తే శారదాభ్రప్రతిమం శ్రీమద్రజతపర్వతమ్। శృఙ్గవన్తం దరీవన్తమధిరుహ్య చ వానరాః
వానరులు శరదృతువులోని మేఘాల్లా కనిపించే, అద్భుతమైన వెండి కొండను, ఎన్నో శిఖరాలు, గుహలు ఉన్నదాన్ని ఎక్కారు.
తత్ర లోధ్రవనం రమ్యం సప్తపర్ణవనాని చ। విచిన్వన్తో హరివరాః సీతాదర్శనకాంక్షిణః
సీతను కనాలని ఆశతో, ఉత్తమమైన వానరులు అక్కడ ఉన్న అందమైన లోధ్ర వనాలను, సప్తపర్ణ వనాలను వెతికారు.
తస్యాగ్రమధిరూఢాస్తే శ్రాన్తా విపులవిక్రమాః। న పశ్యన్తి స్మ వైదేహీం రామస్య మహిషీం ప్రియామ్
వారు ఆ కొండపైకి ఎక్కి, బలవంతులు అయినా అలసిపోయి, రాముని ప్రియమైన భార్య అయిన వైదేహిని చూడలేకపోయారు.
తే తు దృష్టిగతం దృష్ట్వా తం శైలం బహుకన్దరమ్। అధ్యారోహన్త హరయో వీక్షమాణాః సమన్తతః
అనేక గుహలతో నిండిన ఆ కొండను తమ చూపులో చూసి, వానరులు అన్ని వైపులా చూస్తూ దాన్ని ఎక్కారు.
అవరుహ్య తతో భూమిం శ్రాన్తా విగతచేతసః। స్థితా ముహూర్తం తత్రాథ వృక్షమూలముపాశ్రితాః
తర్వాత వారు భూమిపైకి దిగిపోయి, అలసిపోయి, మనస్సు మిగలకుండా, కొంతసేపు అక్కడ ఒక చెట్టు కింద నిలబడి విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
తే ముహూర్తం సమాశ్వస్తాః కించిద్భగ్నపరిశ్రమాః। పునరేవోద్యతాః కృత్స్నాం మార్గితుం దక్షిణాం దిశమ్
కొంతసేపు విశ్రాంతి తీసుకుని, కొంత అలసట తీరిన తర్వాత, వారు మళ్లీ మొత్తం దక్షిణ దిక్కును వెతకడానికి బయలుదేరారు.
హనుమత్ప్రముఖాస్తావత్ ప్రస్థితాః ప్లవగర్షభాః। విన్ధ్యమేవాదితః కృత్వా విచేరుశ్చ సమన్తతః
అప్పుడు హనుమంతుడు ముందుండగా, ఆ ఉత్తమ వానరులు వింధ్యాన్ని ఆరంభంగా చేసుకుని, చుట్టూ అన్ని చోట్లను వెతికారు.
thumb|పఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే పఞ్చాశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధాకాండలో ఇది యాభైవ సర్గ. వినండి.
సహ తారాఙ్గదాభ్యాం తు సంగమ్య హనుమాన్ కపిః। విచినోతి చ విన్ధ్యస్య గుహాశ్చ గహనాని చ
హనుమంతుడు తార, అంగదులతో కలిసి వింధ్యపర్వతంలోని గుహలు, దట్టమైన అడవులను వెతికాడు.
సింహశార్దూలజుష్టాశ్చ గుహాశ్చ పరితస్తదా। విషమేషు నగేన్ద్రస్య మహాప్రస్రవణేషు చ
అక్కడ చుట్టూ సింహాలు, పులులు నివసించే గుహలు, అలాగే ఆ కొండపై ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో గొప్ప జలపాతాలు ఉన్నాయి.
ఆసేదుస్తస్య శైలస్య కోటిం దక్షిణపశ్చిమామ్। తేషాం తత్రైవ వసతాం స కాలో వ్యత్యవర్తత
వారు ఆ కొండ దక్షిణపడమర కోణాన్ని చేరుకున్నారు. అక్కడే ఉండగా, వారి సమయం అక్కడే గడిచిపోయింది.
