చారయన్తస్తతశ్చక్షుర్దృష్టవన్తో మహద్ బిలమ్। లతాపాదపసంఛన్నం తిమిరేణ సమావృతమ్
అప్పుడు చుట్టూ చూస్తూ, మేమొక పెద్ద గుహను చూశాము. అది లతలు, చెట్లతో కప్పబడి, చీకటిలో మునిగిపోయి ఉంది.
అస్మాద్ధంసా జలక్లిన్నాః పక్షైః సలిలరేణుభిః। కురరాః సారసాశ్చైవ నిష్పతన్తి పతత్త్రిణః
ఆ గుహ నుంచి నీటితో తడిసిన రెక్కలతో హంసలు, బకాలు, సారసాలు బయటకు ఎగురుతున్నాయి. వాటి రెక్కలు నీటి చినుకులతో తడిసిపోయాయి.
సాధ్వత్ర ప్రవిశామేతి మయా తూక్తాః ప్లవఙ్గమాః। తేషామపి హి సర్వేషామనుమానముపాగతమ్
ఇక్కడికి ప్రవేశించడం సురక్షితం అని నేను వానరులకు చెప్పాను. వారందరికీ కూడా అదే అభిప్రాయం వచ్చింది.
అస్మిన్ నిపతితాః సర్వేఽప్యథ కార్యత్వరాన్వితాః। తతో గాఢం నిపతితా గృహ్య హస్తైః పరస్పరమ్
మేమందరం మన పని తలపోసి, లోపలికి ప్రవేశించాము. తరువాత ఒకరినొకరు గట్టిగా పట్టుకుని లోతుగా దిగిపోయాము.
ఇదం ప్రవిష్టాః సహసా బిలం తిమిరసంవృతమ్। ఏతన్నః కార్యమేతేన కృత్యేన వయమాగతాః
మేము అకస్మాత్తుగా ఈ చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించాము. ఇదే పని కోసం మేము ఇక్కడికి వచ్చాము.
త్వాం చైవోపగతాః సర్వే పరిద్యూనా బుభుక్షితాః। ఆతిథ్యధర్మదత్తాని మూలాని చ ఫలాని చ
మేమంతా బాధపడుతూ ఆకలితో మీ వద్దకు వచ్చాము. మీరు అతిథి ధర్మాన్ని పాటిస్తూ మాకు మూలకండలు, పండ్లు ఇచ్చారు.
అస్మాభిరుపయుక్తాని బుభుక్షాపరిపీడితైః। యత్ త్వయా రక్షితాః సర్వే మ్రియమాణా బుభుక్షయా
మేము ఆకలితో బాధపడుతూ ఆ పండ్లు తిన్నాము. మేమంతా ఆకలితో ప్రాణాలు కోల్పోతున్నప్పుడు మీరు రక్షించారు.
బ్రూహి ప్రత్యుపకారార్థం కిం తే కుర్వన్తు వానరాః। ఏవముక్తా తు సర్వజ్ఞా వానరైస్తైః స్వయంప్రభా
మీకు ప్రతిఫలంగా మేము ఏం చేయాలో చెప్పండి. వానరులు ఇలా అడిగినప్పుడు, అన్నింటినీ తెలిసిన స్వయంప్రభా సమాధానం చెప్పింది.
ప్రత్యువాచ తతః సర్వానిదం వానరయూథపాన్। సర్వేషాం పరితుష్టాస్మి వానరాణాం తరస్వినామ్
ఆమె అందరు వానరాధిపతులకు ఇలా చెప్పింది: 'ఈ వీర వానరులందరితో నేను పూర్తిగా సంతృప్తిగా ఉన్నాను.'
చరన్త్యా మమ ధర్మేణ న కార్యమిహ కేనచిత్। ఏవముక్తః శుభం వాక్యం తాపస్యా ధర్మసంహితమ్
'నేను నా ధర్మాన్ని పాటిస్తూ ఇక్కడ ఎవరితోనూ నాకు పని లేదు.' అని ఆ తపస్విని శుభమైన, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పింది.
