తస్మిన్ పాపే కృతఘ్నే తు స్మృతిభిన్నే చలాత్మని। ఆర్యః కో విశ్వసేజ్జాతు తత్కులీనో విశేషతః
పాపిష్టుడు, కృతఘ్నుడు, మరిచిపోయే మనసున్నవాడు, స్థిరతలేని వాడిని, ముఖ్యంగా మంచి వంశానికి చెందినవారు ఎవరైనా నమ్మగలరా?
రాజ్యే పుత్రః ప్రతిష్ఠాప్యః సగుణో నిర్గుణోఽపి వా। కథం శత్రుకులీనం మాం సుగ్రీవో జీవయిష్యతి
పుత్రుడు గుణవంతుడైనా, గుణహీనుడైనా రాజ్యంలో స్థాపించాలి. శత్రువు వంశంలో పుట్టిన నన్ను సుగ్రీవుడు ఎలా బ్రతికించగలడు?
భిన్నమన్త్రోఽపరాద్ధశ్చ భిన్నశక్తిః కథం హ్యహమ్। కిష్కిన్ధాం ప్రాప్య జీవేయమనాథ ఇవ దుర్బలః
నా సలహా చెదిరిపోయింది, తప్పు చేశాను, నా శక్తి కూడా విడిపోయింది. ఇలాంటి నేను, సహాయం లేక, బలహీనుడిగా కిష్కింధలో ఎలా బ్రతకగలను?
ఉపాంశుదణ్డేన హి మాం బన్ధనేనోపపాదయేత్। శఠః క్రూరో నృశంసశ్చ సుగ్రీవో రాజ్యకారణాత్
రాజ్యం కోసం క్రూరుడు, మోసగాడు, దయలేని సుగ్రీవుడు నన్ను రహస్యంగా శిక్షించి, బంధించవచ్చు.
బన్ధనాచ్చావసాదాన్మే శ్రేయః ప్రాయోపవేశనమ్। అనుజానన్తు మాం సర్వే గృహం గచ్ఛన్తు వానరాః
బంధనం, అవమానం కన్నా నాకు ప్రాయోపవేశమే మేలుగా ఉంటుంది. అందరూ నన్ను అనుమతించండి, వానరులు ఇంటికి వెళ్లండి.
అహం వః ప్రతిజానామి న గమిష్యామ్యహం పురీమ్। ఇహైవ ప్రాయమాసిష్యే శ్రేయో మరణమేవ మే
నేను మీకు మాట ఇస్తున్నాను, పట్టణానికి వెళ్లను. ఇక్కడే ఉపవాసంగా ఉండి, మరణించడం నాకు మేలు.
అభివాదనపూర్వం తు రాజా కుశలమేవ చ। అభివాదనపూర్వం తు రాఘవౌ బలశాలినౌ
రాజును నమస్కరించి, ఆయన క్షేమాన్ని అడగాలి. అలాగే బలవంతులైన ఇద్దరు రాఘవులను కూడా నమస్కరించాలి.
వాచ్యస్తాతో యవీయాన్ మే సుగ్రీవో వానరేశ్వరః। ఆరోగ్యపూర్వం కుశలం వాచ్యా మాతా రుమా చ మే
నా తమ్ముడు, వానరుల అధిపతి సుగ్రీవుడిని నా తరఫున నమస్కరించండి. అలాగే నా తల్లి, రుమాకు ఆరోగ్యంతో కూడిన శుభాకాంక్షలు చెప్పండి.
మాతరం చైవ మే తారామాశ్వాసయితుమర్హథ। ప్రకృత్యా ప్రియపుత్రా సా సానుక్రోశా తపస్వినీ
నా తల్లి తారను కూడా ఓదార్చండి. ఆమె సహజంగా తన కుమారుడిని ఎంతో ప్రేమించే, దయగల, తపస్సు చేసేవారు.
వినష్టమిహ మాం శ్రుత్వా వ్యక్తం హాస్యతి జీవితమ్। ఏతావదుక్త్వా వచనం వృద్ధాంస్తానభివాద్య చ
ఇక్కడ నేను నశించిపోయానని విన్నాక, ఆమె తప్పకుండా ప్రాణాలు విడిచేస్తుంది. ఇలా చెప్పి, పెద్దవారికి నమస్కరించాడు.
