దుర్దర్శమివ ఘోరం చ దుర్విగాహ్యం చ సర్వశః। తతః పర్వతకూటాభో హనూమాన్ మారుతాత్మజః
ఆ గుహ భయంకరంగా, చూడటానికి కష్టంగా, లోపలికి వెళ్లడం చాలా కష్టంగా కనిపించింది. అప్పుడు పర్వతశిఖరాన్ని పోలిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు—
అబ్రవీద్ వానరాన్ ఘోరాన్ కాన్తారవనకోవిదః। గిరిజాలావృతాన్ దేశాన్ మార్గిత్వా దక్షిణాం దిశమ్
అడవుల్లో నిపుణుడైన హనుమంతుడు, భయంకరమైన వానరులను ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: 'పర్వతాలతో కప్పబడిన ప్రాంతాలను దక్షిణ దిశలో వెతికాం—'
వయం సర్వే పరిశ్రాన్తా న చ పశ్యామ మైథిలీమ్। అస్మాచ్చాపి బిలాద్ధంసాః క్రౌఞ్చాశ్చ సహ సారసైః
'మనమంతా బాగా అలసిపోయాం, మైతిలిని కనిపించడంలేదు. అయినా, ఈ గుహ నుంచి హంసలు, క్రౌంచపక్షులు, సారస పక్షులు బయటకు వస్తున్నాయి.'
జలార్ద్రాశ్చక్రవాకాశ్చ నిష్పతన్తి స్మ సర్వశః। నూనం సలిలవానత్ర కూపో వా యది వా హ్రదః
'నీటితో తడిసిన చక్రవాక పక్షులు అన్ని వైపులా బయటకు వస్తున్నాయి. ఖచ్చితంగా ఇక్కడ నీరు ఉంది, బావో, లేక చెరువో ఉండవచ్చు.'
తథా చేమే బిలద్వారే స్నిగ్ధాస్తిష్ఠన్తి పాదపాః। ఇత్యుక్తాస్తద్ బిలం సర్వే వివిశుస్తిమిరావృతమ్
'ఇంకా ఈ గుహ ద్వారంలో పచ్చగా ఉన్న చెట్లు నిలబడి ఉన్నాయి.' అని చెప్పగా, అందరూ ఆ చీకటితో నిండిన గుహలోకి ప్రవేశించారు.
అచన్ద్రసూర్యం హరయో దదృశూ రోమహర్షణమ్। నిశామ్య తస్మాత్ సింహాంశ్చ తాంస్తాంశ్చ మృగపక్షిణః
చంద్రుడు, సూర్యుడు వెలిగని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ప్రదేశాన్ని వానరులు చూశారు. అక్కడ నుంచి సింహాలు, విభిన్నమైన అడవి జంతువులు, పక్షులు కనిపించాయి.
ప్రవిష్టా హరిశార్దూలా బిలం తిమిరసంవృతమ్। న తేషాం సజ్జతే దృష్టిర్న తేజో న పరాక్రమః
పులిలా ధైర్యమైన వానరులు ఆ చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించారు. వారికి చూపు పనిచేయలేదు, కాంతి, శక్తి కూడా కనిపించలేదు.
వాయోరివ గతిస్తేషాం దృష్టిస్తమసి వర్తతే। తే ప్రవిష్టాస్తు వేగేన తద్ బిలం కపికుఞ్జరాః
వాయువులా వారి చూపు ఆ చీకటిలో తిరుగుతూ ఉంది. ఆ వానరగజాలు వేగంగా ఆ గుహలోకి వెళ్లారు.
ప్రకాశం చాభిరామం చ దదృశుర్దేశముత్తమమ్। తతస్తస్మిన్ బిలే భీమే నానాపాదపసంకులే
వారు ప్రకాశవంతంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్న అద్భుతమైన ప్రదేశాన్ని చూశారు. ఆ భయంకరమైన గుహలో, అనేక చెట్లతో నిండిన చోట—
అన్యోన్యం సమ్పరిష్వజ్య జగ్ముర్యోజనమన్తరమ్। తే నష్టసంజ్ఞాస్తృషితాః సమ్భ్రాన్తాః సలిలార్థినః
ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుంటూ, వారు ఒక యోజన దూరం ప్రయాణించారు. వారు జ్ఞానం కోల్పోయి, దాహంతో బాధపడుతూ, నీటి కోసం తడబడుతూ వెళ్ళారు.