ఉవాచ హనుమాన్ వాక్యం తామనిన్దితలోచనామ్। శరణం త్వాం ప్రపన్నాః స్మః సర్వే వై ధర్మచారిణీమ్
హనుమంతుడు ఆమెకు ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మాన్ని పాటించే అమ్మా, మేమంతా మీను ఆశ్రయించాము.'
యః కృతః సమయోఽస్మాసు సుగ్రీవేణ మహాత్మనా। స తు కాలో వ్యతిక్రాన్తో బిలే చ పరివర్తతామ్
'మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు మాతో చేసిన ఒప్పందానికి సమయం దాటిపోయింది. ఇప్పుడు మేము ఈ గుహ నుండి బయటకు వెళ్లాలి.'
సా త్వమస్మాద్ బిలాదస్మానుత్తారయితుమర్హసి। తస్మాత్ సుగ్రీవవచనాదతిక్రాన్తాన్ గతాయుషః
'కాబట్టి, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ వల్ల మేము సమయం మించిపోయాము. ప్రాణాలు ప్రమాదంలో ఉన్నాయి. మీరు మమ్మల్ని ఈ గుహ నుండి బయటకు తీసుకెళ్లాలి.'
త్రాతుమర్హసి నః సర్వాన్ సుగ్రీవభయశఙ్కితాన్। మహచ్చ కార్యమస్మాభిః కర్తవ్యం ధర్మచారిణి
'సుగ్రీవుని కోపానికి భయపడి ఉన్న మమ్మల్ని మీరు రక్షించాలి. ఇంకా మేము ఒక గొప్ప పనిని చేయాల్సి ఉంది, ధర్మాన్ని పాటించే అమ్మా.'
తచ్చాపి న కృతం కార్యమస్మాభిరిహ వాసిభిః। ఏవముక్తా హనుమతా తాపసీ వాక్యమబ్రవీత్
'ఇక్కడ నివసించే మేము ఆ పనిని ఇంకా చేయలేదు.' అని హనుమంతుడు చెప్పగా, ఆ తపస్విని ఇలా సమాధానం చెప్పింది.
జీవతా దుష్కరం మన్యే ప్రవిష్టేన నివర్తితుమ్। తపసః సుప్రభావేణ నియమోపార్జితేన చ
'ఈ గుహలోకి ప్రవేశించినవాడు బ్రతికి బయటకు రావడం చాలా కష్టం. తపస్సు శక్తి, నియమం వల్ల మాత్రమే అది సాధ్యం.'
సర్వానేవ బిలాదస్మాత్ తారయిష్యామి వానరాన్। నిమీలయత చక్షూంషి సర్వే వానరపుఙ్గవాః
'నేను మిమ్మల్ని అందరినీ ఈ గుహ నుండి బయటకు తీసుకెళ్తాను. అందరూ వానరులారా, మీ కళ్ళు మూసుకోండి.'
నహి నిష్క్రమితుం శక్యమనిమీలితలోచనైః। తతో నిమీలితాః సర్వే సుకుమారాఙ్గులైః కరైః
'కళ్ళు తెరిచి ఉండగా బయటకు వెళ్లడం సాధ్యం కాదు.' అప్పుడు అందరూ తమ మృదువైన వేలులతో కళ్ళు మూసుకున్నారు.
సహసా పిదధుర్దృష్టిం హృష్టా గమనకాంక్షయా। వానరాస్తు మహాత్మానో హస్తరుద్ధముఖాస్తదా
వెళ్ళిపోవాలనే ఉత్సాహంతో ఆనందంగా ఉన్న వానరులు వెంటనే కళ్ళు మూసుకున్నారు. ఆ సమయంలో మహాత్ములైన వానరులు చేతులతో నోళ్లను కూడా కప్పుకున్నారు.
నిమేషాన్తరమాత్రేణ బిలాదుత్తారితాస్తయా। ఉవాచ సర్వాంస్తాంస్తత్ర తాపసీ ధర్మచారిణీ
ఒక క్షణంలోనే ఆమె వారిని గుహ నుండి బయటకు తీసింది. అప్పుడు ఆ ధర్మాన్ని పాటించే తపస్విని అందరితో మాట్లాడింది.
