస్వస్తికలక్షణైః। వమన్తః పావకం ఘోరం దదంశుర్దశనైః శిలాః
పొడవాటి తలలతో, స్పష్టమైన స్వస్తిక గుర్తులతో ఉన్న నాగులు, భయంకరమైన అగ్ని ఉమ్ముతూ, తమ పళ్లతో రాళ్లను కొరికాయి.
తాస్తదా సవిషైర్దష్టాః కుపితైస్తైర్మహాశిలాః। జజ్వలుః పావకోద్దీప్తా బిభిదుశ్చ సహస్రధా
ఆ నాగులు విషంతో కోపంగా ఉన్నప్పుడు, వారు కొరికిన పెద్ద రాళ్లు అగ్ని మండుతూ, వేల ముక్కలుగా పగిలిపోయాయి.
యాని త్వౌషధజాలాని తస్మిఞ్జాతాని పర్వతే। విషఘ్నాన్యపి నాగానాం న శేకుః శమితుం విషమ్
ఆ కొండపై పెరిగిన విషనాశక ఔషధాలు కూడా, ఆ నాగుల విషాన్ని నివారించలేకపోయాయి.
భిద్యతేఽయం గిరిర్భూతైరితి మత్వా తపస్వినః। త్రస్తా విద్యాధరాస్తస్మాదుత్పేతుః స్త్రీగణైః సహ
'ఈ కొండను భూతాలు పగులగొడుతున్నాయేమో' అని భావించిన తపస్వులు, భయపడి, స్త్రీలతో కలిసి అక్కడి నుంచి పారిపోయారు.
పానభూమిగతం హిత్వా హైమమాసవభాజనమ్। పాత్రాణి చ మహార్హాణి కరకాంశ్చ హిరణ్మయాన్
పానస్థలిలో ఉన్న బంగారు మద్యం పాత్రలు, విలువైన పాత్రలు, బంగారు గ్లాసులు అన్నీ వదిలేసి,
లేహ్యానుచ్చావచాన్ భక్ష్యాన్ మాంసాని వివిధాని చ। ఆర్షభాణి చ చర్మాణి ఖడ్గాంశ్చ కనకత్సరూన్
వివిధ రకాల మిఠాయిలు, భక్ష్యాలు, మాంసాలు, ఎద్దుల చర్మాలు, బంగారు పట్టుతో ఉన్న ఖడ్గాలు కూడా అక్కడే వదిలేశారు.
కృతకణ్ఠగుణాః క్షీబా రక్తమాల్యానులేపనాః। రక్తాక్షాః పుష్కరాక్షాశ్చ గగనం ప్రతిపేదిరే
కృత్రిమ మాలలు ధరించి, మదంలో మునిగిపోయి, ఎర్ర పూలు, లేపనాలు పూసుకుని, ఎర్ర కళ్లతో, కమలాకార కళ్లతో ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయారు.
హారనూపురకేయూరపారిహార్యధరాః స్త్రియః। విస్మితాః సస్మితాస్తస్థురాకాశే రమణౌః సహ
హారాలు, నూపురాలు, కంకణాలు, ఇతర అలంకారాలు ధరించిన ఆ స్త్రీలు, తమ ప్రియులతో కలిసి, ఆశ్చర్యంతో నవ్వుతూ ఆకాశంలో నిలిచారు.
దర్శయన్తో మహావిద్యాం విద్యాధరమహర్షయః। సహితాస్తస్థురాకాశే వీక్షాంచక్రుశ్చ పర్వతమ్
మహా విద్యలు చూపిస్తూ, విద్యాధర మహర్షులు అందరూ కలసి ఆకాశంలో నిలబడి, ఆ పర్వతాన్ని ఆశ్చర్యంగా చూశారు.
శుశ్రువుశ్చ తదా శబ్దమృషీణాం భావితాత్మనామ్। చారణానాం చ సిద్ధానాం స్థితానాం విమలేఽమ్బరే
అప్పుడు పవిత్రమైన మనస్సు కలిగిన ఋషులూ, చారణులూ, సిద్ధులూ, ఆకాశంలో నిలబడి ఉన్న వారి మాటలు వారు వినిపించాయి.
ఏష పర్వతసంకాశో హనుమాన్ మారుతాత్మజః। తితీర్షతి మహావేగః సముద్రం వరుణాలయమ్
ఈ హనుమంతుడు, వాయుపుత్రుడు, పర్వతంతో సమానంగా కనిపిస్తూ, అపార వేగంతో, సముద్రాన్ని — వరుణుని నివాసాన్ని — దాటి వెళ్లాలని ఉత్సాహపడుతున్నాడు.
రామార్థం వానరార్థం చ చికీర్షన్ కర్మ దుష్కరమ్। సముద్రస్య పరం పారం దుష్ప్రాపం ప్రాప్తుమిచ్ఛతి
రాముని కోసం, వానరుల కోసం, కష్టమైన పనిని చేయాలని సంకల్పించి, చేరడం కష్టమైన సముద్రం అవతలి తీరం చేరాలని కోరుకుంటున్నాడు.
ఇతి విద్యాధరా వాచః శ్రుత్వా తేషాం తపస్వినామ్। తమప్రమేయం దదృశుః పర్వతే వానరర్షభమ్
విద్యాధరులు, తపస్సు చేసినవారి మాటలు విని, వారు ఆ పరిమితిలేని వానరాధిపతిని పర్వతంపై చూశారు.