పరిపేతుర్బిలే తస్మిన్ కంచిత్ కాలమతన్ద్రితాః। తే కృశా దీనవదనాః పరిశ్రాన్తాః ప్లవఙ్గమాః
ఆ ముంగిటలో కొంతసేపు అలసట లేకుండా తిరిగారు. ఆ వానరులు బలహీనంగా, ముఖాల్లో బాధతో, విసుగుగా మారిపోయారు.
ఆలోకం దదృశుర్వీరా నిరాశా జీవితే యదా। తతస్తం దేశమాగమ్య సౌమ్యా వితిమిరం వనమ్
ప్రాణాలపై ఆశ లేకుండా ఉన్న ఆ వీరులు అక్కడ వెలుతురు కనిపించగానే, ఆ ప్రాంతానికి చేరుకుని, చీకటి లేకుండా, మృదువుగా ఉన్న ఒక అరణ్యం కనిపించింది.
దదృశుః కాఞ్చనాన్ వృక్షాన్ దీప్తవైశ్వానరప్రభాన్। సాలాంస్తాలాంస్తమాలాంశ్చ పుంనాగాన్ వఞ్జులాన్ ధవాన్
వారు అక్కడ అగ్ని వంటి ప్రకాశంతో మెరిసే బంగారు వృక్షాలను చూశారు. సాల, తాళ, తమాల, పున్నాగ, వంజుల, ధవ వృక్షాలు కూడా కనిపించాయి.
చమ్పకాన్ నాగవృక్షాంశ్చ కర్ణికారాంశ్చ పుష్పితాన్। స్తబకైః కాఞ్చనైశ్చిత్రై రక్తైః కిసలయైస్తథా
చంపక, నాగవృక్షాలు, పుష్పాలతో నిండిన కర్ణికార వృక్షాలు, బంగారు పుష్పాల గుత్తులు, వివిధ రకాల ఎర్రని కొత్త ఆకులతో అలంకరించబడి కనిపించాయి.
ఆపీడైశ్చ లతాభిశ్చ హేమాభరణభూషితాన్। తరుణాదిత్యసంకాశాన్ వైదూర్యమయవేదికాన్
బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించిన లతలతో కూడిన చెట్లు, ఉదయించే సూర్యుడిలా మెరిసే వృక్షాలు, వైడూర్య రత్నాలతో చేసిన పీఠికలు అక్కడ కనిపించాయి.
బిభ్రాజమానాన్ వపుషా పాదపాంశ్చ హిరణ్మయాన్। నీలవైదూర్యవర్ణాశ్చ పద్మినీః పతగైర్వృతాః
అందంగా మెరిసే బంగారు చెట్లు, నీలం వైడూర్యపు రంగులో ఉన్న పద్మాలు, పక్షులతో చుట్టుముట్టబడి కనిపించాయి.
మహద్భిః కాఞ్చనైర్వృక్షైర్వృతా బాలార్కసంనిభైః। జాతరూపమయైర్మత్స్యైర్మహద్భిశ్చాథ పఙ్కజైః
పొడవైన బంగారు వృక్షాలతో, ఉదయ భాస్కరుడిలా మెరిసే చెట్లతో, బంగారు చేపలతో, పెద్ద పద్మాలతో ఆ ప్రాంతం నిండిపోయింది.
నలినీస్తత్ర దదృశుః ప్రసన్నసలిలాయుతాః। కాఞ్చనాని విమానాని రాజతాని తథైవ చ
అక్కడ వారు నిర్మలమైన నీటితో నిండిన కమలాల తాళాబులను చూశారు. బంగారు మేడలు, వెండి మేడలు కూడా కనిపించాయి.
తపనీయగవాక్షాణి ముక్తాజాలావృతాని చ। హైమరాజతభౌమాని వైదూర్యమణిమన్తి చ
బంగారు కిటికీలతో, ముత్యాల జాలితో కప్పబడి, బంగారు, వెండి నేలలు, వైడూర్య రత్నాలతో అలంకరించబడి ఉన్నవి కనిపించాయి.