నిఃసృతాన్ విషమాత్ తస్మాత్ సమాశ్వాస్యేదమబ్రవీత్। ఏష విన్ధ్యో గిరిః శ్రీమాన్ నానాద్రుమలతాయుతః
ఆ ప్రమాదం నుండి బయటపడిన వారిని ఓదార్చి, ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఇదిగో, ఇది మహిమాన్వితమైన వింధ్య పర్వతం. ఎన్నో చెట్లు, లతలతో అలంకరించబడి ఉంది.'
ఏష ప్రస్రవణః శైలః సాగరోఽయం మహోదధిః। స్వస్తి వోఽస్తు గమిష్యామి భవనం వానరర్షభాః। ఇత్యుక్త్వా తద్ బిలం శ్రీమత్ ప్రవివేశ స్వయంప్రభా
'ఇది ప్రస్రవణ పర్వతం, ఇది మహాసముద్రం. వానరులలో శ్రేష్ఠులారా, మీకు మంగళం కలగాలి. నేను నా గృహానికి వెళ్తాను.' అని చెప్పి, ఆ మహిమాన్వితమైన స్వయంప్రభా ఆ గుహలోకి ప్రవేశించింది.
thumb|త్రిపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే త్రిపఞ్చాశః సర్గః ॥౪-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కిందా కాండలో యాభై మూడవ సర్గను వినండి.
తతస్తే దదృశుర్ఘోరం సాగరం వరుణాలయమ్। అపారమభిగర్జన్తం ఘోరైరూర్మిభిరాకులమ్
ఆ తరువాత వారు భయంకరమైన, వరుణుని నివాసమైన, అంతు లేని, ఘోరమైన అలలతో ఉప్పొంగుతూ గర్జిస్తున్న సముద్రాన్ని చూశారు.
మయస్య మాయావిహితం గిరిదుర్గం విచిన్వతామ్। తేషాం మాసో వ్యతిక్రాన్తో యో రాజ్ఞా సమయః కృతః
మాయాసురుడు మాయతో సృష్టించిన కొండ కోటను వారు వెతుకుతూ ఉండగా, రాజు నిర్ణయించిన ఒక నెల సమయం వారికి గడిచిపోయింది.
విన్ధ్యస్య తు గిరేః పాదే సమ్ప్రపుష్పితపాదపే। ఉపవిశ్య మహాత్మానశ్చిన్తామాపేదిరే తదా
వింద్య పర్వతపు అడివిపాదంలో, పూలతో నిండిన చెట్ల కింద, ఆ మహాత్ములు కూర్చొని ఆందోళనకు లోనయ్యారు.
తతః పుష్పాతిభారాగ్రాఁల్లతాశతసమావృతాన్। ద్రుమాన్ వాసన్తికాన్ దృష్ట్వా బభూవుర్భయశఙ్కితాః
తర్వాత, పుష్పాలతో భారంగా ఉన్న, వసంతకాలంలో వందల కొద్దీ లతలతో కప్పబడి ఉన్న చెట్లను చూసి వారు భయంతో నిండిపోయారు.
తే వసన్తమనుప్రాప్తం ప్రతివేద్య పరస్పరమ్। నష్టసందేశకాలార్థా నిపేతుర్ధరణీతలే
వసంతం వచ్చిందని ఒకరికి ఒకరు తెలియజేసుకుని, సందేశం పంపే సమయం పోయిందని తెలుసుకొని, వారు నేలపై పడిపోయారు.
తతస్తాన్ కపివృద్ధాంశ్చ శిష్టాంశ్చైవ వనౌకసః। వాచా మధురయాఽఽభాష్య యథావదనుమాన్య చ
అప్పుడు, వృద్ధులైన మరియు గౌరవనీయులైన వానరులను మధురమైన మాటలతో సంభోదించి, వారి అనుమతి తీసుకున్నాడు.
స తు సింహవృషస్కన్ధః పీనాయతభుజః కపిః। యువరాజో మహాప్రాజ్ఞ అఙ్గదో వాక్యమబ్రవీత్
సింహం, ఎద్దు వంటి భుజాలు, బలమైన పొడవైన చేతులతో ఉన్న యువరాజు, మహాపండితుడు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: