వివేశ చాఙ్గదో భూమౌ రుదన్ దర్భేషు దుర్మనాః। తస్య సంవిశతస్తత్ర రుదన్తో వానరర్షభాః
ఆంగదుడు బాధతో, ఏడుస్తూ, భూమిపై దర్భ గడ్డి మీద పడుకున్నాడు. అతను అలా పడుకున్నప్పుడు, వానరులలో ముఖ్యులు కూడా ఏడ్చారు.
నయనేభ్యః ప్రముముచురుష్ణం వై వారి దుఃఖితాః। సుగ్రీవం చైవ నిన్దన్తః ప్రశంసన్తశ్చ వాలినమ్
వారు దుఃఖంతో కన్నీళ్లు కార్చారు. కొందరు సుగ్రీవుడిని నిందించగా, మరికొందరు వాలిని ప్రశంసించారు.
పరివార్యాఙ్గదం సర్వే వ్యవసన్ ప్రాయమాసితుమ్। తద్ వాక్యం వాలిపుత్రస్య విజ్ఞాయ ప్లవగర్షభాః
అందరూ ఆంగదుని చుట్టుముట్టి, ప్రాయోపవేశం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. వాలి కుమారుడి మాటలు తెలుసుకొని, వానరులలో ముఖ్యులు అలా తలచారు.
ఉపస్పృశ్యోదకం సర్వే ప్రాఙ్ముఖాః సముపావిశన్। దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు ఉదక్తీరం సమాశ్రితాః
అందరూ తూర్పు దిశగా ముఖం తిప్పి, నీళ్లు తాకి, దర్భ గడ్డపై నదికట్ట వద్ద కూర్చున్నారు.
ముమూర్షవో హరిశ్రేష్ఠా ఏతత్ క్షమమితి స్మ హ। రామస్య వనవాసం చ క్షయం దశరథస్య చ
మరణాన్ని కోరుకుంటూ, ఆ వానరులలో ఉత్తములు, రాముని అరణ్యవాసాన్ని, దశరథుని మరణాన్ని గుర్తుచేసుకుని, 'ఇది సమంజసం' అని అనుకున్నారు.
జనస్థానవధం చైవ వధం చైవ జటాయుషః। హరణం చైవ వైదేహ్యా వాలినశ్చ వధం తథా। రామకోపం చ వదతాం హరీణాం భయమాగతమ్
జనస్థానంలో జరిగిన సంహారం, జటాయువు మరణం, సీత హరణం, వాలిని సంహారం, రాముని కోపాన్ని గురించి మాట్లాడుకుంటూ, ఆ వానరులకు భయం కలిగింది.
స సంవిశద్భిర్బహుభిర్మహీధరో మహాద్రికూటప్రతిమైః ప్లవంగమైః। బభూవ సంనాదితనిర్దరాన్తరో భృశం నదద్భిర్జలదైరివామ్బరమ్
అనేకమంది పర్వతశిఖరాల్లాంటి వానరులు అక్కడ పడుకుని ఉండగా, ఆ పర్వతం వారి గట్టిగానాదాలతో మారుమోగింది, ఆకాశంలో మేఘాలు గర్జించినట్టు.
thumb|షట్పఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే షట్పఞ్చాశః సర్గః ॥౪-
ఈ కథలో యాభై ఆరవ అధ్యాయం వినండి.
ఉపవిష్టాస్తు తే సర్వే యస్మిన్ ప్రాయం గిరిస్థలే। హరయో గృధ్రరాజశ్చ తం దేశముపచక్రమే
అందరూ ఆ పర్వతపు ఒడ్డున కూర్చున్నప్పుడు, వానరులు, గద్దరాజు కూడ అక్కడికి చేరుకున్నారు.
సమ్పాతిర్నామ నామ్నా తు చిరజీవీ విహంగమః। భ్రాతా జటాయుషః శ్రీమాన్ విఖ్యాతబలపౌరుషః
సంపాతి అనే పేరుగల, దీర్ఘాయువు గల, బలవంతుడు, పరాక్రమశాలి, జటాయువు అన్నయ్య అయిన గద్దపక్షి అక్కడికి వచ్చాడు.
కన్దరాదభినిష్క్రమ్య స విన్ధ్యస్య మహాగిరేః। ఉపవిష్టాన్ హరీన్ దృష్ట్వా హృష్టాత్మా గిరమబ్రవీత్
వింధ్యపర్వతంలోని ఒక గుహ నుంచి బయటకు వచ్చి, అక్కడ కూర్చున్న వానరులను చూసి, ఆనందంతో ఆ గద్దపక్షి మాట్లాడాడు.
విధిః కిల నరం లోకే విధానేనానువర్తతే। యథాయం విహితో భక్ష్యశ్చిరాన్మహ్యముపాగతః
'ఈ లోకంలో ప్రతి మనిషిని విధి తన విధానంలో నడిపిస్తుంది. అలాగే, నాకు దక్కాల్సిన ఆహారం చాలా కాలం తర్వాత ఇప్పుడు నా వద్దకు వచ్చింది.' అని అన్నాడు.
పరమ్పరాణాం భక్షిష్యే వానరాణాం మృతం మృతమ్। ఉవాచైతద్ వచః పక్షీ తాన్ నిరీక్ష్య ప్లవంగమాన్
'ఇప్పుడు చనిపోయిన వానరులను ఒక్కొక్కరుగా తినిపోతాను' అని ఆ పక్షి, వానరులను చూసి చెప్పాడు.
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా భక్ష్యలుబ్ధస్య పక్షిణః। అఙ్గదః పరమాయస్తో హనూమన్తమథాబ్రవీత్
ఆ ఆహారం కోసం ఆశతో ఉన్న గద్దపక్షి మాటలు విని, అంగదుడు చాలా బాధతో హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు.
పశ్య సీతాపదేశేన సాక్షాద్ వైవస్వతో యమః। ఇమం దేశమనుప్రాప్తో వానరాణాం విపత్తయే
'సీతా దేవి కారణంగా, యమధర్మరాజు స్వయంగా వానరుల వినాశనానికి ఈ ప్రదేశానికి వచ్చాడు చూడు.'
రామస్య న కృతం కార్యం న కృతం రాజశాసనమ్। హరీణామియమజ్ఞాతా విపత్తిః సహసాఽఽగతా
'రాముని పని పూర్తవలేదు, రాజు ఆజ్ఞ కూడా నెరవేరలేదు. వానరులకు తెలియకుండానే, ఈ అపాయం అకస్మాత్తుగా వచ్చిపడింది.'
వైదేహ్యాః ప్రియకామేన కృతం కర్మ జటాయుషా। గృధ్రరాజేన యత్ తత్ర శ్రుతం వస్తదశేషతః
'వైదేహి మీద ప్రేమతో జటాయువు చేసిన పని, అక్కడ ఆయన చెప్పినది మొత్తం వినిపించింది.'
తథా సర్వాణి భూతాని తిర్యగ్యోనిగతాన్యపి। ప్రియం కుర్వన్తి రామస్య త్యక్త్వా ప్రాణాన్ యథా వయమ్
'అలాగే, జంతువుల రూపంలో ఉన్న ప్రాణులు కూడా రామునికి ఇష్టమైనదాన్ని చేస్తారు. మనం చేసినట్టు, వారు కూడా ప్రాణాలను త్యజిస్తారు.'
అన్యోన్యముపకుర్వన్తి స్నేహకారుణ్యయన్త్రితాః। తతస్తస్యోపకారార్థం త్యజతాత్మానమాత్మనా
'ప్రేమ, దయ వల్ల ఒకరికి ఒకరు సహాయం చేస్తారు. అందుకే, సేవ కోసం మన ప్రాణాన్ని మనమే త్యజిస్తాం.'
ప్రియం కృతం హి రామస్య ధర్మజ్ఞేన జటాయుషా। రాఘవార్థే పరిశ్రాన్తా వయం సంత్యక్తజీవితాః
'ధర్మాన్ని తెలిసిన జటాయువు రామునికి ఇష్టమైన పని చేశాడు. రాఘవుని కోసం మనమూ అలసిపోయి ప్రాణాలు విడిచేశాం.'