వివేశ చాఙ్గదో భూమౌ రుదన్ దర్భేషు దుర్మనాః। తస్య సంవిశతస్తత్ర రుదన్తో వానరర్షభాః
ఆంగదుడు బాధతో, ఏడుస్తూ, భూమిపై దర్భ గడ్డి మీద పడుకున్నాడు. అతను అలా పడుకున్నప్పుడు, వానరులలో ముఖ్యులు కూడా ఏడ్చారు.
నయనేభ్యః ప్రముముచురుష్ణం వై వారి దుఃఖితాః। సుగ్రీవం చైవ నిన్దన్తః ప్రశంసన్తశ్చ వాలినమ్
వారు దుఃఖంతో కన్నీళ్లు కార్చారు. కొందరు సుగ్రీవుడిని నిందించగా, మరికొందరు వాలిని ప్రశంసించారు.
పరివార్యాఙ్గదం సర్వే వ్యవసన్ ప్రాయమాసితుమ్। తద్ వాక్యం వాలిపుత్రస్య విజ్ఞాయ ప్లవగర్షభాః
అందరూ ఆంగదుని చుట్టుముట్టి, ప్రాయోపవేశం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. వాలి కుమారుడి మాటలు తెలుసుకొని, వానరులలో ముఖ్యులు అలా తలచారు.
ఉపస్పృశ్యోదకం సర్వే ప్రాఙ్ముఖాః సముపావిశన్। దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు ఉదక్తీరం సమాశ్రితాః
అందరూ తూర్పు దిశగా ముఖం తిప్పి, నీళ్లు తాకి, దర్భ గడ్డపై నదికట్ట వద్ద కూర్చున్నారు.
ముమూర్షవో హరిశ్రేష్ఠా ఏతత్ క్షమమితి స్మ హ। రామస్య వనవాసం చ క్షయం దశరథస్య చ
మరణాన్ని కోరుకుంటూ, ఆ వానరులలో ఉత్తములు, రాముని అరణ్యవాసాన్ని, దశరథుని మరణాన్ని గుర్తుచేసుకుని, 'ఇది సమంజసం' అని అనుకున్నారు.
జనస్థానవధం చైవ వధం చైవ జటాయుషః। హరణం చైవ వైదేహ్యా వాలినశ్చ వధం తథా। రామకోపం చ వదతాం హరీణాం భయమాగతమ్
జనస్థానంలో జరిగిన సంహారం, జటాయువు మరణం, సీత హరణం, వాలిని సంహారం, రాముని కోపాన్ని గురించి మాట్లాడుకుంటూ, ఆ వానరులకు భయం కలిగింది.
స సంవిశద్భిర్బహుభిర్మహీధరో మహాద్రికూటప్రతిమైః ప్లవంగమైః। బభూవ సంనాదితనిర్దరాన్తరో భృశం నదద్భిర్జలదైరివామ్బరమ్
అనేకమంది పర్వతశిఖరాల్లాంటి వానరులు అక్కడ పడుకుని ఉండగా, ఆ పర్వతం వారి గట్టిగానాదాలతో మారుమోగింది, ఆకాశంలో మేఘాలు గర్జించినట్టు.
thumb|షట్పఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే షట్పఞ్చాశః సర్గః ॥౪-
ఈ కథలో యాభై ఆరవ అధ్యాయం వినండి.
ఉపవిష్టాస్తు తే సర్వే యస్మిన్ ప్రాయం గిరిస్థలే। హరయో గృధ్రరాజశ్చ తం దేశముపచక్రమే
అందరూ ఆ పర్వతపు ఒడ్డున కూర్చున్నప్పుడు, వానరులు, గద్దరాజు కూడ అక్కడికి చేరుకున్నారు.
సమ్పాతిర్నామ నామ్నా తు చిరజీవీ విహంగమః। భ్రాతా జటాయుషః శ్రీమాన్ విఖ్యాతబలపౌరుషః
సంపాతి అనే పేరుగల, దీర్ఘాయువు గల, బలవంతుడు, పరాక్రమశాలి, జటాయువు అన్నయ్య అయిన గద్దపక్షి అక్కడికి వచ్చాడు.