దదృశుస్తత్ర హరయో గృహముఖ్యాని సర్వశః। పుష్పితాన్ ఫలినో వృక్షాన్ ప్రవాలమణిసంనిభాన్
అక్కడ వానరులు అన్ని చోట్ల అద్భుతమైన ఇళ్లను చూశారు. పుష్పాలతో, ఫలాలతో నిండిన చెట్లు, ప్రవాళం, రత్నాల్లా మెరిసే వృక్షాలు కనిపించాయి.
కాఞ్చనభ్రమరాంశ్చైవ మధూని చ సమన్తతః। మణికాఞ్చనచిత్రాణి శయనాన్యాసనాని చ
చుట్టూ బంగారు తేనెగాళ్లు, తేనె, రత్నాలు, బంగారంతో అలంకరించిన మంచాలు, ఆసనాలు కనిపించాయి.
వివిధాని విశాలాని దదృశుస్తే సమన్తతః। హైమరాజతకాంస్యానాం భాజనానాం చ రాశయః
వారు చుట్టూ అన్ని వైపులా వివిధ రకాల, విశాలమైన బంగారు, వెండి, కంచు పాత్రల గుట్టలు చూశారు.
అగురూణాం చ దివ్యానాం చన్దనానాం చ సంచయాన్। శుచీన్యభ్యవహారాణి మూలాని చ ఫలాని చ
అక్కడ దివ్యమైన అగరు, చందనపు ద్రవ్యాల నిల్వలు, శుద్ధమైన భోజన పదార్థాలు, మూలికలు, పండ్లు కనిపించాయి.
మహార్హాణి చ యానాని మధూని రసవన్తి చ। దివ్యానామమ్బరాణాం చ మహార్హాణాం చ సంచయాన్
వారు అక్కడ విలువైన రథాలు, మధురమైన తేనె, దివ్యమైన, విలువైన వస్త్రాల గుట్టలు చూశారు.
కమ్బలానాం చ చిత్రాణామజినానాం చ సంచయాన్। తత్ర తత్ర చ విన్యస్తాన్ దీప్తాన్ వైశ్వానరప్రభాన్
అక్కడక్కడ రంగురంగుల కంబళ్లు, జంతు చర్మాల గుట్టలు, అగ్ని వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతూ కనిపించాయి.
దదృశుర్వానరాః శుభ్రాఞ్జాతరూపస్య సంచయాన్। తత్ర తత్ర విచిన్వన్తో బిలే తత్ర మహాప్రభాః
ఆ గొప్ప గుహలో వెదుకుతూ వానరులు అక్కడక్కడ ప్రకాశించే బంగారు గుట్టలను చూశారు.
దదృశుర్వానరాః శూరాః స్త్రియం కాంచిదదూరతః। తాం చ తే దదృశుస్తత్ర చీరకృష్ణాజినామ్బరామ్
వీర వానరులు కొంత దూరంలో ఒక స్త్రీని చూశారు. ఆమె చీర, నల్ల మృగచర్మాలతో ధరించి ఉంది.
తాపసీం నియతాహారాం జ్వలన్తీమివ తేజసా। విస్మితా హరయస్తత్ర వ్యవతిష్ఠన్త సర్వశః। పప్రచ్ఛ హనుమాంస్తత్ర కాసి త్వం కస్య వా బిలమ్
ఆమె తపస్సుతో, నియమితమైన ఆహారంతో, తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ కనిపించింది. ఆశ్చర్యపోయిన వానరులు అక్కడ నిశ్చలంగా నిలిచిపోయారు. అప్పుడు హనుమంతుడు, 'నువ్వెవరు? ఈ గుహ ఎవరిది?' అని అడిగాడు.
తతో హనూమాన్ గిరిసంనికాశః కృతాఞ్జలిస్తామభివాద్య వృద్ధామ్। పప్రచ్ఛ కా త్వం భవనం బిలం చ రత్నాని చేమాని వదస్వ కస్య
ఆ తర్వాత పర్వతంలా ఉన్న హనుమంతుడు, ఆ వృద్ధ మహిళను చేతులు జోడించి నమస్కరించి, 'మీరు ఎవరు? ఈ గుహ ఎవరిది? ఈ రత్నాలు ఎవరివి? చెప్పండి' అని అడిగాడు.
thumb|ఏకపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకపఞ్చాశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కిందా కాండలో ఐదు పదకొండు అధ్యాయాన్ని వినండి.