కాన్తారాణి ప్రపన్నాః స్మ న చ పశ్యామ మైథిలీమ్। స సుఖీ గృధ్రరాజస్తు రావణేన హతో రణే। ముక్తశ్చ సుగ్రీవభయాద్ గతశ్చ పరమాం గతిమ్
'మేము అడవుల్లోకి వచ్చాం, మైతిలిని కనబడటం లేదు. కానీ గద్దరాజు యుద్ధంలో రావణునిచేత చంపబడి, సుగ్రీవుని భయం నుంచి విముక్తి పొంది, పరమగతిని పొందాడు.'
జటాయుషో వినాశేన రాజ్ఞో దశరథస్య చ। హరణేన చ వైదేహ్యాః సంశయం హరయో గతాః
జటాయువు నాశనం, దశరథ మహారాజు మరణం, వైదేహి అపహరణం వల్ల వానరులు సందేహంలో పడిపోయారు.
రామలక్ష్మణయోర్వాసమరణ్యే సహ సీతయా। రాఘవస్య చ బాణేన వాలినశ్చ తథా వధః
రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి అరణ్యంలో నివసించడం, రాఘవుడు తన బాణంతో వాలిని సంహరించడం — ఇవన్నీ జరిగినవే.
రామకోపాదశేషాణాం రక్షసాం చ తథా వధమ్। కైకేయ్యా వరదానేన ఇదం చ వికృతం కృతమ్
రాముడి కోపంతో రాక్షసులందరినీ సంహరించడం, కైకేయి వరాలిచ్చి ఈ అపవాదాన్ని కలిగించడం — ఇవన్నీ జరిగినవే.
తదసుఖమనుకీర్తితం వచో భువి పతితాంశ్చ నిరీక్ష్య వానరాన్। భృశచకితమతిర్మహామతిః కృపణముదాహృతవాన్ స గృధ్రరాజః
ఆ బాధాకరమైన మాటలు చెప్పి, నేలపై పడిపోయిన వానరులను చూసి, గొప్ప మనస్సున్న గృధ్రరాజు, మనసు బాగా కలవరపడి, దయతో ఇలా అన్నాడు.
తత్ తు శ్రుత్వా తథా వాక్యమఙ్గదస్య ముఖోద్గతమ్। అబ్రవీద్ వచనం గృధ్రస్తీక్ష్ణతుణ్డో మహాస్వనః
అంగదుడు చెప్పిన ఆ మాటలు విని, పదును తుంటున్న, గొప్ప స్వరంతో గల గృధ్రపక్షి ఇలా అన్నాడు.
కోఽయం గిరా ఘోషయతి ప్రాణైః ప్రియతరస్య మే। జటాయుషో వధం భ్రాతుః కమ్పయన్నివ మే మనః
ఈ మాటలతో నా ప్రాణాలకు ప్రియమైన నా సోదరుడు జటాయువు మరణాన్ని ఎవరు ప్రకటిస్తున్నారు? నా హృదయం కంపించిపోతుంది.
కథమాసీజ్జనస్థానే యుద్ధం రాక్షసగృధ్రయోః। నామధేయమిదం భ్రాతుశ్చిరస్యాద్య మయా శ్రుతమ్
జనస్థానంలో రాక్షసుడు, గృధ్రపక్షి మధ్య యుద్ధం ఎలా జరిగింది? చాలా కాలం తర్వాత ఈ రోజు నా సోదరుని పేరు వినిపించింది.
ఇచ్ఛేయం గిరిదుర్గాచ్చ భవద్భిరవతారితుమ్। యవీయసో గుణజ్ఞస్య శ్లాఘనీయస్య విక్రమైః
మీరు అందరూ చిన్నవారు, ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, పరాక్రమంలో ప్రశంసనీయులు. మీరు ఈ కొండపై నుండి నన్ను దింపాలని నేను కోరుకుంటున్నాను.
అతిదీర్ఘస్య కాలస్య పరితుష్టోఽస్మి కీర్తనాత్। తదిచ్ఛేయమహం శ్రోతుం వినాశం వానరర్షభాః
చాలా కాలం తర్వాత ఈ కథ విని నాకు సంతృప్తి కలిగింది. వానరులలో శ్రేష్ఠులారా, ఆయన నాశనం గురించి నేను వినాలని కోరుకుంటున్నాను.