స హి దేశో దురన్వేష్యో గుహాగహనవాన్ మహాన్। తత్ర వాయుసుతః సర్వం విచినోతి స్మ పర్వతమ్
ఆ ప్రాంతం వెతకడానికి చాలా కష్టం, పెద్దది, గుహలు, దట్టమైన అడవులతో నిండింది. అక్కడ వాయుపుత్రుడు ఆ కొండను మొత్తం వెతికాడు.
పరస్పరేణ రహితా అన్యోన్యస్యావిదూరతః। గజో గవాక్షో గవయః శరభో గన్ధమాదనః
ఒకరినొకరు విడివిడిగా ఉన్నా, దగ్గరలోనే గజ, గవాక్ష, గవయ, శరభ, గంధమాదనులు ఉన్నారు.
మైన్దశ్చ ద్వివిదశ్చైవ హనూమాన్ జామ్బవానపి। అఙ్గదో యువరాజశ్చ తారశ్చ వనగోచరః
మైంద, ద్వివిద, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, యువరాజు అంగదుడు, అడవి జీవి తార కూడా అక్కడే ఉన్నారు.
గిరిజాలావృతాన్ దేశాన్ మార్గిత్వా దక్షిణాం దిశమ్। విచిన్వన్తస్తతస్తత్ర దదృశుర్వివృతం బిలమ్
పర్వతాలతో నిండిన ప్రాంతాలను దక్షిణ దిశలో వెతికిన తర్వాత, వారు అక్కడ ఓ తెరిచిన గుహను చూశారు.
దుర్గమృక్షబిలం నామ దానవేనాభిరక్షితమ్। క్షుత్పిపాసాపరీతాస్తు శ్రాన్తాస్తు సలిలార్థినః
దుర్గమృక్ష అనే, దానవుడు కాపాడే, లోపలికి వెళ్లడం కష్టమైన గుహను వారు చూశారు. ఆకలి, దాహంతో బాధపడి, అలసిపోయి, నీటి కోసం వెళ్ళారు.
అవకీర్ణం లతావృక్షైర్దదృశుస్తే మహాబిలమ్। తత్ర క్రౌఞ్చాశ్చ హంసాశ్చ సారసాశ్చాపి నిష్క్రమన్
ఆ గొప్ప గుహను, లతలు, చెట్లతో కప్పబడి ఉండగా చూశారు. అక్కడ నుంచి క్రౌంచపక్షులు, హంసలు, సారస పక్షులు బయటకు వస్తున్నాయి.
జలార్ద్రాశ్చక్రవాకాశ్చ రక్తాఙ్గాః పద్మరేణుభిః। తతస్తద్ బిలమాసాద్య సుగన్ధి దురతిక్రమమ్
అక్కడ నీటితో తడిసిన చక్రవాక పక్షులు, తామరపొడి వల్ల ఎర్రగా మారిన శరీరాలతో కనిపించాయి. అప్పుడు వారు ఆ సువాసనతో నిండిన, దాటి వెళ్లడం కష్టమైన గుహ దగ్గరకు చేరారు.
విస్మయవ్యగ్రమనసో బభూవుర్వానరర్షభాః। సంజాతపరిశఙ్కాస్తే తద్ బిలం ప్లవగోత్తమాః
వానరశ్రేష్ఠులు ఆశ్చర్యంతో, ఆందోళనతో నిండిపోయారు. ఆ గొప్ప వానరులు ఆ గుహపై అనుమానం కలిగి ఉన్నారు.
అభ్యపద్యన్త సంహృష్టాస్తేజోవన్తో మహాబలాః। నానాసత్త్వసమాకీర్ణం దైత్యేన్ద్రనిలయోపమమ్
అయినా, ఆనందంతో, శక్తితో నిండిన ఆ మహాబలులు, అనేక జంతువులతో నిండిన, దానవాధిపతి నివాసాన్ని పోలిన ఆ గుహలోకి ప్రవేశించారు.