కన్దరాదభినిష్క్రమ్య స విన్ధ్యస్య మహాగిరేః। ఉపవిష్టాన్ హరీన్ దృష్ట్వా హృష్టాత్మా గిరమబ్రవీత్
వింధ్యపర్వతంలోని ఒక గుహ నుంచి బయటకు వచ్చి, అక్కడ కూర్చున్న వానరులను చూసి, ఆనందంతో ఆ గద్దపక్షి మాట్లాడాడు.
విధిః కిల నరం లోకే విధానేనానువర్తతే। యథాయం విహితో భక్ష్యశ్చిరాన్మహ్యముపాగతః
'ఈ లోకంలో ప్రతి మనిషిని విధి తన విధానంలో నడిపిస్తుంది. అలాగే, నాకు దక్కాల్సిన ఆహారం చాలా కాలం తర్వాత ఇప్పుడు నా వద్దకు వచ్చింది.' అని అన్నాడు.
పరమ్పరాణాం భక్షిష్యే వానరాణాం మృతం మృతమ్। ఉవాచైతద్ వచః పక్షీ తాన్ నిరీక్ష్య ప్లవంగమాన్
'ఇప్పుడు చనిపోయిన వానరులను ఒక్కొక్కరుగా తినిపోతాను' అని ఆ పక్షి, వానరులను చూసి చెప్పాడు.
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా భక్ష్యలుబ్ధస్య పక్షిణః। అఙ్గదః పరమాయస్తో హనూమన్తమథాబ్రవీత్
ఆ ఆహారం కోసం ఆశతో ఉన్న గద్దపక్షి మాటలు విని, అంగదుడు చాలా బాధతో హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు.
పశ్య సీతాపదేశేన సాక్షాద్ వైవస్వతో యమః। ఇమం దేశమనుప్రాప్తో వానరాణాం విపత్తయే
'సీతా దేవి కారణంగా, యమధర్మరాజు స్వయంగా వానరుల వినాశనానికి ఈ ప్రదేశానికి వచ్చాడు చూడు.'
రామస్య న కృతం కార్యం న కృతం రాజశాసనమ్। హరీణామియమజ్ఞాతా విపత్తిః సహసాఽఽగతా
'రాముని పని పూర్తవలేదు, రాజు ఆజ్ఞ కూడా నెరవేరలేదు. వానరులకు తెలియకుండానే, ఈ అపాయం అకస్మాత్తుగా వచ్చిపడింది.'
వైదేహ్యాః ప్రియకామేన కృతం కర్మ జటాయుషా। గృధ్రరాజేన యత్ తత్ర శ్రుతం వస్తదశేషతః
'వైదేహి మీద ప్రేమతో జటాయువు చేసిన పని, అక్కడ ఆయన చెప్పినది మొత్తం వినిపించింది.'
తథా సర్వాణి భూతాని తిర్యగ్యోనిగతాన్యపి। ప్రియం కుర్వన్తి రామస్య త్యక్త్వా ప్రాణాన్ యథా వయమ్
'అలాగే, జంతువుల రూపంలో ఉన్న ప్రాణులు కూడా రామునికి ఇష్టమైనదాన్ని చేస్తారు. మనం చేసినట్టు, వారు కూడా ప్రాణాలను త్యజిస్తారు.'
అన్యోన్యముపకుర్వన్తి స్నేహకారుణ్యయన్త్రితాః। తతస్తస్యోపకారార్థం త్యజతాత్మానమాత్మనా
'ప్రేమ, దయ వల్ల ఒకరికి ఒకరు సహాయం చేస్తారు. అందుకే, సేవ కోసం మన ప్రాణాన్ని మనమే త్యజిస్తాం.'
ప్రియం కృతం హి రామస్య ధర్మజ్ఞేన జటాయుషా। రాఘవార్థే పరిశ్రాన్తా వయం సంత్యక్తజీవితాః
'ధర్మాన్ని తెలిసిన జటాయువు రామునికి ఇష్టమైన పని చేశాడు. రాఘవుని కోసం మనమూ అలసిపోయి ప్రాణాలు విడిచేశాం.'