దుర్దర్శమివ ఘోరం చ దుర్విగాహ్యం చ సర్వశః। తతః పర్వతకూటాభో హనూమాన్ మారుతాత్మజః
ఆ గుహ భయంకరంగా, చూడటానికి కష్టంగా, లోపలికి వెళ్లడం చాలా కష్టంగా కనిపించింది. అప్పుడు పర్వతశిఖరాన్ని పోలిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు—
అబ్రవీద్ వానరాన్ ఘోరాన్ కాన్తారవనకోవిదః। గిరిజాలావృతాన్ దేశాన్ మార్గిత్వా దక్షిణాం దిశమ్
అడవుల్లో నిపుణుడైన హనుమంతుడు, భయంకరమైన వానరులను ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: 'పర్వతాలతో కప్పబడిన ప్రాంతాలను దక్షిణ దిశలో వెతికాం—'
వయం సర్వే పరిశ్రాన్తా న చ పశ్యామ మైథిలీమ్। అస్మాచ్చాపి బిలాద్ధంసాః క్రౌఞ్చాశ్చ సహ సారసైః
'మనమంతా బాగా అలసిపోయాం, మైతిలిని కనిపించడంలేదు. అయినా, ఈ గుహ నుంచి హంసలు, క్రౌంచపక్షులు, సారస పక్షులు బయటకు వస్తున్నాయి.'
జలార్ద్రాశ్చక్రవాకాశ్చ నిష్పతన్తి స్మ సర్వశః। నూనం సలిలవానత్ర కూపో వా యది వా హ్రదః
'నీటితో తడిసిన చక్రవాక పక్షులు అన్ని వైపులా బయటకు వస్తున్నాయి. ఖచ్చితంగా ఇక్కడ నీరు ఉంది, బావో, లేక చెరువో ఉండవచ్చు.'
తథా చేమే బిలద్వారే స్నిగ్ధాస్తిష్ఠన్తి పాదపాః। ఇత్యుక్తాస్తద్ బిలం సర్వే వివిశుస్తిమిరావృతమ్
'ఇంకా ఈ గుహ ద్వారంలో పచ్చగా ఉన్న చెట్లు నిలబడి ఉన్నాయి.' అని చెప్పగా, అందరూ ఆ చీకటితో నిండిన గుహలోకి ప్రవేశించారు.
అచన్ద్రసూర్యం హరయో దదృశూ రోమహర్షణమ్। నిశామ్య తస్మాత్ సింహాంశ్చ తాంస్తాంశ్చ మృగపక్షిణః
చంద్రుడు, సూర్యుడు వెలిగని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ప్రదేశాన్ని వానరులు చూశారు. అక్కడ నుంచి సింహాలు, విభిన్నమైన అడవి జంతువులు, పక్షులు కనిపించాయి.
ప్రవిష్టా హరిశార్దూలా బిలం తిమిరసంవృతమ్। న తేషాం సజ్జతే దృష్టిర్న తేజో న పరాక్రమః
పులిలా ధైర్యమైన వానరులు ఆ చీకటి గుహలోకి ప్రవేశించారు. వారికి చూపు పనిచేయలేదు, కాంతి, శక్తి కూడా కనిపించలేదు.
వాయోరివ గతిస్తేషాం దృష్టిస్తమసి వర్తతే। తే ప్రవిష్టాస్తు వేగేన తద్ బిలం కపికుఞ్జరాః
వాయువులా వారి చూపు ఆ చీకటిలో తిరుగుతూ ఉంది. ఆ వానరగజాలు వేగంగా ఆ గుహలోకి వెళ్లారు.
ప్రకాశం చాభిరామం చ దదృశుర్దేశముత్తమమ్। తతస్తస్మిన్ బిలే భీమే నానాపాదపసంకులే
వారు ప్రకాశవంతంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్న అద్భుతమైన ప్రదేశాన్ని చూశారు. ఆ భయంకరమైన గుహలో, అనేక చెట్లతో నిండిన చోట—
అన్యోన్యం సమ్పరిష్వజ్య జగ్ముర్యోజనమన్తరమ్। తే నష్టసంజ్ఞాస్తృషితాః సమ్భ్రాన్తాః సలిలార్థినః
ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుంటూ, వారు ఒక యోజన దూరం ప్రయాణించారు. వారు జ్ఞానం కోల్పోయి, దాహంతో బాధపడుతూ, నీటి కోసం తడబడుతూ వెళ్ళారు.